Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

Katedra Świętego Michała Archanioła na Kremlu to świątynia znajdująca się na Placu Katedralnym Kremla Moskiewskiego. Jest to przede wszystkim nekropolia rosyjskich carów i książąt. Leżą tu wszyscy, poczynając od księcia moskiewskiego Iwana I Kality aż do cara Piotra II. Została zbudowana w 1508 roku przez architekta Alewiza Nowy. Należy obecnie do  Państwowego Muzeum – Historycznego-Kulturalnego-Rezerwatu „Kreml moskiewski”.

Pierwszy drewniany kościół pod wezwaniem św. Michała Archanioła został zbudowany w latach 1247-1248 przez księcia moskiewskiego Michaiła Chorobrita, brata Aleksandra Newskiego. W 1333 roku na jego miejscu wzniesiono kościół Archanioła z białego kamienia, który został konsekrowany przez metropolitę Teognosta. Budynek został wzniesiony dekretem Iwana Kality z wdzięczności za uchronienie Rosji od głodu.

Przypuszczalnie była to mała świątynia z jedną kopułą, podobna do Zbawiciela na Borze. Służyła jako krypta grobowa rodziny wielkoksiążęcej. Pod koniec XIV wieku katedra została wymalowana przez malarza ikon Teofanesa Greka i jego uczniów, a także stworzył on nowe ikony do wysokiego dwupoziomowego ikonostasu.

Podczas pożaru w 1475 roku aby ocalić budynek przed pożarem, rozebrano drewniane kaplice boczne im. Zmartwychwstania i Apostoła Akwili, które odrestaurowano w 1482 roku. Na początku XVI wieku świątynia była zrujnowana i zapełniona grobami zmarłych. Została rozebrana w 1505 roku na rozkaz Iwana III. Budowę nowej katedry powierzono włoskiemu architektowi Alewizowi, któremu nadano przydomek „Nowy”. Wielki Książę nie dożył końca budowy.  Prace kontynuowano za Wasilija III. Gdy budowlę przeniesiono do górnych komnat, trumny książąt zostały przeniesione i umieszczone wzdłuż murów. Alewiz Nowy zbudował tradycyjną katedrę ze skrzyżowanymi kopułami z elementami włoskiej architektury. Jako wzorem posłużył się katedrą Wniebowzięcia NMP, która wyznaczyła pięć kopuł i podzieliła bariery ołtarzowe na pięć części w świątyni Archanioła. W dniu 8 listopada 1508 roku świątynia została konsekrowana przez metropolitę Szymona. Katedra posiadała siedem ołtarzy bocznych i tak : I i II Pozyskanie głowy Proroka Jana Chrzciciela, Szymona Słupnika, Ołtarz Pokrowski, Jana Miłosiernego, Andrzeja z Krety, Renowacji kościoła Zmartwychwstania Pańskiego , Apostoła Akwila. Katedra została uszkodzona w pożarze w 1547 roku. Obrazy zniszczone przez pożar odrestaurowali mistrzowie z Nowogrodu i Pskowa. Od 1599 do 1765 roku specjalni biskupi, którzy odprawiali nabożeństwa żałobne w dni pamięci książąt i królów. W 1652 roku  z rozkazu suwerennego Aleksieja Michajłowicza rozpoczęto odbudowę malowideł ściennych, które popadły w ruinę. Mistrzom polecono zburzyć stary obraz, skomponować jego opis i zacząć tworzyć nowy. Prace zostały jednak zawieszone z powodu braku pieniędzy w skarbcu po przedłużających się wojnach z Polską i Szwecją.

