Oświecenie to okres przypadający we Francji na wiek XVII i XVIII (tzn. klasycyzm francuski), w Anglii na przełom XVII-XVIII wieku, z kolei w całej Europie to XVIII wiek. W Polsce natomiast za Oświecenie przyjmuje się głownie lata panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-1795). Niemniej jednak za datę końcową przyjmuje się także 1818 rok (rok wydania przez K. Brodzińskiego traktatu O klasyczności i romantyczności) lub 1822 rok (Ballady i Romanse A. Mickiewicza).

REKLAMA

Za prekursorów Oświecenia uważa się Rene Descartes (Kartezjusz) i Benedykta Spinozę (w oryginale Baruch de Spinoza). Kartezjusz był twórcą filozofii racjonalistycznej, głoszącej kult rozumu, który był istotą bytu, kierował naturą (Cogito ergo sum). Benedykt Spinoza był z kolei twórcą determinizmu, którego istotę zawarł w haśle „każde zjawisko jest jednoznacznie określone przez ogół warunków w jakich ono zachodzi”.

Innym prądem (oprócz racjonalizmu i determinizmu), rozwijającym się w Oświeceniu było wolnomyślicielstwo – wyraźne odejście od Kościoła. Twierdzono bowiem, że wiara uzależniona jest od woli człowieka, którego nikt nie jest w stanie przymusić do religii. Charakterystycznymi były tutaj dwa kierunki; deizm i ateizm. Pierwszy kierunek zakładał wiarę w Boga jako siłę sprawczą, światem bowiem rządzi człowiek, a Bóg nie ingeruje w jego poczynania. Twórcą ateizmu był Julien La Mettrie, które negował w ogóle istnienie Boga. 

Wolnomyślicielstwo przyczyniło się do ukształtowania człowieka wolnego, nieuzależnionego od żadnej wiary, religii.

Największy rozwój przeżywały w Oświeceniu nauki społeczno-prawne. Na czoło wysunęła się teoria prawa i teoria umowy społecznej. Teoria prawa natury zakładała istnienie pewnych naturalnych, przyrodzonych praw ludzkich, które poznać można drogą rozumową i które winny być pod kontrolą państwa, stąd postulaty kodyfikacji w duchu prawa natury. Twórca tej teorii, żyjący jeszcze w XVII wieku Hugo Grocjusz. Twórca teorii umowy społecznej był natomiast Thomas Hobbes (również XVII wiek), który zakładał, że władza pochodzi z woli ludu, mającego prawo wypowiedzenia posłuszeństwa monarsze.

Najważniejszą jednak doktryną stał się liberalizm polityczny, którego twórcami byli John Locke i Karol Ludwik Monteskiusz. Była to ideologia indywidualistyczna – największe znaczenie ma jednostka i jej szczęście. Jej założeniem było prawo człowieka do bycia wolnym i decydowania osobie. Wolność człowieka ograniczona zaś jest tylko przez wolność innych ludzi. Liberalizm twierdzi, że władza musi być podzielona. Doktryna ta znalazła wyraz w pierwszych obywatelskich aktach prawnych jak Deklaracja niepodległości z 4 lipca 1776 roku czy też Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela, która wprowadziła podmiotowość obywatela i zasady równości wobec prawa, wolności osobistej i przemysłowej.

Za ojca Oświecenia uważa się Anglika Johna Locke, który wyłożył liberalizm polityczny. W Rozważaniach dotyczących rozumu ludzkiego (1690) skierował uwagę na teorię poznania i psychologię. Założył, że umysł człowieka stanowi w chwili narodzin tabula rasa. Wszelka wiedza pochodzi więc z doświadczenia zewnętrznego uzyskanemu dzięki zmysłom i doświadczeniu wewnętrznym uzyskanym dzięki autorefleksji. Człowiek dąży do szczęścia i unika cierpienia.

Innym słynnym Anglikiem był Izaak Newton, którego hasło „nic co nie wynika ze zjawisk jest hipotezą” stało się podstawą do sformułowania przez niego zasad mechaniki. Tworzył on prawa poprzez eksperymentalne ustalenia.

