Podziemny szpital UPA w Bieszczadach. Dotarłem do człowieka, który przez lata pracował Chryszczatej. Jak sam mówił, znał ten teren bardzo dobrze, a miejsce, podziemnego szpitala, odwiedzał setki razy.

REKLAMA

– Chciałbym z panem porozmawiać o tym pomniku na Chryszczatej. Słyszałem, że ma pan na ten temat sporo informacji. Czy mógłby mi pan opowiedzieć, jak to wyglądało?
– Ależ oczywiście. Ja mam nawet gazetę. To jest „Military Ukraine”, wydana 17 września 2007 roku. Jest tutaj dokładnie opisana uroczystość odsłonięcia pomnika.
– A więc ma pan dokumenty?
-Mam. D. pseudonim Mucha, zaprowadził tego redaktora na Chryszczatą. Dokładnie pokazał mu, gdzie znajdował się obóz na Chryszczatej.Mam też plan szpitala z Centralnego Archiwum Wojskowego. Tylko że na tym planie jest pewne przekłamanie. Napisano, że szpital miał dwieście na trzysta metrów. A ja bardzo dobrze znam to miejsce. Szpital miał dwadzieścia na trzydzieści metrów, nie dwieście na trzysta. Ktoś się pomylił, kiedy opisywał dokument.

Rozmowa zaczęła się rwać. Zasięg był kiepski, więc poprosiłem , żeby opowiedział wszystko jeszcze raz, od samego początku.

– Proszę pana, niech pan zacznie od początku. Jak to się zaczęło? Skąd wzięło się pana zainteresowanie tym miejscem?
-Moim marzeniem było wyjechać w Bieszczady i zostać drwalem. Później, kiedy już pracowałem w lesie, trafiłem właśnie na Chryszczatą. Był taki okres, że pracowałem tam jako drwal. Znałem te okolice, chodziłem tam setki razy. Wtedy żyło jeszcze sporo ludzi, którzy pamiętali tamte wydarzenia.

Żył D. , żył Granat. Był też Wasyl. Znam tylko jego imię. Nazwiska nie pamiętam. Jest na zdjęciach z uroczystości odsłonięcia pomnika. Z nim nie udało mi się porozmawiać, ale z D. rozmawiałem kilkakrotnie. Byłem nawet u niego w domu.

