Kreml moskiewski to twierdza w centrum Moskwy i jej najstarsza część, główny społeczno-polityczny i historyczno-artystyczny kompleks miasta, oficjalna rezydencja prezydenta Federacji Rosyjskiej. Do rozpadu ZSRR w grudniu 1991 roku Kreml był oficjalną rezydencją sekretarza generalnego KC KPZR a w latach 1990-1991 – prezydenta ZSRR. Jedna z najsłynniejszych budowli architektonicznych na świecie. Znajduje się na wysokim lewym brzegu rzeki Moskwy – Wzgórzu Borowickim, u zbiegu rzeki Nieglinnaja. W planie Kreml to nieregularny trójkąt o powierzchni 27,5 ha. Ściana południowa zwrócona jest w stronę rzeki Moskwy, północno-zachodnia w stronę Ogrodu Aleksandra, wschodnia w stronę Placu Czerwonego.

Pierwsze osady na terenie Kremla moskiewskiego sięgają epoki brązu (II tysiąclecie p.n.e.). W pobliżu współczesnej katedry Archanioła znaleziono osadę ugrofińską, której początki sięgają wczesnej epoki żelaza (druga połowa I tysiąclecia p.n.e.). W tym czasie osada typu Diakowskiego zajmowała centrum górnego tarasu nadziemnego  Wzgórza Borowickiego czyli rejon dzisiejszego Placu Katedralnego. Wzgórza te prawdopodobnie posiadały już fortyfikacje. Od północnego wschodu osada była chroniona dwoma wąwozami: jeden, na północ od obecnej Bramy Trójcy, wychodził na rzekę Nieglinnaja, drugi leżał między Pietrowską a Drugą Bezimienną Wieżą współczesnego Kremla. Wzgórza były zamieszkane przez Wiaticzi. Przypuszczalnie osada Wiaticzi na wzgórzu składała się z dwóch ufortyfikowanych ośrodków – pierwsze, większe obszarowo, znajdowało się na terenie współczesnego Placu Katedralnego, drugie zajmowało czubek przylądka. Przypuszczalnie oba ośrodki chronione były umocnieniami pierścieniowymi, które składały się z rowu, wału i palisady. Obie części miały zapewne swoje ośrodki kultu – górny w rejonie Placu Katedralnego, dolny „w pobliżu Boru”. W tym miejscu znajdowała się najstarsza świątynia Narodzenia Jana Chrzciciela w Moskwie. Kremlowskie toponimy „Makowica”, „Góry” i „Bor” również należą do czasów przedksiążęcych. Te dwa ośrodki były otoczone palisadą, która rozciągała się wzdłuż rzek Nieglinna i Moskwa.

Rozwój i pomyślność osady wiązała się z przebiegającymi tu szlakami handlowymi. Wzdłuż rzeki Moskwy prowadził tędy ożywiony handel między Wschodem a Zachodem. Oprócz drogi wodnej w pobliżu przebiegały dwie drogi lądowe, jedna do Nowogrodu (później Wołocka), druga z Kijowa przez Smoleńsk na północny wschód. Obie drogi połączono u podnóża Góry Borowickiego brodem przez rzekę Moskwę w rejonie obecnego mostu Bolszoj Kamenny. Umocnienie otoczone było fosą o szerokości 16-18 m i głębokości co najmniej 5 m. Wał ziemny miał około 14,5 m szerokości i 7 m wysokości. Jak na tamte czasy była to typowa przeciętna rosyjska twierdza. Wał wzmocniono dębowymi belkami spiętymi na pióro i wpust. Podczas najazdu tatarskiego, po pięciu dniach oporu, Tatarzy zajęli Moskwę, której bronił najmłodszy syn Jurija Władimir i gubernator Filip Nianka „z małą armią”. Kreml został zniszczony, wszyscy jego obrońcy zginęli, a Władimir Juriewicz dostał się do niewoli. Według Kroniki Laurentyńskiej wszystkie klasztory i cerkwie wraz ze wsiami zostały spalone.

