Flaga Austro-Węgier w latach 1867-1918. Źródło: Wikipedia.

Maciej Orzeszko

173 lata temu, 21 grudnia 1867 r., cesarz Austrii Franciszek Józef I przyjął Konstytucję Grudniową, która przekształcała Cesarstwo Austriackie w dualistyczną Monarchię Austro-Węgierską.

W naszej historiografii istnieje pewien dość dziwny trend polegający na tym, że b. niewiele miejsca poświęca się historii naszych sąsiadów. Nawet ci, którzy mają jakieś pojęcie o historii obywatel naszego kraju kojarzą Austrię przede wszystkim z bitwą pod Wiedniem w 1683 r., rozbiorami Polski w latach 1772-95, ewentualnie rabacją Galicji i Powstaniem Krakowskim 1846 r., a przede wszystkim z barwnym kolorytem C.K. Monarchii Austro-Węgierskiej, znanym z książek i filmów, i wreszcie z Anschlussem, czyli włączeniem Republiki Austriackiej do niemieckiej III Rzeszy w 1938 r. Trzeba przyznać, jest to obraz strasznie wycinkowy.

I. Arcyksięstwo Austriackie i Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego

Monarchia habsburska od niepamiętnych czasów obejmowała rozległe ziemie zamieszkałe przez różne narodowości. Można powiedzieć, że z historycznego punktu widzenia Austrią nazywano rodowe ziemie Babenbergów, a od XV w. – Habsburgów. Dynastia ta w 1438 r. przejęła koronę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, czyli mówiąc potocznie – Rzeszy Niemieckiej, będącej od czasów Średniowiecza konglomeratem kilkudziesięciu królestw i księstw, uznających zwierzchnią władzę cesarza. Choć Habsburgowie formalnie panowali nad wszystkimi ziemiami niemieckimi, to kolejne nabytki terytorialne z XVI w. – Czechy, Węgry i Słowacja – weszły w skład Austrii, ale dwa ostatnie kraje już nie zostały przyłączone do Rzeszy.

„Klejnotem w koronie” Habsburgów były Węgry. W wyniku bitwy pod Mohaczem 19 sierpnia 1526 r. wojska węgierskie pod dowództwem króla Ludwika II Jagiellończyka poniosły klęskę w starciu z armią turecką dowodzoną przez sułtana Sulejmana Wspaniałego, a sam król poniósł śmierć, w wyniku czego wygasła węgierska linia Jagiellonów, po których prawa do tronu przejęła rodzina jego żony – Habsburgów. Następnie kraj pogrążył się w długotrwałej wojnie w wyniku której w 1541 r. został on faktycznie podzielony pomiędzy Turcję i Austrię. W II połowie XVII w., w wyniku wojen z Turcją, Habsburgowie stopniowo opanowali wszystkie ziemie węgierskie a także Siedmiogród, Dalmację i Chorwację. Ich działania od początku napotykały opór Węgrów, którzy mieli się stać najbardziej buntowniczym żywiołem cesarstwa.

Rozrost monarchii habsburskiej w latach 1282-1815. Źródło: Wikipedia.

Tym samym Austria z jednego z krajów niemieckich stała się w zasadzie wielką monarchią wielonarodowościową. Na początku XVIII w. wymarła też hiszpańska gałąź Habsburgów, w wyniku Wojny o Sukcesję Hiszpańską kraj ten znalazł się pod panowaniem francuskich Burbonów. W XVIII w. na arenie dziejów pojawił się silny konkurent Habsburgów w Rzeszy – królestwo Prus, które pod rządami króla Fryderyka II Hohenzollerna („starego Fryca”), a potem Fryderyka Wilhelma II, zaczęło podważać pozycję hegemona. Oba państwa starły się podczas Wojen Śląskich (1740-45), co skończyło się oderwaniem od Austrii Śląska, nabytki te zostały potwierdzone podczas Wojny Siedmioletniej (1756-63).

Zagarnięcie węgierskiej korony św. Stefana dało Habsburgom tytuły do wielu ziem, do których roszczenia wysuwali wcześniej królowie Węgier, w tym np. do Małopolski i Rusi Czerwonej. Pod koniec XVIII w. dało to pretekst Marii Teresie i Leopoldowi II do zagarnięcia tych ziem w ramach I i III rozbioru Polski. Podobnie rzecz się miała z pozyskaną na Turkach w 1775 r. Bukowiną.

II. Cesarstwo Austriackie

Kres panowaniu Habsburgów nad Niemcami położyła napoleońska Francja. W wyniku zwycięstwa francuskiej Wielkiej Armii nad Austrią pod Austerlitz w 1805 r., Napoleon I Bonaparte rozwiązał Święte Cesarstwo, sam ogłaszając się Cesarzem Francuzów (z władzą rozciągającą się na Rzeszę Niemiecką). W tej sytuacji cesarz Franciszek II został już w 1804 r. zmuszony do abdykacji, po czym ogłosił się Cesarzem Austrii jako Franciszek I. Dopiero od tego momentu można uznać Austrię jako odrębne państwo.