-Czyli znał pan ludzi, którzy byli związani z tamtym miejscem?
– Tak. I dzięki temu udało mi się zdobyć sporo informacji. D. nie cieszył się zaufaniem wszystkich. Z dokumentów wynikało, że donosił polskim władzom. W zamian miał otrzymywać między innymi kwity na drewno. Takie rzeczy się zdarzały.
Miałem plan obozu na Chryszczatej i plan szpitala z Centralnego Archiwum Wojskowego. Ale, jak już mówiłem, wymiary na planie są przesadzone. To nie było dwieście na trzysta metrów, tylko dwadzieścia na trzydzieści.
– A czy w terenie zachowały się jakieś ślady?
-Oczywiście. Przyjeżdżały tam różne grupy poszukiwaczy. Pamiętam, że nad pierwszym, niżej położonym Jeziorkiem Duszatyńskim, kiedy idzie się od Duszatyna, z lewej strony wpada do niego strumień. Jeżeli pójdzie się w górę tego strumienia mniej więcej sto metrów, można dojść do miejsca, gdzie znajduje się zapadnięta ziemianka.
Miejscowi mieli swoje sposoby na poszukiwania. Warszawiacy przyjeżdżali, kupowali im wykrywacze metali, a oni chodzili po lesie i szukali różnych rzeczy.
Kiedyś poznałem człowieka, który opowiedział mi, że znalazł puszkę. Myślał, że będą w niej jakieś kosztowności, a tymczasem były tylko papiery. Podczas wykopywania metalowej puszki wszystko porozwalał. Pokazał mi później, gdzie dokładnie ją znalazł.
Poszedłem w to miejsce. Dokumenty były już jednak w takim stanie, że nie nadawały się do odczytania.
– Ale coś pan z nich zapamiętał?
-Wiem na pewno, że były tam nazwiska i daty. Nie wiem, czy była to lista żołdu, czy jakiś inny wykaz. Były nazwiska ukraińskie. Najważniejsze było jednak to, że rozpoznałem podpis. Kiedyś miałem w ręku raport i podpis człowieka, który go sporządził, był identyczny. Dlatego jestem przekonany, że te dokumenty pochodziły właśnie z tamtego miejsca.
Chłopaki znaleźli też własnoręcznie wykonany tryzub. Prawdopodobnie zrobiony z puszki po konserwach. Takie rzeczy robiono wtedy samodzielnie.
-Czyli las wciąż oddawał swoje tajemnice?
-Tak. I nie tylko las. D. opowiadał mi o miejscu, w którym stali. Mam też książkę „Tygrys Chryszczata”. Jest tam dokładnie opisane, jak likwidowano obóz i jak oddział się przemieszczał. Postanowiliśmy sprawdzić te informacje w terenie.
Z książki wynikało, że sotnia Chrynia ruszyła po kłótni ze Stachem. Poszli w stronę Rzepedzi. Wojsko Polskie ostrzeliwało ich z moździerzy, więc ruszyliśmy tym tropem. I rzeczywiście, znaleźliśmy bardzo dużo fragmentów pocisków moździerzowych na trasie, którą miał przemieszczać się oddział.
-Czyli informacje z książki się potwierdziły?
-W dużej mierze tak. Oni szli w stronę Turzańska. W Turzańsku miał być jakiś bunkier, ale tego bunkra nie udało nam się odnaleźć. Jeżeli chodzi o sam szpital, D. pracował przy jego budowie, a później służył w żandarmerii. Kiedyś zapytał mnie, skąd jestem. Powiedziałem, że z Kaszub.
A on na to
-A Kaszuby to my do was nic nie mamy.
Zaczęliśmy rozmawiać. Opowiadał mi, że pracowali przy szpitalu, a później go pilnował. W pewnym momencie wyszła jego żona i zaczęła bardzo szybko mówić do niego po ukraińsku.

Nie zdążyłem zrozumieć, co powiedziała. D. poszedł do domu i wiedziałem, że na tym nasza rozmowa się kończy. Ale zdążyłem się od niego sporo dowiedzieć.
– Wspominał pan, że rozmawiał pan z D. również o samym pomniku. Czy wiadomo, kto go postawił?
– Tak. Policja prowadziła kiedyś dochodzenie w tej sprawie. Chodziło o ustalenie, kto postawił pomnik na Chryszczatej. D. powiedział mi, że dostał rozkaz z Kanady. Dosłownie tak to określił: „Dostałem rozkaz z Kanady, żeby odszukać to miejsce”.
Najpierw postawił krzyż. Później dostał pieniądze i zamówiono płytę u kamieniarza w Przemyślu. Miejscowi mu pomogli i w ten sposób powstał pomnik.
-Długo stał?
-Może dwa tygodnie.
-Tylko tyle?
-Tak. I tutaj jest ciekawa historia. Na początku na forum „Odkrywcy” pojawiły się same zdjęcia pomnika. Nie było podanej lokalizacji. Później ktoś nagrał filmik i pokazał dokładnie, gdzie ten pomnik się znajduje.
Zaraz potem na forum pojawił się wpis. Było tam coś o tym, że ktoś zawsze przyjeżdża w Bieszczady z piwem, a teraz weźmie młotek. Nie pamiętam już dokładnie brzmienia tego zdania. Po tym pojawił się kolejny wpis: „Rozpierdolone”.