Od 1264 roku Kreml jest siedzibą moskiewskich książąt udzielnych. W 1272 roku książę Daniel Aleksandrowicz (wnuk Jarosława Wsiewołodowicza i najmłodszy syn Aleksandra Newskiego) w pierwszym roku swojego panowania zbudował tu świątynię Zbawiciela. Legendę o tym wydarzeniu wspomina badacz historii Kremla Aleksander Woronow. W 1293 roku Moskwę zajęły wojska tatarskiego księcia Tudana („armia Dudenewa”). Od samego początku XIV wieku nasilił się konflikt między książętami moskiewskimi i twerskimi, który rozpoczął się za panowania Daniila Aleksandrowicza. Ten morderczy konflikt trwał do 1329 roku i ostatecznie zakończył się potężną fortyfikacją Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. W 1339 roku za Iwana Kality wybudowano mury i wieże z dębu.

W XIV wieku na Kremlu powstało pięć klasztorów. Pierwszy z nich, klasztor Spaso-Preobrażenski w lesie sosnowym powstał w 1330 roku.  Jego centrum stanowiła starożytna moskiewska świątynia Soboru Zbawiciela na Borze, czyli Soboru Przemienienia Pańskiego „co jest na Borze”. Odbywały się tu pochówki książąt i księżniczek moskiewskich, dopóki rola sklepienia grobowego nie przeszła na Katedrę Archanioła dla mężczyzn i klasztor Wniebowstąpienia (również zniszczony) dla kobiet. Po ustanowieniu klasztoru Nowospasskiego pod koniec XV wieku Katedra Zbawiciela na Borze otrzymała status świątyni dworskiej. W wyniku budowy Pałacu Kremlowskiego w latach 1830-1840 na dziedzińcu Pałacu wpisano cerkiew Zbawiciela. Ta świątynia została zniszczona 1 maja 1933 roku na podstawie decyzji Biura Politycznego KC WKPZR. Inną starą budowlą był klasztor Chudow, założony przez metropolitę Aleksego w 1365 roku, położony we wschodniej części Kremla, przylegający do klasztoru Wniebowstąpienia. Swoją nazwę zawdzięcza świątyni Cudu Archanioła Michała, który później stał się grobowcem metropolity Aleksego. W 1483 roku na terenie klasztoru zbudowano cerkiew Aleksijewską. Z rozkazu archimandryty Giennadija Chudowskiego przeniesiono do niego relikwie metropolity Aleksego. W latach 1501-1503 starożytna świątynia Michała Archanioła została zastąpiona świątynią zbudowaną przez włoskich rzemieślników. Na początku XX wieku w podziemiach cerkwi Aleksijewskiej zbudowano grobowiec, w którym pochowano szczątki wielkiego księcia Siergieja Aleksandrowicza, który zginął na Kremlu w 1905 roku z rąk terrorystów. Krypta Wielkiego Księcia znajdowała się pod posadzką i jest pod sanktuarium św. Aleksego. W 1929 roku rozebrano wszystkie budynki klasztoru Chudow.

W latach 1366-1368, za panowania wielkiego księcia Dmitrija Donskowa, drewniane mury Kremla zastąpiono murami i wieżami z miejscowego białego kamienia. Od tego okresu często pojawia się w annałach nazwa „biały kamień moskiewski”. Wkrótce po wybudowaniu murów z białego kamienia, dwukrotnie, w 1368 i 1370 roku  wytrzymywały one oblężenie wojsk księcia Olgerda. W 1382 roku Tokhtamysz Khan oszukał Kreml i spustoszył Kreml, ale fortecę szybko odbudowano. Stopniowo gęstą drewnianą zabudowę Kremla zastępowano murowaną do czego zmuszały częste pożary. W 1404 roku Lazar Serb zmontował i zainstalował pierwszy zegar w pobliżu Katedry Zwiastowania na dziedzińcu księcia Wasilija Dmitriewicza.