Terytorium Cesarstwa Austriackiego w 1815 r. Źródło: Wikipedia.

XIX w. był dla Austrii i Habsburgów okresem ciężkiej walki o utrzymanie stanu posiadania. Nie było to proste. Na Kongresie Wiedeńskim 1815 r. Prusy i Rosja zdołały zablokować sprawę przywrócenia Świętego Cesarstwa, zamiast niego utworzono luźny Związek Niemiecki, w skład którego weszły m.in. niemieckojęzyczne ziemie Austrii, który stał się polem walki interesów Prus i Austrii.

Związek Niemiecki w 1820 r., główne pańśtwa Cesarstwo Austrii (na żółto) i Królestwo Prus (na niebiesko) nie znajdowały całkowicie w granicach Związku (zaznaczonej czerwoną linią). Źródło: Wikipedia.

W XIX w. w Europie budzi się świadomość narodowa we współczesnym tego słowa znaczeniu. Pojawia się nacjonalizm (szczególnie widoczny we Francji, Prusach i w Rosji) i koncepcja państwa narodowego. W tym procesie Austria jako państwo zamieszkałe przez kilkanaście narodów pozostaje nieco na uboczu. Z jednej strony, narody monarchii habsburskiej zaczęły uzyskiwać świadomość narodową, pojawiają się wśród nich dążenia separatystyczne. Zaczyna to być szczególnie widoczne na Węgrzech.

Bitwa pod Segesvárem 31 lipca 1849 r. w czasie powstania węgierskiego pomiędzy siłami węgierskimi pod dowództwem gen. Józefa Bema a rosyjskim V Korpusem pod wodzą gen. Aleksandra Lüdersa. Źródło: Wikipedia.

W 1848 r. w cesarstwie doszło do wybuchów społecznych w ramach Wiosny Ludów. 15 marca wybucha powstanie na Węgrzech, które trwa do jesieni 1849 r. Węgrzy domagają się autonomii, równości i swobód obywatelskich. Kryzys spowodował abdykację cesarza Ferdynanda I Dobrotliwego i wstąpienie na tron jego młodego bratanka Franciszka Józefa I, najbardziej rozpoznawalnego cesarza Austrii w historii. Powstanie zostało krwawo stłumione przy udziale wojsk rosyjskich i serbskich. W dalszej kolejności Austria poniosła klęskę w wojnie z Francją i Sabaudią we Włoszech (1859 r.), tracąc część ziem włoskich (Lombardia) i wpływy w tym kraju, co umożliwiło następnie zjednoczenie Włoch.

Podział terytorialny Cesarstwa Austriackiego w latach 1816-67. Domena publiczna.

Wiosna Ludów wyzwoliła także dążenia zjednoczeniowe w Niemczech. Od początku XIX w. istniały dwie koncepcje takiego zjednoczenia: Wielkich Niemiec przy udziale Austrii oraz Małych Niemiec przy udziale Prus. Krwawe stłumienie powstań Wiosny Ludów w Austrii, a następnie klęska Austrii we Włoszech spowodowały, że Habsburgowie stracili w Niemczech cały autorytet. Odtąd Niemcy będą dążyli do zjednoczenia pod berłem pruskich Hohenzollernów. Co ciekawe, tendencje te nie ominęły także niemieckojęzycznych Austriaków, co związane było z upadkiem prestiżu monarchii.

Sztandar Cesarstwa z okresu rządów Franciszka Józefa I. Źródło: Wikipedia.

W 1864 r. Austria wraz z Prusami, w ramach Związku Niemieckiego, pobiła Danię w wojnie o Szlezwik. Jednak już w 1866 r. Prusy zaatakowały wspólnie z Włochami Austrię, co skończyło się dla Cesarstwa dotkliwą klęską militarną (bitwa pod Sadową) i polityczną (utrata Wenecji na rzecz Włoch). Cztery lata później, po pobiciu przez Prusy Francji Napoleona III, król Prus Wilhelm I koronował się w Wersalu na Cesarza Niemiec.

III. W stronę monarchii dualistycznej. Powstanie Austro-Węgier

Tym samym w II połowie XIX w. Austria po raz pierwszy znalazła się w kryzysie swojej państwowości. Niemcy i Włochy dla niej przepadły. W dobie nacjonalizmu kraj znalazł się praktycznie bez narodu, z chwiejną i niepopularną instytucją monarchii. Co gorsza, wśród austriackich Niemców – bo tak definiowali wówczas swoją narodowość niemieckojęzyczni mieszkańcy Cesarstwa – modna stała się koncepcja Pangermanizmu. Głosiła ona wyższość rasy germańskiej i konieczność zjednoczenia wszystkich ziem niemieckojęzycznych pod panowaniem Cesarza Niemiec, uważanego za zbawcę całego świata germańskiego, a zarazem nowoczesnego i skutecznego władcę.