Odnowę kontynuowano w 1660 roku i zakończono sześć lat później. Na ostatnim etapie artelem mistrzów kierował ikonograf Szymon Uszakow. Współpracowało z nim dziewięćdziesięciu dwóch artystów, m.in. Stepan Rezanets, Sidor Pospejew, Jakow Kazanets, Fedor Zubow, Fedor Fedorow Kozlow, Josef Wladimirow, Guriw Nikitin i Sila Sawin. W 1677 roku Uszakow napisał dla katedry pośmiertną Parsunę carów Michaiła Fiodorowicza i Aleksieja Michajłowicza. W 1680 roku powstał nowy rzeźbiony ikonostas. Katedra została uszkodzona podczas pożaru Trójcy w 1737 roku, po czym została przebudowana za panowania Elżbiety Pietrownej. Odnową kierował książę Dmitrij Ukhtomski. W wyniku prac wzniesiono srebrzone i pozłacane oprawy dla lokalnych ikon, odrestaurowano portrety carów i nagrobki. Głowa środkowa, dawniej hełmowa, otrzymała kształt bulwiasty, część elewacji południowej pokryto przyporami z białego kamienia, usunięto ozdobne ornamenty z zakamarów. Po ustanowieniu samodzielnej administracji diecezjalnej w Moskwie w 1742 roku świątynia Archanioła stała się katedrą. W latach 1771-1801 arcykapłanem katedry był Piotr Aleksiejew, leksykograf i autor „Słownika kościelnego”. Dekretem Katarzyny II na rąbku Wzgórza Borowickiego, obok Katedry Archanioła, postanowiono wznieść Pałac Kremlowski według projektu Wasilija Bażenowa. Jednak podczas kopania rowów pod fundamenty ziemia w pobliżu świątyni zaczęła się obsuwać, a na konstrukcji pojawiły się pęknięcia. Prace przerwano, a południową ścianę katedry wzmocniono trzema przyporami. W 1772 roku przywrócono trzy górne kondygnacje ikonostasu, przywrócono kraty przy nagrobkach, wykonano pięć żyrandoli oraz nowe osłony a także położono aksamit na nagrobkach królewskich i płótno z krzyżami ze srebrnego warkocza na grobowcu wielkiego księcia. Podczas okupacji Moskwy przez Francuzów w 1812 roku katedra została zniszczona: uszkodzono ikony. W ołtarzu mieściła się kuchnia Napoleona, a na grobach królewskich stały beczki po winie. Po zakończeniu wojny wszystkie skradzione dekoracje wymieniono na nowe, ikony wymyto, a obrazy oczyszczono z sadzy. Katedra została ponownie konsekrowana w 1813 roku przez biskupa Augustyna (Winogradskiego), wikariusza diecezji moskiewskiej. W 1826 roku do południowej ściany katedry dobudowano dwukondygnacyjną izbę dla duchownych, w miejscu dawnej parterowej izby, w której sądzono zakonnych chłopów. W 1837 roku środkowy rozdział katedry został złocony i obłożony blachą miedzianą, cztery narożne kopuły pokryto białą cyną, krzyże na wszystkich rozdziałach pokryto mosiądzem i złocono. W 1853 roku pod kierownictwem artysty N. A. Kozlowa przeprowadzono generalną renowację katedry Archanioła w celu oczyszczenia i odnowienia ikon i malowideł ściennych. W latach 70-tych XIX wieku ikony odnowił Nikołaj Plyuknikow. W 1895 roku świątynię przejęło Biuro Pałacu Moskiewskiego. Dwa lata później renowację ikonostasu i wizerunków przeprowadził warsztat Jakowa Efimowicza Epanecznikowa pod nadzorem Moskiewskiego Towarzystwa Archeologicznego. Zgodnie z rozkazem cesarskim Święty Synod dekretem nr 809 z dnia 23 lutego 1895 roku przeniósł Katedrę z diecezji do departamentu dworskiego wraz z całym majątkiem, kapitałem i duchowieństwem.

W 1913 roku na 300-lecie panowania dynastii Romanowów, w katedrze odnowiono wnętrze grobowca, wymyto malowidła ścienne i główny ikonostas, odrestaurowano Królewskie Drzwi, oczyszczono żyrandole i świeczniki. Według rysunku wielkiego księcia Piotra Nikołajewicza nad grobem cara Michaiła Fiodorowicza zbudowano baldachim z dwiema masywnymi lampami. Zapalił je cesarz Mikołaj II, który przybył na Kreml 24 maja tego samego roku. Podczas zbrojnej rewolucji w 1917 roku Kreml został ostrzelany z ciężkiej artylerii i m.in. pocisk trafił w świątynię. Z protokołu oględzin budynków zewnętrznych i wewnętrznych kompleksu z listopada tego samego roku wynikało m.in.:

„Pocisk uderzył w południową ścianę katedry i po wyjściu z katedry zniszczył środkową część przypory po lewej stronie, tworząc w murze wyrwę o długości i szerokości około 2 arszynów……”.