W połowie XV wieku przebudowano i rozbudowano katedrę Zwiastowania na Kremlu, na dziedzińcu metropolity wzniesiono cerkiew, zwaną później Szatą Szaty, kupiec Kowrin zbudował cerkiew Podwyższenia przed swoim domem. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIV wieku na dziedzińcu klasztoru Simonow, przy Bramie Nikolskiej, wzniesiono świątynię introdukcji z kamienną komnatą, do katedry Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny dobudowano kaplicę Wniebowzięcia NMP, cerkiew św. Objawienia Pańskiego zostało wzniesione na dziedzińcu klasztoru Trójcy Sergiusza a na terenie dziedzińca Wielkiego Księcia kamienną świątynię Jana Chrzciciela. Stopniowo niszczały murowane z białego kamienia fortyfikacje Kremla; wytrzymałość materiału okazała się niewystarczająca, a konstrukcje „pływały”.

Kroniki z XV wieku zawierają wiele wzmianek o prowadzonych pracach konserwatorskich. W 1462 roku W.D. Ermolin przeprowadził zakrojoną na szeroką skalę renowację murów od Swiblowej Strelnitsy do Borowickiej Bramy. W drugiej połowie XV wieku za Iwana III Wielkiego rozpoczęła się radykalna przebudowa Kremla moskiewskiego. Jako pierwszy rozpoczął budowę nowej Katedry Wniebowzięcia NMP, ponieważ stara, zbudowana przez Iwana Kalitę, była już wtedy bardzo zniszczona. Budowa w 1471 roku została pierwotnie powierzona rosyjskim architektom Kriwtsowowi i Myszkinowi, ale budynek doprowadzony do podziemi zawalił się w 1474 roku podczas trzęsienia ziemi – „wapno nie było sklejone, ale kamień nie był twardy”. Iwan III zaprosił architekta Arystotelesa Fiorawanti z Włoch, który do 1479 roku wzniósł istniejący budynek podobny do katedry Wniebowzięcia NMP we Włodzimierzu.

W latach 1484-1486 mistrzowie pskowscy wznieśli nową świątynię Szaty, a w latach 1484-1489 nową katedrę Zwiastowania NMP na podziemiach dawnego kościoła. W tym czasie, za Fiorawantim, do Moskwy zostali zaproszeni inni włoscy architekci. W 1485 roku rozpoczęła się budowa nowego Pałacu Wielkiego Księcia, która trwała z długimi przerwami do 1514 roku. Powstała pierwsza część pałacu, z której do dziś przetrwała Fasetowana Komnata, która została zbudowana w latach 1487-1491 przez włoskich architektów Marco Friazina i Pietro Antonio Solari. Aleviz Friazin był zaangażowany w budowę chóru książęcego i wewnętrznego muru oddzielającego je od reszty Kremla; przeniósł także frontową część pałacu w nowe miejsce – z południa na wschód, z widokiem na Plac Katedralny.

Pomimo tego, że budową pałacu kierowali włoscy architekci, jego architektura w pełni zachowała zasady budowy chóru staroruskiego. Wraz z budową w latach 1505-1508 katedry Archanioła (architekt Alewiz Nowy) i dzwonnicy Iwana Wielkiego (architekt Bon Friazin), a także budynku między nimi Kazenny Dwor, utworzenie Placu Katedralnego jako głównego placu Kremla moskiewskiego został w dużej mierze ukończony. Rzemieślnicy budują nowe świątynie, a to: katedrę klasztoru Chudow w latach 1501-1503, katedrę klasztoru Wniebowstąpienia Pańskiego w 1519 roku, cerkiew Jana Klimaka w latach 1505-1508, cerkiew św. Mikołaja Gostunskiego, cerkiew Jana Chrzciciela przy Bramie Borowickiej.