Cesarz Franciszek Józef I Habsburg-Lotaryński ok. 1850 r. Źródło: Wikipedia.

Wyjściem okazała się reforma systemu politycznego. W lutym 1867 r., po trwających od kilku miesięcy negocjacji sejmów krajowych, parlamentu i przedstawicieli cesarza Franciszka Józefa I, zawarto kompromis. Cesarz uległ żądaniom Węgrów, przekształcając kraj w monarchię dualistyczną – Austro-Węgry. Część węgierska (Zalitawia) została wyodrębniona jako autonomiczne królestwo (Franciszek Józef I został oficjalnie koronowany na króla Węgier w czerwcu 1867 r.), z własnym parlamentem i szerokimi uprawnieniami dotyczącymi języka, oświaty i szeregu instytucji. Z kolei część cesarska – Przedlitawia – została zreformowana w duchu monarchii parlamentarnej. W części niemieckiej Cesarstwa – obejmującej ziemie niemieckojęzyczne, Czechy, Galicję, Słowenię i Ziemie Włoskie (Triest, Bolonia) zaczęto stosować b. liberalną politykę narodowościową, dając zamieszkującym tam narodom znaczną swobodę w zakresie języka, edukacji i możliwości zrzeszania się. Utrwaliło to m.in. w polskiej świadomości obraz Austrii jako „łagodnego zaborcy” w porównaniu z Prusami i Rosją (dodajmy, obraz w znacznej mierze mylący).

Podział administracyjny Austro-Węgier w latach 1908-18. Źródło: Wikipedia.

W ramach zreformowanej monarchii Węgrzy uzyskali wolną rękę w kwestiach narodowościowych i traktowaniu mniejszości narodowych – ówczesne Wielkie Węgry obejmowały tereny dzisiejszych Węgier, Słowacji, Rusi Zakarpackiej, Chorwacji i części Rumunii. W efekcie władze węgierskie zaczęły stosować wobec innych narodowości b. agresywną politykę madziaryzacji, wprost wzorowaną na działaniach Prusaków w Wielkopolsce i na Śląsku. Tak oto będący do tej pory uznanymi w Europie bojownikami o wolność Węgrzy otrzymali nie tylko autonomię i własny rząd, ale zostali podniesieni do roli „żandarma” cesarsko-królewskiego państwa, żywotnie zainteresowanego jego dalszym trwaniem, a Królestwo Węgier dzięki temu stało się na kolejne lata podporą monarchii.

Konstytucja Grudniowa i reforma państwa okazała się genialnym posunięciem Franciszka Józefa I, które na dłuższy czas uspokoiło sytuację wewnętrzną. Transformacja państwa umożliwiła dualistycznej monarchii przetrwać kolejne 51 lat we względnym spokoju, a nawet zaangażować się w podział stref wpływów na Bałkanach, w wyniku czego w 1908 r. do kraju przyłączono Bośnię. Kraj nie uniknął jednak konfliktów narodowościowych. Np. w 1911 r. na ok. 50 mln ludności, Niemcy stanowili 24%, Węgrzy – 20 %, Czesi – 13%, Polacy – 10%, Rusini i Ukraińcy – 8%, Rumuni – 6%, Chorwaci – 5%, Słowacy – 4%, Serbowie – 4%, Słoweńcy – 3%, Włosi – 3%. Konflikty narodowe, choć przytłumione, tliły się nadal, lecz jak długo pozycja monarchii była silna, nie miały one szansy na wybuch.

Mapa Austro-Węgier z roku 1911 r. z zaznaczeniem dominacji poszczególnych narodowości.

W 1879 r. Franciszek Józef I zawarł z cesarzem Niemiec Wilhelmem II sojusz austro-węgiersko-niemiecki (wymierzony w Rosję), co dało początek utworzenia Trójprzymierza (z Włochami, 1882 r.). Stanowiło to znaczące zabezpieczenie monarchii Austro-Węgierskiej na arenie międzynarodowej, prowadziło jednak do postępującego uzależnienia Cesarstwa od Niemiec.