W związku z propagowaniem przez myślicieli angielskich zasad Oświecenia, ukształtował się w Anglii wzorzec człowieka wirtuoza. Był to człowiek wszechstronnie wykształcony, oświecony pod każdym względem. Znał się na sztuce i tworzył w oparciu o filozofię racjonalizm.

W Europie idee Oświecenia rozpowszechniły się dzięki niemieckim filozofom; Gotfryda Leibniza i jego ucznia i kontynuatora badań Christiana Wolfa. Dążyli oni do stworzenia uniwersalnego systemu, godzącego najważniejsze poglądy i teorie. Zakładali, że w każdym sądzie tkwi cząstka prawdy, i że można łączyć przeciwne sobie systemy. Chcieli połączyć doskonałość Boga z istnieniem zła, skoro dobroć Boga jest gwarancją, że stworzył świat najlepszy z możliwych.

Jednak największe zasługi dla ideologii Oświecenia położyli myśliciele francuscy; np. Wolter, a właściwie to Franciszek Maria Arouet, który nie stworzył własnej filozofii, ale jego publicystyka miała ogromny wpływ na poglądy polityczne i społeczne ludzi jednocześnie nawoływał do zrozumienia poglądów innych. Wolter krytykował historię jako ciąg błędów ludzkości.

Wspomniałam już o czołowym przedstawicielu francuskiej myśli politycznej i społecznej Karolu Ludwiku Monteskiuszu, który w swoim największym dziele O duchu praw (1748) rozróżniał naukowo-poznawalne prawa rządzące życiem od praw stanowionych przez pracodawców. Sformułował zasadę trójpodziału władzy, wykorzystaną później w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela.

Wolter, Jean D’Alambert i Denis Diderot byli twórcami Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, którą opracowywali przez 34 lata. „Takie uporządkowanie – to niby mapa świata, która wskazuje główne kraje, ich położenie oraz wzajemną zależność, a także najprostsze łączące ich drogi (…)” – pisał J. D’ Alambert. Wprawdzie wiadomości w niej zawarte, kładące nacisk głownie na nauki przyrodnicze i techniczne szybko się zdezaktualizowały, ale było to i tak jedno z największych osiągnięć francuskiego oświecenia.

Myśl polityczna Oświecenia oraz rozwój nauk społeczno-politycznych doprowadziły do przekształcenia monarchii absolutnych w Europie Środkowej i Wschodniej w monarchie tzw. oświeconego absolutyzmu. W ich ramach ideał władzy pochodzącej od Boga zastąpiono oświeceniowymi koncepcjami suwerenności narodu i umowy społecznej.

W myśl tej teorii lud zrezygnował ze swojej suwerenności, której nie umiał użyć i oddał się pod władzę monarchy. Król rządził więc z woli ludu i w jego imieniu – w zamian lud wyzbywa się wszelkich praw politycznych na rzecz króla. Najlepiej wyrażają tę koncepcję powiedzenia Fryderyka II: „ludzie poddali się władcom, aby zapewnić sobie porządek prawny. To jest prawdziwe źródło suwerenności” i „książę jest pierwszym sługą i pierwszym urzędnikiem państwa”. Zgodnie z tą zasadą władcy absolutni musieli rządzić w swoim imieniu i dla dobra swoich poddanych. Stąd monarchowie oświeceni musieli przeprowadzić w swoich państwach pewne reformy zgodne z duchem Oświecenia; złagodzono ucisk feudalny chłopa, wprowadzono tolerancję religijną, podporządkowano Kościół państwu, przeprowadzono reformę szkolnictwa, rozwijano działalność kodyfikacyjną w myśl haseł zawartych w traktacie Cesare Beccaria O przestępstwach i karach. Ponadto władcy epoki Oświecenia sprawowali mecenat nad kulturą, otaczali się ludźmi wykształconymi, artystami. Wnet jednak system funkcjonowanie monarchii oświeconego absolutyzmu został poddany krytyce, głównie utylitarystów i Jana Jakuba Rousseau. Twierdzili oni, że motorem ludzkich działań jest egoizm, dążenie do szczęścia i unikanie cierpienia, szczęście uzależnione jest jednak od pomyślności całego społeczeństwa. Rousseau zakładał, że „wartość prawdziwa człowieka leży nie w rozumie, lecz w sercu, a wartość serca jest zależna od wartości rozumu”. Uważał, że wszelka władza bierze się z woli ludu, a więc lud ma prawo władzę stanowić i odebrać kiedy zechce, czyli władza ma charakter umowy, a nie ustawy. Poglądy jego były głównymi hasłami Wielkiej Rewolucji Francuskiej w latach 1789-1799.