Równolegle z budową Pałacu Wielkiego Księcia i renowacją cerkwi kremlowskich trwała budowa nowych murów i wież Kremla. Od 1485 roku przez całą dekadę pod kierownictwem włoskich architektów rozbierano mury i baszty z białego kamienia, a w ich miejsce wzniesiono nowe z wypalanej cegły. Powierzchnia twierdzy została zwiększona w wyniku aneksji znacznych terytoriów na północnym zachodzie i osiągnęła 27,5 ha. Kreml otrzymał współczesne zarysy nieregularnego trójkąta. Kształt wież i zakończenie muru w formie blanków przypominają zamek Scaligerów w Weronie i zamek Sforzów w Mediolanie. Kreml moskiewski powtarza w najdrobniejszych szczegółach zamek Sforzów. Zwieńczenie murów twierdzy zakończono 1045 zębami w kształcie jaskółczego ogona. Nawet wysokość Wieży Filaretowej, w której znajduje się wejście do Zamku Sforzów, i Wieży Spaskiej jest taka sama tj. 71 m. W 1508 roku wzdłuż murów wykopano rów Alewiz, do którego woda napływała z rzeki Neglinnaja. Kreml w końcu zamienił się w nie do zdobycia fortecę otoczoną ze wszystkich stron wodą, odizolowaną od dużego w tym czasie miasta.

Podczas renowacji murów i baszt w latach 1946-1950 i 1974-1978 wewnątrz ich obmurowania, w dolnych partiach i fundamentach, odnaleziono bloki z białego kamienia, które wykorzystano jako zasypkę. Możliwe, że są to pozostałości białych kamiennych murów Kremla z czasów Dmitrija Donskoja.

Pod koniec XV – na początku XVI wieku główne ulice Kremla tj. Spasska, Nikolska i Chudowskaja zostały dostosowane i rozbudowane. W tym czasie na Kremlu było jeszcze wiele siedzib bojarów, duchowieństwa i książąt udzielnych, którzy osiedlili się głównie na północ od Placu Katedralnego. Pod rządami Wasilija III i Iwana Groźnego, gdy nasilała się walka z książętami udzielnymi, wielki książę skonfiskował ich dwory i przekazał je swojej świcie.

W XVI wieku budownictwo na Kremlu ograniczało się głównie do renowacji i ulepszania istniejących budynków i zespołów. W latach 1532-1552 do dzwonnicy Iwana Wielkiego dobudowano katedrę Zmartwychwstania Pańskiego, a w połowie stulecia przebudowano katedrę Zwiastowania; na dziedzińcu metropolity pojawiły się cerkwie cudotwórców Sołowieckich i Trzech Świętych; pałac wielkoksiążęcy, wówczas królewski był wielokrotnie przebudowywany i rozbudowywany. Katedra Zwiastowania otrzymała dziewięć kopuł, a jej głowy, podobnie jak głowy katedry Wniebowzięcia, zostały pokryte złotem zabranym z podbitego Kazania. Na dziedzińcu Trójcy wzniesiono wyjątkową cerkiew pod namiotowym dachem.

Z przełomu XVI i XVII wieku zachowały się pierwsze obrazy Kremla. Jest to plan opublikowany w Notatkach o Moskwie przez ambasadora austriackiego Zygmunta Herbersteina oraz plan holenderskiego kartografa Gerritsa Gessela, zwany Kremlinagradem. Ta ostatnia daje wyobrażenie o charakterze rozwoju Kremla, który istniał w tym czasie. Wśród gęsto rozmieszczonych budynków można dostrzec wyraźne zarysy Placu Katedralnego (Carskiego) i Iwanowskiego. Od placu Iwanowskiego dwie ulice prowadzą przez północno-wschodnią część twierdzy do bramy Spasskiej (wtedy Frolowskiej) i Nikolskiej, natomiast całą południowo-zachodnią część zajmuje nowy kompleks pałacowy, którego budowa trwała przez cały okres panowania Borysa Godunowa i została ukończona w latach 1601-1603. Irański dyplomata Oruj-bek Bajat, który odwiedził Moskwę w 1599 roku, podsumował w swoich notatkach: „Domy na Kremlu zostały zbudowane w stylu włoskich architektów i ozdobione pięknymi ornamentami. Pałac królewski jest szczególnie piękny… ”; pisał też o dużej liczbie drewnianych budynków na Kremlu. W latach 1610-1612 Kreml został zajęty przez polsko-litewski garnizon Aleksandra Gonsewskiego.