Podobnie jak inne świątynie na Kremlu, katedra została zamknięta w 1918 roku, ale rozpoczęto w niej prace konserwatorskie. W latach 20-tych XX wieku lokalne i duże centralne ikony zostały ufortyfikowane i pokryte olejem lnianym przez specjalistów z Ogólnorosyjskiego Centrum Naukowej Restauracji Artystycznej im. I. E. Grabara.

W latach 1934-1935 przywrócono wnętrze i wzmocniono fundamenty zaprawę i warstwę malarską. W latach 50-tych XX wieku odkryto fresk z XVII wieku. W 1955 roku katedra została przekształcona w muzeum. W tym samym roku rozpoczęły się prace konserwatorskie, do których zaangażowano centralny warsztat badawczo-produkcyjny Akademii Architektury ZSRR.

W 1960 roku kremlowskie muzea zostały przekazane pod jurysdykcję Ministerstwa Kultury. W latach 1962-1965 w Katedrze Archanioła prowadzono prace architektoniczno-archeologiczne. Antropolog Michaił Gierasimow odtworzył ze znalezionych szczątków rzeźbiarskie portrety Iwana Wasiliewicza i Fiodora Iwanowicza. W 1969 roku z inicjatywy naczelnego architekta Kremla Władimira Iwanowicza Fiodorowa oddział Ogólnorosyjskiego Zakładu Naukowo-Renowacyjnego przeprowadził restaurację malowideł na filarach katedralnych. W latach 70-tych odrestaurowano freski, umyto ikony i wzmocniono konstrukcję ikonostasu. Od 1991 roku w katedrze odprawiane są nabożeństwa.