W związku z rozwojem i propagandą myśli oświeconych pojawiła się idea wychowania młodego człowieka. John Locke w Myślach o wychowaniu postulował wychowanie duchowe na równi z fizycznym, co popierał Rousseau w traktacie Emil, czyli o wychowaniu (1762). Proponował on inicjatywę prywatnego nauczyciela, który wychowywałby młodego człowieka w zgodzie z naturą i przyrodą.

W Oświeceniu zaznaczył się też rozwój nauk ścisłych, który sprzyjał podjęciu reformy szkolnictwa. Rozwinięto sieć szkół ludowych i średnich. Zaczęły powstawać szkoły rycerskie oparte na warunkach przyrodniczych, krytykowano jezuickie gimnazja i licea. Na niskim poziomie znajdowały się jedynie uniwersytety, gdzie wciąż dominowała scholastyka. Wraz z rozwojem politycznym i społecznym ideologii, zaczęły się również kształtować doktryny ekonomiczne. Były to; fizjokratyzm i liberalizm ekonomiczny, tzw. leseferyzm. Szkoła fizjokratów postulowała prymat rolnictwa w życiu gospodarczym, zniesienie wszelkich ograniczeń życia społecznego. Za twórcę fizjokratyzmu uważa się Francis Presnay’a. Leseferyzm to pogląd zakładający, że swobodna konkurencja producentów i towarów na rynku jest najlepszym sposobem zaspokojenia potrzeb ludzi. Liberalizm ekonomiczny postulował ograniczenie roli państwa do funkcji stróża nocnego.

W Polsce wiek światła, jak zwykło się nazywać epokę Oświecenia, rozwijał się niemal na równi z kanonami europejskimi. Jednak specyfikacja polskiego oświecenia polegała na ogromnym zaangażowaniu politycznym myślicieli, mniej natomiast zawierała myśli społecznych. Było to związane z trudną sytuacją społeczną wewnętrzną państwa, stąd polskie traktaty polityczne obfitują głównie w projekty reform. Tak jak w Prusach, czy Austrii istniała monarchia oświeconego, który polegał na zniesieniu przeżytków feudalizmu, modernizacji urzędów i propagowaniu oświaty i kultury. Za prekursorów Oświecenia uznaje się Stanisława Leszczyńskiego i Stanisława Konarskiego. Pierwszy wydał w 1794 roku Głos wolny wolność ubezpieczający, w którym postulował zniesienie liberum veto, wzmocnienie roli miast i poprawę doli chłopa. Pisał; „(…) jako może królestwo przetrwać bez sprawiedliwości w sądach, bez zgody w rządach, bez dyscypliny w wojskach, bez pieniędzy w skarbie, bez żadnego porządku w państwie”. Głównym jednak ojcem polskiej oświeceniowej myśli politycznej był Stanisław Konarski, należący do zakonów pijarów. Już w 1732 roku wydał; Wolumina logum – zbiór konstytucji sejmowych, a w 1740 roku utworzył w Warszawie Collegium Nobillum – szkołę głównie dla synów szlacheckich. Wprowadził tam nowoczesny model wychowania, polegający na łączeniu teorii z praktyką, nauce geografii i historii ojczystej. W 1741 roku ukazała się kolejna książka S. Konarskiego O poprawie wad wymowy. Zwracał on uwagę na piękno mowy ojczystej, postulował usunięcie z języka polskiego wszelkich naleciałości. W latach 1760-1763 powstało jego najsłynniejsze dzieło O skutecznym rad sposobie. Projekty reform zawartych w utworze stały się programem politycznym Familii, a w efekcie podstawą reform sejmu konwokacyjnego z 1764 roku. Wprowadzone w życie reformy świadczyły o rozwoju myśli oświeceniowej również w Polsce. Przede wszystkim uregulowano porządki obrad sejmu, wprowadzono nowe instytucje, Komisje Skarbową i Wojskową, zreformowano sądownictwo trybunalskie, unowocześniono pocztę. Nic więc dziwnego, że Stanisław August Poniatowski nadał Stanisławowi Konarskiemu medal z napisem Sapere auso.