Wraz z wstąpieniem Romanowów wznowiono aktywną budowę obiektów sakralnych i świeckich. W 1624 roku dobudowano wieżę Spaską. Pałac Terem i kościoły pałacowe powstały w latach 1635-1636. Za panowania cara Fiodora Aleksiejewicza (lata 1676-1682) i księżnej Zofii (lata 1682-1689) przeprowadzono zakrojoną na szeroką skalę rekonstrukcję zespołu kremlowskiego. Wzniesiono nowe budynki klasztoru Prikazow i Chudow, ujeżdżalnie, komnaty królowych i księżniczek, a wszystkie wieże Kremla (z wyjątkiem Nikolskiej) otrzymały wielopoziomowe nadbudówki z namiotami ozdobionymi kolorowymi płytkami. W tym samym czasie Kreml zmienił kolor z czerwonej cegły i stał się biały. W dniu 7 lipca 1680 roku jak mówią w jednym starożytnym akcie historycznym, car Fiodor Aleksiejewicz „nakazał wybielić miasto Kremla wapnem”. Wraz z początkiem panowania Piotra I znaczenie Kremla moskiewskiego znacznie się zmieniło, gdyż car przeniósł się najpierw do Preobrażenskoje, a następnie do Petersburga, a twierdza straciła swój stały status rezydencji królewskiej.

Na początku XVIII wieku zmienił się również charakter zabudowy Kremla. Po niszczycielskim pożarze w 1701 roku  Piotr wydał w 1704 roku dekret zakazujący budowy drewnianych budynków na Kremlu. W 1702 roku na wypalonej części między wieżami Troicka i Sobakina rozpoczęto budowę budynku Arsenału, która z przerwami trwała do 1736 roku. Wraz z wybuchem wojny północnej pojawiła się groźba najazdu na Moskwę wojsk Karola XII, w związku z czym Piotr I kazał wybudować bastiony wzdłuż murów Kremla i wypełnić wodą odwodnione w XVII wieku rowy. Nie trzeba było jednak korzystać z tych fortyfikacji, gdyż po zwycięstwie wojsk rosyjskich pod Połtawą niebezpieczeństwo minęło. Pod rządami Elizawety Petrowny w latach 1743-1750 stara Jadalnia, Reakcja i Złote Komnaty pałacu zostały rozebrane i zastąpione małym, bogato zdobionym budynkiem Pałacu Zimowego zaprojektowanym przez W.W. Rastrelli, zbudowanym pod nadzorem D.W. Uchtomskiego. W tym samym czasie Uchtomski wzniósł na miejscu zburzonego gmachu Skarbca Wielkiego galerię Izby Zbrojowni.