-A ten D. o którym pan opowiada, był człowiekiem związanym z UPA, który po wojnie pozostał w Bieszczadach?
-Tak. Był mieszkańcem Komańczy. Granat również mieszkał w Komańczy. Ja często ich tam widywałem. Z Granatem nie udało mi się porozmawiać, natomiast z D . rozmawiałem kilka razy.
-Czy jego rodzina nadal mieszka w Komańczy?
-Rodziny tych ludzi nadal tam żyją. Dlatego właśnie prosiłem, żeby nie używać nazwisk. Ja tam jeszcze jeżdżę i nie chciałbym, żeby mieć z tego powodu problemy.
-Rozumiem. Nie będziemy podawać nazwisk. Możemy posługiwać się pseudonimami.
-Tak będzie najlepiej.

W Smolniku mieszkała Julka. Jej siostra była kochanką Chrina. Kiedy do niej przychodziłem, żeby dowiedzieć się czegoś o tamtych czasach, pewnego dnia zapytała mnie, skąd jestem. Powiedziałem, że z K. Uśmiechnęła się i odpowiedziała
-Wie pan co, ja po wojnie mieszkałam w K. ze Stefanem. Chciałabym wiedzieć, czy on jeszcze żyje. Może pan mógłby się dowiedzieć?
– I udało się panu coś ustalić?
-Kiedy wróciłem z wakacji do K, poszedłem do Urzędu Stanu Cywilnego. Oczywiście nie mogłem dostać żadnych informacji, bo obowiązywały przepisy o ochronie danych. Spróbowałem więc przez znajomości. W końcu dowiedziałem się, że w 1975 roku Stefan został skreślony z ewidencji. Powiedziano mi, że albo zmarł, albo wyjechał z K. Więcej nie udało się ustalić. Kiedy następnym razem przyjechałem do Julki, zaprosiła mnie już do domu. Była herbata, ciasto, kanapki. Zaczęła opowiadać.

Mówiła między innymi o tym, jak Chrin ukrywał się u niej w domu podczas obławy. Opowiedziała mi też o zaopatrywaniu ludzi przebywających w obozie. Każda gospodyni miała przygotować posiłek dla dziesięciu osób. Jedzenie zanoszono w wyznaczone miejsce na Magurycznym. Dzięki temu ludzie przebywający w obozie mieli co jeść, a gospodynie nie musiały wchodzić bezpośrednio na teren obozu.
– Czyli obóz musiał być dość duży?
– Tak. Był duży i bardzo tajemniczy. Nawet dokumenty z Centralnego Archiwum Wojskowego nie podają wszystkiego. Są tam określone kwadraty, które pozwalają ustalić położenie, ale nie ma pełnych informacji. Ja miałem szczęście, bo spotkałem człowieka w stopniu majora, który również badał potyczki UPA z Wojskiem Polskim. Połączyliśmy siły. On miał dostęp do wielu informacji, ja miałem swoje materiały i znajomość terenu. Podzieliliśmy się pracą.
Naszą ostatnią wspólną sprawą był właśnie szpital.