Wysoka na 21 metrów katedra o pięciu apsydach zbudowana jest z białego kamienia. Pięć kopuł przesuniętych na wschód. Nad amboną, z której kapłan wygłasza kazania, wznosi się centralna kapituła, nad częścią ołtarzową umieszczane są kopuły. Fasada jest podzielona pilastrami i ozdobiona dwoma gzymsami, dzieląc wizualnie budynek na dwie kondygnacje. Dolna kondygnacja jest wyższa i mocniejsza, z ozdobnymi łukami w ścianach, górna część budynku jest mniejsza. Zakamary ozdobione są muszlami z białego kamienia.  W obróbce ścian szeroko stosowane są motywy architektury włoskiego renesansu. Pierwotnie sufity świątyni pokryte były czarną glazurą, ściany prawdopodobnie pomalowano na czerwono, a detale były białe. W zachodniej części katedry znajduje się oddzielone ścianą pomieszczenie, na drugim piętrze chóry przeznaczone dla kobiet z rodziny królewskiej. Portale z białego kamienia zwieńczone są rzeźbionymi akroteriami i ozdobione ornamentami roślinnymi. Główne wejście do katedry znajduje się w szerokim zagłębieniu. W elewacji zachodniej znajdują się jeszcze dwoje drzwi bocznych prowadzących na wyższe kondygnacje oficyny zachodniej. Przez nie można było dostać się do znajdującej się w piwnicach zakrystii katedralnej oraz do wewnętrznych kaplic bocznych. Od strony wschodniej do budynku przylegają boczne kaplice św. Uara (Jara) i Jana Chrzciciela, wybudowane w drugiej połowie XVI wieku. Sklepienia wsparte są na sześciu filarach, cztery z nich umieszczone są w centralnej części świątyni a dwa w ołtarzu. Na filarach i na pierwszym poziomie znajduje się ponad sześćdziesiąt portretów rosyjskich książąt. Wśród nich są Iwan Kalita, Wasilij III, Dmitrij Donskoj i inni. W kopułach przedstawione są twarze proroków i przodków, na sklepieniach sceny z Nowego Testamentu. Centrum są przedstawione postacie Adama i Ewy. W kopułach zachodnich umieszczono wizerunki archaniołów Michała i Gabriela, poniżej apostołów, świętych, wojowników-męczenników oraz sceny cudów Michała Archanioła. Nad ołtarzem znajdują się kompozycje z cyklu Theotokos, m.in. „Zaśnięcie Matki Bożej”. Na ścianie południowej w trzecim piętrze znajduje się kompozycja „Rozbicie murów Jerycha”. Pięć kompozycji na drugim poziomie opowiada o młodzieńczym Wasiliju, który znalazł złoto. W zachodniej części katedry znajduje się cykl kompozycji na temat „Zasady Wiary”. W katedrze znajduje się ikonostas o konstrukcji szkieletowej o wysokości 13 m z polichromowanym, rzeźbionym dekorem, wykonany przez rzemieślników pod kierownictwem I. Niedumowa w Potesznym Dworze w 1680 roku. Podzielony jest czterema poziomymi pasami-gzymsami i jest podzielony w pionie na trzy części. Na początku XIX wieku uzupełniono go rzeźbami. Ikonostas składa się z czterech poziomów: proroczego, deesis (czyli modlitwa, prośba”) – motyw związany z ikonografią chrześcijańską. Polega na trimorhionicznym (trójczęściowym) obrazowaniu osób świętych, centralną osobą jest Chrystus jako Pantokrator, obok Maryja, następnie Jan Chrzciciel), świątecznego i lokalnego. Większość ikon została namalowana w 1681 roku przez artystów Dorofeja Zolotarewa, Fiodora Zubowa, Michaiła Miljutina, pozostałe obrazy pochodzą z XIV-XVI wieku. Porządek proroczy przedstawia proroków Starego Testamentu. W rękach trzymają rozłożone zwoje, na których zapisane są teksty z ich przepowiedniami. W centralnym rzędzie siedzi Matka Boża na tronie z młodym Chrystusem na kolanach. Nad nimi znajduje się ukrzyżowanie ze zbliżającą się Matką Bożą i Janem Teologiem. Wizerunek jest wyrzeźbiony z drewna i namalowany przez Fiodora Zubowa i Michaiła Milutina. Środek rzędu deesis zajmuje kompozycja „Zbawiciel”, po prawej – Matka Boża i Archanioł Michał, po lewej – Jan Chrzciciel i Archanioł Gabriel. Obrzęd świąteczny przedstawia wydarzenia Nowego Testamentu, które celebruje Cerkiew. W lokalnym rzędzie stoją patroni wielkich książąt i królów . Najstarsza ikona – „Archanioł Michał z czynami” – została namalowana pod koniec XIV – na początku XV wieku na polecenie wdowy po Dmitriju Donskim na pamiątkę jej męża. Na środkowych filarach katedry, w ikonostasach dwu- i trzypasowych, znajdują się obrazy zwane carami. Twarze w dolnych pasach nazywane są imiennikami, przedstawiają świętych patronów pochowanych królów; na drugim poziomie – rodzice, przy narodzinach książąt; w trzecim – trumna. 