Myśli prekursorów Oświecenia kontynuowali najwybitniejsi myśliciele polscy Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic. Kołłątaj znany reformator i działacz zasłynął pracami Do Stanisława Małachowskiego o przyszłym Sejmie, Anonima listów kilka oraz Prawo polityczne narodu polskiego, w których postulował zwiększenie roli miast, obronę chłopów, zniesienie liberum veto. Stanisław Staszic wysuwał podobne projekty reform z tą różnicą, że nie chciał uwłaszczenia chłopów, a jedynie zniesienia poddaństwa. Swoje teorie wyłożył w traktatach; Uwagi nad życiem Zamoyskiego i Przestrogi dla Polski, ponadto S. Staszic zasłynął jako geolog – opracował pierwszą mapę geologiczną Polski.

Ideę nowoczesnego wychowania młodzieży, zgodnie z najnowszymi tendencjami i trendami, znalazły wyraz w utworzeniu nowej instytucji – Komisji Edukacji Narodowej. Było to pierwsze w Europie ministerstwo oświaty. Podstawą materialną do powołania Komisji była kasata zakonu jezuitów dokonana przez Klemensa V w 1773 roku. Powołano zatem w Polsce Komisję Rozdawniczą, która za zadanie miała uregulowanie sprawy dóbr jezuickich w Polsce. Komisja Edukacji Narodowej poddano wszystkie szkoły, z wyjątkiem szkół o charakterze technicznym, tzw. Szkoły Rycerskiej – pierwszej szkoły świeckiej utworzonej w 1765 roku. Ujednolicono szkolnictwo, wprowadzając hierarchię szkół. Na najwyższym szczeblu stały; Akademia Krakowska i Akademia Wileńska, podlegały im szkoły wydziałowe i podwydziałowe, a im znowu szkoły podwydziałowe, a im znowu szkoły podstawowe miejskie i wiejskie. Szkolnictwo oparto na nowych zasadach; wprowadzono historię ojczystą, geografię, język polski jako wykładowy. Duży nacisk postawiono na rozwój praktyk (obserwatoria, pracownie), podkreślano znaczenie pracy i patriotyczne wychowanie dziewcząt. Kolejnym osiągnięciem na polu oświaty była reforma Akademii Krakowskiej i Akademii Wileńskiej. Reformy krakowskiej uczelni podjął się Hugo Kołłątaj w 1777 roku. a wcześniej Marcin Poczobut Odlanicki. Zreorganizowano finanse uczelni, powołano młodych uczonych na katedry. W 1775 roku utworzono Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Ukazał się też pierwszy podręcznik Elementarz dla szkół parafialnych Onufrego Kopczyńskiego. Reformy oświaty przyczyniły się do wzrostu poziomu intelektualnego społeczeństwa polskiego. Zaczęła się kształtować nowa warstwa społeczna; inteligencja, a poziom oświaty polskiej dorównał, a nawet przewyższał standardy europejskie.

Z rozwojem oświaty współgrał rozwój literatury. Na ten okres przypada twórczość między innymi I. Krasickiego, A. Naruszewicza. Rozwijała się Biblioteka Załuskich założona w 1747 roku przez braci Załuskich, liczne towarzystwa i salony literackie, (np. salon Izabeli z Flemingów Czartoryskiej). Rozwijał się teatr, architektura, malarstwo, muzyka. Wszystkiemu patronował mecenat Stanisława Augusta Poniatowskiego, króla młodego, wykształconego, którego dwór był miejscem spotkań najznakomitszych ludzi epoki – obiady czwartkowe.