– Mówił pan, że wielokrotnie był pan w miejscu, gdzie znajdował się szpital. Czy udało się tam znaleźć jakieś konkretne przedmioty?
-Tak. Miejsce zgadzało się z tym, co opowiadał D., a także z dokumentami. Znaleźliśmy przy szpitalu łuskę od Mausera. Jej koniec był zaklepany na kwadrat. Był też kawałek metalu, który wyglądał jak pieczątka. Odcisnąłem go w plastelinie. Wyszła albo litera D, albo ósemka. Nie potrafię już powiedzieć dokładnie, bo minęło sporo czasu. Znaleźliśmy również fragmenty blachy, częściowo zakopane.
-A gdzie został pochowany sam Chrin?
W P. w Czechosłowacji, przy kościele. Mucha mówił, że chcą go sprowadzić do Polski. Nie wiem jednak, czy im się to udało.
-Wspominał pan też, że Julkę odwiedzał ktoś jeszcze?
– Tak. Kiedy bywałem u niej w Smolniku, później chodził do niej również ktoś inny i wypytywał ją o różne rzeczy.
W takich małych miejscowościach jak Smolnik czy Duszatyn wszyscy się znają. Ludzie wiedzieli, że interesuję się historią i że chodzę do Julki. Dlatego wracam do prośby: nie używajmy nazwisk.
-Oczywiście. Nie będzie nazwisk.
-Zostaniemy przy imionach i pseudonimach.
-Tak będzie najlepiej.
-Słyszał pan o opisywanym przez Gerharda ścięciu polskich żołnierzy?
-Oczywiście. Byłem na tej polanie.
-Tak. Jest tam, piękny krzyż. Polacy mówią, że postawiono go na pamiątkę egzekucji. Ukraińcy z kolei twierdzą, że to nieprawda. Podczas pobytu w Smolniku odwiedziłam starą, osiemnastowieczną cerkiew. Na cmentarzu wokół niej znajdował się pomnik dwunastu ludzi związanych z UPA. Zapytałem człowieka, który opiekował się cerkwią, co to za pomnik. Odpowiedział, że chyba leżą tam ludzie z pierwszej wojny światowej. Powiedziałem mu, że według moich informacji nie chodzi o pierwszą wojnę, lecz o ludzi, którzy zginęli tutaj podczas operacji „Wisła”. Chciałem, żeby opowiedział mi coś więcej. Wtedy zrobił się czerwony i zaczął zaprzeczać, że to nieprawda, że to mogiła z pierwszej wojny. Ja jednak miałem książkę z biogramami żołnierzy UPA. Były tam nazwiska, daty urodzenia, pseudonimy i informacje o sotniach, w których służyli.
W Duszatynie, nad cmentarzem, pochowano dwóch takich ludzi. W samej miejscowości znajdował się też punkt sanitarny.
-A co z samym szpitalem?
-Rozmawialiśmy kiedyś o jego likwidacji z porucznikiem S. Zapytałem go, dlaczego żołnierze poszli do Rabego, skoro z Duszatyna było bliżej. Powiedział, że nie wiedział dokładnie, gdzie się znajduje. Wiedział tylko, że jest w lesie, bo szli od strony Rabego. Szpital został podpalony. Dlaczego? Bo z jego wnętrza strzelano do polskich żołnierzy. Były tam otwory strzelnicze. Porucznik S. wydał więc rozkaz podpalenia bunkra. Później żołnierze wrócili w to miejsce. Dostali rozkaz, żeby się cofnąć i rozkopać teren. Zrobili to jednak tylko od strony krzyża. Były dwa wejścia, a w środku około czternastu pomieszczeń.
-Czyli uważa pan, że w ziemi mogą nadal znajdować się pozostałości szpitala?
-Tak. Ziemia jest tam wyraźnie spalona. Szpital nie był zbudowany w jednej prostej linii. Był niewielki zakręt, a za nim dodatkowe pomieszczenia. Myślałem nawet, czy nie poprosić odpowiednich władz o przeprowadzenie badań archeologicznych. To miejsce powinno zostać dokładnie sprawdzone.

Wróciliśmy do zbrodni na Polskich żołnierzach
-A czy są jeszcze świadkowie, którzy potwierdzają historię zamordowania polskich żołnierzy?
-Polacy mieszkający w Smolniku opowiadali mi o tej polanie. Jest tam duży metalowy krzyż. Ktoś zapala znicze. Przy pomniku związanym ze szpitalem również widziałem zapalone znicze.
-Czyli to nie jest tylko opowieść z książki?
-Nie.
-A wie pan, że Gerhard był Ukraińcem i nazywał się Bardach?
-W swojej książce „Łuny w Bieszczadach” podał też błędne namiary na szpital i obóz . Nie wiem, czy zrobił to celowo, czy nie. Początkowo sam byłem przekonany, że szpital znajdował się na Magurycznym, ale później okazało się, że wskazane miejsce nie pasuje.
-Wie pan, ile zajęło mi ustalenie, kto go postawił?
-Ile?
-Dwadzieścia minut. Po dwudziestu minutach byłem już na podwórku u Muchy i rozmawiałem z nim. A policja prowadziła dochodzenie przez półtora roku i umorzyła sprawę, bo nie potrafiła ustalić sprawcy.