W 1768 roku na budowę nowego pałacu kremlowskiego według projektu V.I.Bazhenowa utworzono specjalną organizację państwową o nazwie „Ekspedycja struktury Kremla”. Przygotowując teren pod nowy pałac, zlikwidowano wszystkie budynki w południowo-wschodniej części krawędzi wzgórza, zniszczono wiele zabytków architektury staroruskiej, w tym południową część muru Kremla. Bażenow postawił sobie za cel „odnowę wyglądu tego starożytnego, zrujnowanego i niezgrabnego miasta” zgodnie z panującą wówczas estetyką klasycyzmu, miał on nie tylko wybudować nowy pałac, ale także przeprowadzić radykalną przebudowę ulic i placów Kremla, pozostawiając tylko pojedyncze katedry i budynki baroku Narjaszkinskiego i Pietrowskiego. Decyzję tę ułatwiły ogromne koszty odbudowy i niechęć Katarzyny II do Moskwy. Rozebrany mur z basztami wkrótce przywrócono do dawnych form. W 1775 roku zatwierdzono Plan Projektowy – plan odbudowy Moskwy, dla którego realizacji utworzono Cech Kamieniarski, na czele którego stanął P.N.Kozhin. Pod koniec 1776 roku Kozhin sporządził osobny raport z odbudowy Kremla moskiewskiego, który obejmował utworzenie regularnych placów na Kremlu, budowę nowych pałaców i budynków rządowych z „najlepszą fasadą według zasad najnowszej architektury”. Jednocześnie budowa nowych budynków miała być prowadzona z dala od dawnych budowli, które zostały starannie zachowane.

W 1797 roku Kazakow sporządził nowy plan generalnej odbudowy Kremla, który był spowodowany koronacją Pawła I. Podobnie jak projekt Bażenowa, kazakowski plan odbudowy Kremla pozostał niespełniony, ale zaaprobował pomysł ​Kremla jako jednego zespołu architektonicznego. W pierwszych latach XIX wieku Kreml zaczął być postrzegany przez współczesnych jako symbol historycznej i militarnej świetności Rosji, co spowodowało pojawienie się w jej jasnych formach pseudogotyckich. W tym samym czasie na początku XIX wieku rozebrano wiele zabytkowych budowli. Zniszczeniu uległy m.in. słynne Bramy Heraldyczne, Sobór Sretensky, część Pałacu Rozrywki, kilka świątyń Klasztoru Wniebowstąpienia Pańskiego, a także kompleksy Pałacu Chlebennego, Tsareborisow Dwor i Dziedziniec Trójcy Świętej. W 1812 roku Moskwa i Kreml zostały zdobyte przez wojska napoleońskie. Armia francuska wkroczyła na Kreml w dniu 2 września 1812 roku, a sam Napoleon 3 września. Jednak już następnego dnia uciekł z Kremla tajnym przejściem z uwagi rozprzestrzenienie się pożarów. Wycofując się, Napoleon kazał wysadzać budynki Kremla. Pomimo tego, że większość ładunków nie wybuchła, zniszczenia były znaczne. Arsenał, Petrowskaja i pierwsze bezimienne wieże zostały wysadzone w powietrze, narożna wieża arsenału i przybudówki do dzwonnicy Iwana Wielkiego zostały poważnie uszkodzone, Senat został częściowo uszkodzony.

Po wojnie restaurację przeprowadził architekt F.K.Sokoloj. Szereg baszt przebudowano według projektów i pod nadzorem O. I. Bowe’a. Podczas przebudowy Placu Czerwonego Bowe nadał Wieży Nikolskiej gotycki wygląd. Arsenał został odrestaurowany i otrzymał nowe wykończenie. W tym samym czasie wokół Arsenału umieszczono zdobyczne działa, które zostały wysłane do Moskwy na specjalne zamówienie Aleksandra I. W sumie wyeliminowanie skutków wybuchu na Kremlu zajęło ponad dwadzieścia lat. Ostatnie prace zostały zakończone do 1836 roku. W 1839 roku Mikołaj I zlecił budowę Wielkiego Pałacu Kremlowskiego architektowi K.A.Tonowi, według którego projektu w tym samym czasie budowana była Katedra Chrystusa Zbawiciela. Budowa budynku trwała około dziesięciu lat i została ukończona do 1849 roku. W latach 1844-1851 według projektu Tona wzniesiono nowy budynek Zbrojowni; dawną komnatę przebudowano na koszary.

W latach 1893-1898 po południowo-wschodniej stronie zbocza Kremla wybudowano z funduszy ludowych pomnik cesarza Aleksandra II projektu rzeźbiarza A.M. Opekuszina, artysty W