Przed wybuchem I Wojny Światowej sytuacja Cesarsko-Królewskiej Monarchii Habsburgów wydawała się stabilna. Większa część Ruchu Pangermańskiego porzuciła plany przyłączenia ziem austriackich do Niemiec, pozostając raczej na gruncie obrony uprzywilejowanej pozycji Niemców w ramach Cesarstwa i ich dominacji nad innymi narodami. Kościół Katolicki i Armia tradycyjnie wspierały Cesarza, który miał też zagwarantowaną lojalność Węgrów. Czesi i Polacy, dzięki uzyskanym przywilejom również nie stanowili zagrożenia. Najbardziej zainteresowani zmianami byli Serbowie i Rumuni, dążący do połączenia z niepodległą Serbią i Rumunią, które powstały w 1878 r., oraz Włosi.

IV. I Wojna Światowa. Początek końca monarchii.

28 czerwca 1914 r. w zamachu w Sarajewie zabity został następca tronu arcyksiążę Franciszek Ferdynand, bratanek Franciszka Józefa I. Zabójcą był serbski nacjonalista Gavrilo Princip, członek serbskiej organizacji „Czarna Ręka”. 28 lipca Austria wypowiedziała Serbii wojnę, co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu I wojny światowej. Przebieg działań okazał się skrajnie niekorzystny dla Austro-Węgier. Cesarsko-królewska Armia, źle zorganizowana i zaopatrzona, a do tego kiepsko dowodzona, odnosiła zwycięstwa tylko w starciu z wojskiem słabych państw, jak Serbia czy Rumunia, a i to nie zawsze. W konfrontacji z armiami Rosji i Włoch odniosła szereg klęsk m.in. w Galicji. Co prawda, dzięki sukcesom niemieckim Austriakom udało się później odzyskać utracone ziemie i powstrzymać Włochów pod Caportetto, a także zająć praktycznie całą Rumunię, spore połacie Rosji i większą część Serbii, jednak ani pokonanie tej ostatniej, ani doprowadzenie do pokoju z Włochami nie powiodło się. Sukcesy te były b. kosztowne, a Austro-Węgry były zmuszone do walki na trzech frontach i na każdym były uzależnione od pomocy Niemiec. Wojska b. się wykrwawiały, morale Armii spadało, a przedłużająca się wojna wywoływała w społeczeństwie coraz większe niezadowolenie.

Żołnierze austro-węgierscy podczas kampanii w Serbii, 1914-15. Źródło: Wikipedia.

Wojna okazała się szczególnie dotkliwa dla Węgrów. Na frontach: galicyjskim, włoskim i bałkańskim stracili oni półtora miliona ludzi (zabitych, rannych, jeńców). Już zimą 1916 r. pojawiły się pierwsze trudności gospodarcze. Przede wszystkim odczuwalny był brak surowców potrzebnych do produkcji przemysłowej. Pojawiły się też pierwsze kłopoty żywnościowe. Spowodowane były wielkim zapotrzebowaniem frontu w samą żywność jak i ludzi. Ten drugi czynnik znacznie obniżył produkcję. Sytuacja pogorszyła się znaczniej, gdy do wojska powołano nieletnich. Wywołało to głód w latach 1917-18. W tej sytuacji w środowiskach politycznych na Węgrzech pojawiły się pierwsze głosy o wyjściu Węgier z monarchii austro-węgierskiej i utworzeniu niepodległego państwa.

Erzherzog Thronfolger Karl Franz Josef.jpg

Karol I Habsburg-Lotaryński (1889-1922), ostatni cesarz Austrii i król Węgier w latach 1916-18. Źródło: Wikipedia.

Wysiłek wojenny spowodował znaczne osłabienie autorytetu Monarchii, do czego przyczyniła się m.in. w 1916 r. śmierć sędziwego cesarza Franciszka Józefa I, który cieszył się dużym szacunkiem w narodach Cesarstwa. Jego następca i bratanek, Karol I (Karol VI na Węgrzech), nie był już tak popularny. Dotyczyło to również Węgier, gdzie cesarz doprowadził do zmiany układu politycznego, doprowadzając do dymisji rządu Istvána Tiszy. Konsekwencją był wzrost ruchów niepodległościowych. Także rozmaite ruchy lewicowe – od socjalistów po komunistów i anarchistów – rozpoczęły coraz aktywniejszą agitację antywojenną. Od października do grudnia 1918 r. praktycznie na całym terytorium państwa zapanował chaos. W poszczególnych częściach składowych zaczęły powstawać rozmaite rządy tymczasowe i rady robotnicze. Austro-Węgry, mimo relatywnie dobrej pozycji na froncie, rozpadły się od środka.

V. Jesień 1918. Rozpad Austro-Węgier.

31 października 1918 r. na Węgrzech wybuchła rewolucja, w wyniku której kraj został 16 listopada 1918 r. ogłoszony republiką. 3 listopada 1918 r. Sztab Imperialny podpisał z państwami Ententy zawieszenie broni. 16 października Karol I wydał edykt o utworzeniu luźnej federacji poszczególnych części składowych C.K. monarchii, jednak było już za późno na gruntowne reformy.

<