Głównym jednak zamierzeniem działaczy oświeceniowych, obok wykształcenia modelu człowieka oświeconego, były reformy polityczne, podjęte w celu uzdrowienia kraju. W okresie od 5 października 1788 roku do 29 maja 1792 roku obradował Sejm Czteroletni, tzw. Wielki, na którym podjęto reformy bardzo postępowe. Pierwsza była reforma wojskowa, a druga skarbowa. Ponadto powołano Deputację do Poprawy Formy Rządu i Deputację do Spraw Reformy Żydów. Zniesiono liberum veto i Radę Nieustającą oraz skasowano gwarancję praw kardynalnych. Największym jednak sukcesem prac Sejmu Wielkiego i w ogóle polskiego Oświecenia było uchwalenie Konstytucji 3 Maja. Poprzedziły ją Prawo o Sejmikach z 24 marca 1791 roku oraz Prawo o miastach królewskich z 17 kwietnia 1791 roku. Konstytucja 3 Maja z 1971 roku była drugą na świecie, po Konstytucji Stanów Zjednoczonych z 17 września 1787 roku, a pierwszą w Europie. Miała charakter postępowy, regulowała stosunki publicznoprawne w państwie.

Wszelkie reformy polityczne i społeczne w Polsce były dziełem wybitnych jednostek. Najczęściej zdarzało się, że myśliciele i ideologowie byli równocześnie działaczami, reformatorami życia publicznego. Uważa się, że w Polsce było tylko krótkim okresem „światła”, bo przecież rozwojowi myśli politycznej towarzyszyły zdrady, korupcja, słabość polityczna, co w efekcie doprowadziło do upadku Polski. A przecież to epoka Oświecenia wykształciła takich ludzi jak; ks. Józef Poniatowski, gen. Tadeusz Kościuszko, Józef Wybicki, Jan Henryk Dąbrowski, którzy nie zawahali się poświęcić życia dla dobra ojczyzny. I właśnie wychowanie takich patriotów jest największym sukcesem polskiego oświecenia – naszych myślicieli, filozofów i reformatorów.

Ideologie i doktryny ukształtowane w epoce światła w Europie stały się podwaliną nowoczesnej nauki, zasad polityki, kultury. Żaden wiek nie może poszczycić się taką gamą naukowców, badaczy, filozofów. Myśli oświeceniowe stały się ideologiczną podstawą wybuchu Wielkiej Rewolucji Francuskiej, która zapoczątkowała nową erę w Europie. Dzięki wprowadzeniu monarchii oświeceniowej absolutyzmu zreformowano urzędy, szkolnictwo, poprawiła się dola chłopów. Wreszcie ukształtowały się nowe idee społeczne, a nade wszystko powstało społeczeństwo wykształcone, świadome swojej roli w państwie.

BIOGRAFIA 

  1. Encyklopedia Szkolna. Historia, Warszawa 1993.
  2. Encyklopedyczny Słownik Sławnych Polaków, Warszawa 1996.
  3. Gierowski J. A., Historia Polski 1505-1764, Warszawa 1984.
  4. Gierowski J. A., Historia Polski 1764-1864, Warszawa 1986.
  5. Gierowski J. A., Wielka Historia Polski. Rzeczpospolita w dobie złotej wolności (1648-1763), Kraków 2001.
  6. Locke J., Dwa traktaty o rządzie, Warszawa 1992.
  7. Maciszewski J., Historia Powszechna. Wiek Oświecenia, Warszawa 1997.
  8. Micuń J., Historia. Od starożytności do współczesności, Warszawa 2002.
  9. Newton I., Matematyczne zasady filozofii przyrody, Warszawa 2011.
  10. Samsonowicz H., Tazbir J., Polska. Losy państwa i narodu, Warszawa 1992.
  11. Tomalska J., Historia. Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych, Warszawa 1997.
  12. Wyczański A., Historia Powszechna. Wiek XVII, Warszawa 1987.
  13. Zielińska K., Kozłowska Z., Historia. Dzieje Nowożytne 1492-1815, Warszawa 1994.

Strona autorska: KATARZYNA DOMINIK