Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

Cerkiew Świętych Bezpieniężnych  Kosmy i Damiana na Marosejce w Moskwie jest cerkwią parafialną Dekanatu Objawienia Pańskiego moskiewskiej diecezji miejskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Święci bracia Kosma i Damian leczyli i uzdrawiali ludzi, nie pobierali za to żadnych opłat, dlatego są nazywani Świętymi Bezpieniężnymi. Prawdopodobnie w miejscu w którym jest teraz cerkiew nastąpiło uzdrowienie dzięki modlitwom do tych świętych.

Kosma i Damian urodzili się w III wieku i pochodzili z Cyru na terenie Syrii w Azji Mniejszej. Ich ojciec pochodzenia greckiego był poganinem zaś matka św. Teodozja chrześcijanką. Teodozja, jednocześnie owdowiawszy, pozostała cnotliwą i pobożną osobą. Bracia z domu wynieśli wiarę oraz miłość do Boga i bliźnich.  Cieszyli się wielką sławą a szczególną zyskali estymę wśród ludności, nie pobierając honorariów za swoją pracę. Leczyli wszystkich. Szczególną troską otaczali biednych. Lecząc chorych niechrześcijan, często zdobywali ich dla Chrystusa.

W czasie prześladowań chrześcijan za cesarza Dioklecjana Kosma wraz z bratem byli torturowani i ścięci mieczem. Śmierć męczeńską ponieśli w Cyrze, jak świadczy o tym biskup tego miasta Teodoret z Cyru. Tam też obaj zostali pochowani.  Świątynia im poświęcona znajduje się w Białym Mieście w dzielnicy Basmanny w Centralnym Okręgu Administracyjnym Moskwy.

Mimo stosunkowo niewielkich rozmiarów cerkiew nadal stanowi wyrazistą dominantę okolicy. Do naszych czasów zachowała się najstarsza moskiewska cerkiew, konsekrowana w imię świętych męczenników Kosmy i Damiana „w Starym Panie”. Jego historia sięga czasów średniowiecznych, według legendy Iwan Groźny zawarł w tej cerkwi ślub ze swoją szóstą żoną Wasylisą Mielentyjewną.

W XVI-XVII wieku istniał tu trakt „Stare Pany”, w którym znajdował się dwór ziemiański wspomniany w 1508 roku w którym mieszkali Polacy. Ludzie często nazywali to miejsce po prostu „Pany”. Jest to jeden z najstarszych kościołów moskiewskich, odrestaurowany w latach dwudziestych XX wieku. Drewniana światynia na miejscu obecnej wymieniana jest w kronikach jako spalona w 1547 i 1629 roku. Stary murowany kościół, który stał na miejscu obecnego, wspominany jest w kronikach w 1639 roku. Obecny budynek powstał w latach 1791-1803. architekt Matwej Kazakow na polecenie A.F. Chlebnikowej i jej męża, pułkownika M.R. Chlebnikowa. Posiadali luksusowy jasnoniebieski pałac z sztukaterią (dom nr 17) na Marosejce, naprzeciwko kościoła, który zbudował dla nich sam Wasilij Bażenow, gdzie mieszkał wówczas feldmarszałek P.A. Rumiancew.

Obecnie znajduje się w tym pięknym budynku ambasada Białorusi. Ciekawostką jest to, że w cerkwi wybudowanej przez Kazakowa na polecenie bogatych i szlachetnych Chlebnikowów poświęcono ołtarz boczny ku czci Kosmy i Damiana  świętych lekarzy. Dekorację ukończono do 1803 roku. W 1812 roku przed tą cerkwią Francuzi rozstrzelali podejrzanych o podpalenie Moskwy. Przed śmiercią modlili się przed ikoną Zbawiciela, przedstawioną na zewnętrznej ścianie świątyni.

Cerkiew ta w historii Moskwy słynie z tego, że w roku 1910 dyrygentem chóru był kompozytor muzyki sakralnej P.G. Czesnokow. Po rewolucji w latach 20-tych świątynię zamknięto, wcześniej skonfiskowano wartościowe rzeczy, a następnie zamierzano ją całkowicie wyburzyć, by na jej miejscu postawić piętrowy budynek mieszkalny zgodnie z nowym planem zabudowy. Świątynia jednak ocalała i obecnie działa i jest otwarta dla wiernych. Miała szczęście w tych jakże ciężkich czasach władzy bolszewików. Niestety wiele, bardzo wiele moskiewskich cerkwi ku czci Kosmy i Damiana zostało zniszczonych w czasach sowieckich.

Kosmodamianowskie cerkwie w starej Moskwie były jeszcze na Tagance i w Zamoskworeczach, lecz zostały zburzone w czasach sowieckich.

Oto ciekawy fakt historyczny, który naukowcy wciąż próbują wyjaśnić bezskutecznie. W Rosji święci Kosma i Damian byli z jakiegoś powodu w przeszłości uważani za patronów… kowali i samego kowalstwa, a także wszelkich rzemiosł związanych z metalem jak: wytwórców kotłów, złotników, wytwórców prefabrykatów metalowych itd. Może w moskiewskiej legendzie chodziło po prostu o metal, ciekawe bo przecież nie przyjmowali dźwięczącej monety, gdyż byli bezpieniężni. Taganka była „metalową” dzielnicą starej Moskwy. Sama nazwa tego terenu pochodzi od „tagana” tj. metalowego trójnogu do kuchni polowej, który powstał właśnie tutaj, w pałacowej osadzie rzemieślniczej o tej samej nazwie. W pobliżu mieszkali ludzie wyrabiające żelazne półfabrykaty, kowale i manufaktury pałacu Bojler Sloboda, który robił kotły do ​​gotowania potraw.  Nieopodal byli złotnicy i mistrzowie Srebrnej Mennicy, którzy bili pieniądze. Świątynia Kosmy i Damiana, gruntownie została odrestaurowana przez parafian w 1893 roku. Jednak władze sowieckie zamknęły ją pod koniec lat 20-tych XX wieku. W listopadzie 1929 roku wydano dekret o rozbiórce ogrodzenia pod pretekstem poszerzenia ruchu ulicznego.