-Jak pan to zrobił tak szybko?
-Pracowałem z tymi ludźmi w lesie. Mieli do mnie zaufanie. Dlatego mi powiedzieli. Ale kiedy pojawia się policja i zaczyna się oficjalne dochodzenie, nagle nikt nic nie wie. Ja też bym nic nie wiedział, gdyby mnie wtedy pytali.
-A dlaczego D. pozostał w Polsce po wojnie? Dlaczego go nie wywieziono albo nie aresztowano?
-Nie znam dokładnej przyczyny. Mam dokumenty dotyczące akcji „Wisła” i wiem, kogo wtedy wywożono. Na przykład Julka ze Smolnika została przesiedlona gdzieś w okolice Koszalina. Pół roku zajęło jej, zanim wróciła do Smolnika. Kiedy przyjechała, jej dom był już zdewastowany. Drzwi powyrywane, okna zniszczone. Dostała później dom zastępczy. Podejrzewam, że D. mógł postąpić podobnie. Ukraińcy, z którymi pracowałem w lesie, opowiadali, że po akcji „Wisła” ludzi wywożono, a później niektórzy powoli wracali. Nie wiem jednak, jak dokładnie było w jego przypadku. Wiem natomiast, że byłem u niego w domu kilka razy. Pokazywał mi zdjęcia. Był na zlocie w Kanadzie. Pokazał mi fotografię pomnika Chrynia
Był to wielki, około czterometrowy postument. Pod pomnikiem stali okoliczni ludzie związani z UPA. Jeden z nich był ubrany w mundur upowski.
-Czyli utrzymywał kontakty z ludźmi, którzy wyjechali za granicę?
-Tak wynikało z tego, co mi pokazywał i opowiadał.
W sezonie na Chryszczatą przyjeżdżało mnóstwo ludzi z wykrywaczami. .
-Czy oglądał pan materiały filmowe o szpitalu?
-Na YouTube jest kilka filmów. Jest tam wywiad z Ukraińcem, który opowiada, że był w tym szpitalu. Później film się urywa, a w następnej części już go nie ma. Nie wiem, czy zmarł, czy ktoś zablokował dalszą publikację.
On również służył w tamtych strukturach i opowiadał o tym bardzo ciekawie.
Dla mnie jednak najważniejsze jest to, że miejsce szpitala zgadza się z tym, co mówił D. Zgadza się też z planami i z przedmiotami, które znajdowali poszukiwacze.
-A słyszał pan o dwóch reporterach z Anglii, którzy mieli być w sotni.
-Tak, pamiętam, że była o nich mowa. Jeden nazywał się Derek Robinson.

Drugiego nazwiska nie pamiętam. Zastanawialiśmy się nawet, czy guzik znaleziony w pobliżu szpitala nie pochodził z angielskiego munduru. Znaleźliśmy tam guzik, który wyglądał na wojskowy. Pomyśleliśmy, że może należał do któregoś z tych reporterów. Jeden z nich w swoich relacjach opisywał pobyt w sotni i wizytę w szpitalu. Ale to tylko moje przypuszczenie. Nie mamy pewności. UPA używała różnych mundurów, więc sam guzik nie jest dowodem.
– Czy ma pan jeszcze jakieś informacje o UPA, o których nie pisano w książkach?
-Wiem, gdzie były magazyny żywności. Jeden z nich znajdował się w Rabem. Była tam taka wykuta w skale piwnica. Sam byłem w środku. Dzisiaj wejście jest zabezpieczone kratą, bo miejsce jest niebezpieczne. Drugi magazyn znajdował się przy Jeziorku Bobrowym. Pokazał mi go młody Ukrainiec, z którym pracowałem w lesie. Oprowadził mnie po tych miejscach i wyjaśnił, że to nie były właściwie bunkry, chociaż ludzie potocznie tak je nazywali. Przechowywano tam żywność. Chłopaki, którzy pracowali na Magurycznym, opowiadali mi też o zapadniętych ziemiankach. Trudno powiedzieć, do czego dokładnie służyły, bo były puste. Julka wspominała natomiast, że na Magurycznym również znajdowały się magazyny spożywcze. Takich miejsc musiało być więcej. Ludzie z UPA liczyli się z tym, że mogą zostać wykryci. Nie mogli trzymać całego jedzenia w jednym miejscu, bo wtedy w razie wpadki straciliby wszystko. Dlatego magazyny rozdzielano i ukrywano w różnych punktach.
-A co z dokumentami dotyczącymi D. ?
-Mam numery jego teczek z IPN. Gdyby udało się do nich dotrzeć, można by dowiedzieć się więcej o D.