W październiku 1508 roku wielki książę Wasilij III – „nakazał przygotować miejsca i przenieść relikwie przodków i ich wielkich książąt Rosji” do nowej Katedry Archangielskiej, wskazując zasady pochówku. Zawiera  46 nagrobki i 54 groby. W 1906 roku nagrobki przykryto szafkami z brązu. Pochówki odbywały się w sarkofagach z białego kamienia, które wpuszczano w ziemię pod posadzką. Nad pochówkami ustawiono ceglane nagrobki z płytami ozdobionymi delikatnymi rzeźbionymi ornamentami roślinnymi i epitafiami. Pierwszym pochowanym w świątyni był Iwan Kalita, którego grób ustawiono przy ścianie południowej. Wzdłuż zachodniej strony znajdują się sarkofagi bliskich krewnych wielkich książąt, wzdłuż północnej książęta, którzy wypadli z łask i ponieśli gwałtowną śmierć. Przy filarach północno-zachodnim i południowo-zachodnim pochowani są przedstawiciele szlachty tatarskiej, którzy przeszli na prawosławie, przebywający na dworze rosyjskim. Królowie z dynastii Romanowów są pochowani przy filarach południowo-wschodnim i północno-wschodnim. W katedrze znajdują się również groby książąt udzielnych z moskiewskiego domu książęcego – Jurija Zwenigorodskiego, Wasilija Kosy, Jurija Dmitrowskiego, Wasilija Borowskiego, Andrieja Uglickiego, Włodzimierza Chrobrego, Andrieja Serpuchowskiego. Po stronie północnej znajduje się kapliczka z relikwiami księcia Michaiła z Czernigowa. Został on przeniesiony z kościoła stojącego nad budynkiem zakonnym i został zburzony podczas budowy Kremlowskiego Pałacu Bażenowa. Ostatni pochówek w Katedrze Archanioła odbył się w 1730 roku, kiedy to przy północno-wschodnim filarze został pochowany car Piotr II. Naprzeciw nagrobków znajdują się pełnometrażowe wizerunki prawie wszystkich pochowanych tu wielkich książąt. W 1929 roku, przed zburzeniem Klasztoru Wniebowstąpienia Pańskiego, dzięki Nikołajowi Pomerantsewowi, szczątki księżniczek i królowych zostały przeniesione do krypty w piwnicy komory południowego rozszerzenia archangielskiej katedry. W 2008 roku w kaplicy męczennika Uara (Jara) umieszczono relikwie mnicha Eufrozyny z Moskwy. Jeżeli chodzi o tego świętego, mało znanego w Polsce, to warto wspomnieć, że Święty Męczennik Uar jest szczególnie lubiany przez naród rosyjski. Uciekają się do jego wstawiennictwa, prosząc o wybawienie od losu dusz bliskich i bliźnich zmarłych w niewierze, którzy nie przyjęli chrztu świętego, którzy nie znali prawdziwego Boga, którzy odeszli od Bożej sprawiedliwości. Ponadto modlą się do Świętego Uara o zdrowie niemowląt i małych dzieci, a także niemowląt, które zmarły w łonie matki lub podczas porodu. Święty Męczennik Uar żył za panowania rzymskiego cesarza Maksymiana w Aleksandrii w IV wieku i był dowódcą kohorty Tjana. Wierząc w prawdziwego Boga, ale bojąc się bałwochwalców, ukrył swoją wiarę. Nie mając odwagi, by otwarcie wyznać swoją wiarę w czasie prześladowań, Uar chodził nocami po więzieniach, opiekował się męczennikami i prosił o modlitwę. Pewnego dnia dowiedział się, że wśród więźniów było siedmiu chrześcijańskich nauczycieli pustelników. Byli torturowani, a następnie związani i wrzuceni do celi więziennej, gdzie umierali z głodu przez kilka dni. Przekupiwszy strażników, Uar wszedł do więzienia, uwolnił męczenników z kajdan, napoił ich i nakarmił. „Módlcie się za mnie święci Boży” – poprosił – „a chciałbym cierpieć dla Chrystusa, ale boję się tortur”. „Pamiętajcie, co mówi Ewangelia” – odpowiedzieli męczennicy – ​​„kto się Mnie wyprze przed ludźmi, ja też wyprze się go przed Moim Ojcem w Niebie”. Przyjdź, bracie, z nami do Chrystusa po męczeńskiej drodze – bądźmy razem cierpliwi. Następnego ranka jeden z męczenników zmarł od ran, a święty Uar, w jego miejsce stanął przed namiestnikiem, powiedział, że chce cierpieć z chrześcijanami. Był okrutnie torturowany. Kiedy zmarł Święty Uar, jego ciało zostało wywleczone z miasta i rzucone psom do zjedzenia.