Na początku lat 30-tych zaplanowano rozbiórkę całej cerkwi. Władze zezwoliły na wykonanie zdjęć konserwatorskich i pomiarów przed rozbiórką. Jednak wkrótce zmieniono plany i wewnątrz cerkwi urządzono magazyn przed którym była piwiarnia. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku  mieścił się w nim warsztat modelarski, natomiast w 1965 roku klub zmotoryzowanych.

W 1958 roku przeprowadzono renowację konserwatorską fasad cerkwi, odrestaurowano złocone kapituły i krzyże. Wnętrze świątyni zostało wówczas odbudowane.

W 1972 roku wokół świątyni postawiono nowe ogrodzenie. W tym samym czasie za cerkwią wybudowano wysoki budynek administracyjny. W ówczesnych publikacjach budowa tego budynku administracyjnego była przedstawiana jako udane połączenie nowego i starego. W 1992 roku cerkiew została przejściowo przeznaczona na siedzibę biblioteki Akademii Malarstwa, Rzeźby i Architektury, ale rok później została zwrócona Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Stopniowo zdemontowano nałożenie elementy epoki sowieckiej i przywrócono oryginalne bryły wnętrza świątyni. Wzniesiono nowy ikonostas centralny i odrestaurowano ikonostasy kaplic bocznych. Kompozycja świątyni jest niezwykła. Oparta jest na czterech cylindrycznych bryłach głównej części cerkwi, jej absydzie i bocznych ołtarzach, równych wysokości absydy. Od strony zachodniej znajduje się sześcienny refektarz i dzwonnica, ustawione wzdłuż osi podłużnej budowli. Po bokach bocznych kaplic symetrycznie rozmieszczone są dwukolumnowe portyki. Trudne zadanie połączenia grupy cylindrycznych brył architekt rozwiązał z niezwykłą wprawą. Kościół Kosmy i Damiana uważany jest za jeden z najjaśniejszych programowych pomników dojrzałego moskiewskiego klasycyzmu. Rozwój klasycyzmu w kierunku coraz większego lakonizmu wysunął na pierwszy plan plastyczność głównych brył budowli i tu tendencja ta została najpełniej wyrażona. W świątyni odbywają się regularne nabożeństwa. Ołtarz główny poświęcony jest ku czci ikony Chrystusa Zbawiciela, który uzdrowił sparaliżowanych, ołtarze boczne natomiast Kosmy oraz Damiana i Nikolskiego.

Jak poinformował serwis prasowy Moscow City Heritage TASS w dniu 17 sierpnia 2017 roku Świątynia Kosmy i Damiana, która znajduje się na ulicy Marosejka w Moskwie, ma zostać odrestaurowana. Świątynia jest federalnym obiektem dziedzictwa kulturowego. Moskiewska Agencja Dziedzictwa Miejskiego poparła inicjatywę odrestaurowania tego budynku i wydała zlecenie na opracowanie dokumentacji projektowej i szacunkowej. – „Świątynia Kosmy i Damiana odgrywa ważną rolę w historycznym wyglądzie okolicy. Aby przeprowadzić prace nad jej konserwacją, konieczne jest opracowanie szczegółowego projektu restauracji, który określi wszystkie przyszłe rozwiązania architektoniczne i konstrukcyjne. Będą one pod kontrolą Moskiewskiej Agencji Dziedzictwa ” – powiedział szef Departamentu Dziedzictwa Kulturowego miasta Moskwy Aleksiej Jemeljanow.

Zaznaczył, że w celu opracowania dokumentacji naukowej i projektowej przeprowadzone zostaną badania bibliograficzne i archiwalne, a także zostaną zbadane cechy inżynieryjno-techniczne obiektu. Warto dodać, że wielu świętych jest patronami osób z różnymi chorobami a jeżeli chodzi o Świętych braci Kosmy i Damiana są oni patronami chorych z przeszczepami oraz transplantologii. Są tez patronami Florencji, lekarzy, aptekarzy, farmaceutów, chirurgów, dentystów, cyrulików, cukierników i wydziałów medycznych.

Zródła:

  1. ТАСС, В Москве отреставрируют храм Космы и Дамиана на Маросейке, https://tass.ru/kultura/12154947   – (dostęp 18-09-2021)
  2. E. Lebiediew, ХРАМЫ СВЯТЫХ КОСЬМЫ И ДАМИАНА, https://web.archive.org/web/20021210145456/http://www.pravoslavie.ru/jurnal/culture/svmos-kosmadamian.htm  – (dostęp 18090-2021)
  3. Храмы России,https://hramy.ru/regions/r77/cao/basmanny/vlstsad.htm   – (dostęp 18-09-2021)
  4. Православная Москва, Архиерейское богослужение в храме Космы и Дамиана на Маросейке, http://www.patriarchia.ru/db/text/322841.html  – (dostęp 18-09-2021)
  5. evereth , Święci Kosma i Damian – bezpieniężni patroni transplantacji,  https://evereth.pl/swieci-kosma-i-damian-bezpieniezni-patroni-transplantacji/   – (dostęp 18-09-2021)