-Jest tam taki Ukrainiec. Nie boi się mnie fizycznie, tylko boi się tego, co wiem. Kiedyś rozmawialiśmy i wspomniałem o jednym żandarmie, sotniku R. Okazało się, że nazywał się tak samo jak jego krewny. Zapytałem go, czy to jego ojciec. Podałem mu również pseudonim. Nagle zrobił się blady, szeroko otworzył oczy i powiedział:
-Nie, to mój wujek.
Zapytałem, dlaczego wujek nie mieszka tutaj, tylko wyjechał do Kanady. Był wyraźnie zaskoczony, że znam takie szczegóły.
-Czyli wiedza o dawnych wydarzeniach nadal może być dla niektórych niewygodna?
-Tak to wyglądało. A przecież minęło już tyle lat.

W październiku 1946 roku, kiedy zlikwidowano obóz, pojawił się pomysł zbudowania nowego w Kamionkach koło Turzańska. Czy rzeczywiście go tam zbudowali, nie udało mi się ustalić. W lesie znaleźliśmy jednak około dziesięciu dużych arkuszy blachy. Z tego, co wiedziałem, ważniejsze bunkry były od góry przykrywane blachą, żeby zwiększyć ich wytrzymałość. Nie wiem jednak, czy w Kamionkach powstała nowa kwatera. Rozmowa po raz kolejny potoczyła się na temat szpitala UPA.
-Czy udało się panu sprawdzić, kto budował szpital?
-Ja znalazłem też kanadyjski artykuł historyczny o Chrinie. To, co tam napisano, pokrywało się z tym, co opowiadała mi Julka. Artykuł był po angielsku. Wydrukowałem go i poprosiłem znajomą, która uczy angielskiego, żeby mi go przetłumaczyła. Nie wierzę, żeby Julka znała ten artykuł i opowiadała mi jego treść. To, co mówiła, pochodziło z jej własnych wspomnień.
– Chodząc po Chryszczatej, trafiałem na miejsca, które mogły być skrytkami. Po akcji „Wisła” ludzie ukrywali różne rzeczy. Znajdowaliśmy sporo narzędzi rolniczych. Ktoś je później wynosił. D. opowiedział mi jeszcze o garbarni, która miała znajdować się za szpitalem. Był tam strumień, a na wzgórzu piec wykopany w ziemi. Leżały butelki i obręcze od beczek. D. mówił, że garbowano tam skóry. Sam widziałem to miejsce.
– Czyli szpital nie był jedynym obiektem w tej okolicy?
– Nie. Musiało tam funkcjonować więcej rzeczy. Były magazyny, miejsca przechowywania żywności, umocnienia. To nie było po prostu kilka ziemianek w lesie.

– Mówił pan, że pewien Ukrainiec był zdziwiony pana wiedzą o położeniu obozu.
-Tak. Zapytał mnie, czy wiem, gdzie był obóz. Odpowiedziałem, że wiem. Nie uwierzył. Wyciągnąłem mapę i powiedziałem, żebyśmy jednocześnie pokazali miejsce. Na trzy-cztery wskazaliśmy palcem. Pokazaliśmy dokładnie to samo miejsce. Nasza rozmowa powoli dobiegała końca. Poznałem nowe historie które nie mieszczą się żadnych ramach z tamtego okresu… I kolejne opowieści będę czekać na swoją kolej…

Autor: Jędruś Ciupaga