Dziś Bieszczady kojarzą się z dzikością, naturą i pięknymi widokami . Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że jeszcze kilkadziesiąt lat temu były to tereny zamieszkane przez różne grupy ludzi, o odmiennych językach, zwyczajach i wierzeniach. Wśród nich ważne miejsce zajmowali Łemkowie. Choć ich głównym obszarem był Beskid Niski, ich obecność i kultura miały wpływ również na pobliskie Bieszczady.

REKLAMA

Łemkowie ukształtowali się jako grupa etnograficzna w wyniku długotrwałych procesów osadniczych zachodzących w Karpatach od późnego średniowiecza. Istotną rolę odegrała tzw. kolonizacja wołoska, związana z napływem pasterskiej ludności z obszarów bałkańskich od XIV do XVI wieku.
W efekcie powstała społeczność o charakterze wschodniosłowiańskim (ruskim), na którą nałożyły się wpływy wołoskie, a także oddziaływania polskie, słowackie i węgierskie.

Najstarszym określeniem tej ludności były nazwy Rusini lub Rusnacy, używane zarówno przez nich samych, jak i przez sąsiadów.
Nazwa „Łemkowie” pojawiła się później i wywodzi się od słowa „łem”, oznaczającego „tylko” lub „jeno”, które było charakterystycznym elementem ich mowy. Słowo to zostało zapożyczone z języka słowackiego.
Początkowo określenie to miało charakter przezwiska nadawanego przez sąsiadów. Z czasem jednak upowszechniło się i zostało przyjęte jako nazwa całej grupy etnograficznej, szczególnie na przełomie XIX i XX wieku.

Łemkowie zamieszkiwali przede wszystkim obszar od doliny rzeki Poprad na zachodzie po dolinę Osławy na wschodzie, czyli teren określany jako Łemkowszczyzna, obejmujący głównie Beskid Niski.
Na wschód od tego obszaru, w Bieszczadach, dominującą grupą etnograficzną byli Bojkowie. Niemniej jednak, ze względu na bliskość geograficzną, kontakty gospodarcze, migracje oraz małżeństwa mieszane, wpływy kultury łemkowskiej były obecne również na terenach przygranicznych i mogły oddziaływać na lokalne społeczności.
Życie społeczne i kultura
Podstawą życia Łemków było rolnictwo i pasterstwo. Osadnictwo miało charakter rozproszony, dostosowany do warunków górskich. Istotną rolę odgrywały wspólnota wiejska oraz życie religijne skupione wokół cerkwi.
Ich język miał charakter dialektalny i był zróżnicowany regionalnie. Nie istniała jedna ujednolicona forma literacka, a poszczególne gwary wykazywały różne wpływy sąsiednich języków.
W społecznościach górskich częste były kontakty międzygrupowe, w tym małżeństwa mieszane z Polakami, Bojkami i innymi grupami ruskimi, co sprzyjało przenikaniu się tradycji i zwyczajów.

Łemkowie należeli do obrządku wschodniego. Początkowo byli związani z prawosławiem, a od końca XVII wieku – w wyniku unii brzeskiej – z Kościołem greckokatolickim.
W XX wieku część społeczności przeszła ponownie na prawosławie. Zjawisko to miało złożone przyczyny, obejmujące zarówno kwestie religijne, jak i społeczne oraz tożsamościowe.

Do początku XX wieku region zamieszkiwany przez Łemków charakteryzował się względną stabilnością. Sytuacja uległa zmianie w wyniku wydarzeń związanych z I i II wojną światową oraz powojennymi przemianami politycznymi.
Kluczowym momentem była Akcja Wisła, przeprowadzona w 1947 roku przez władze polskie. W jej wyniku znaczna część ludności łemkowskiej została przymusowo przesiedlona na tzw. Ziemie Odzyskane.

Współcześnie Łemkowie są społecznością rozproszoną, jednak zachowującą poczucie odrębności kulturowej. Wśród jej członków istnieją różne poglądy dotyczące tożsamości narodowej – część identyfikuje się jako Ukraińcy, inni jako odrębna grupa etniczna.
Na terenach dawnej Łemkowszczyzny oraz w Bieszczadach pozostały liczne ślady ich obecności: cerkwie, cmentarze oraz układy dawnych wsi. W lokalnej pamięci historycznej nazwa „Łemkowie” funkcjonuje do dziś.

Zdjęcie domena publiczna.

Autor: Jędruś Ciupaga