We wrześniu 1921 r. odbyły się we Lwowie po raz pierwszy Targi Wschodnie. Ministerstwa Przemysłu i Handlu oraz Spraw Zagranicznych postanowiły zorganizować imprezę wystawienniczą, która umożliwiłaby prezentację dorobku przemysłowego i produkcyjnego.
Celem było uczynienie ze Lwowa ogniska handlu Polski z krajami wschodnimi, w szczególności Rumunią, Ukrainą i Rosją sowiecką.

REKLAMA

25 września 1921 r. Targi Wschodnie odwiedził Naczelnik Państwa. Terroryści z Ukraińskiej Organizacji Wojskowej zaplanowali dokonanie zamachu na Piłsudskiego. Wydawało się to łatwe do przeprowadzenia bowiem Piłsudski nie korzystał z żadnej ochrony. Zamachowiec przedostał się w pobliże samochodu którym jechał Piłsudski i towarzyszący mu wojewoda lwowski Grabowski i oddał kilka strzałów. Szczęśliwie nie trafił Piłsudskiego, lekko ranił wojewodę i zaciął mu się pistolet. Szybka interwencja policjantów i żołnierzy uchroniła go przez linczem zgromadzonego tłumu.

Zamachowiec Stepan Fedak mimo młodego wieku (miał dwadzieścia lat) w przeszłości ukończył austro-węgierską szkołę wojskową, był żołnierzem Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych, następnie walczył w szeregach Ukraińskiej Armii Halickiej i Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Od 1920 r. działał w UOW. Niedoszły zabójca Piłsudskiego był synem znanego adwokata lwowskiego, prezesa Związku Adwokatów Ukraińskich dr Stepana Fedaka.

Według wspomnień żony marszałka Aleksandry, Piłsudski zabiegał o łagodny wymiar kary dla zamachowca. Rzeczywiście za usiłowanie zabójstwa głowy państwa Fedak został skazany na 6 lat więzienia. Do tego nie odbył całej kary – wkrótce zwolniony na skutek amnestii wyjechał do Niemiec.

Zbiegiem okoliczności na kilka tygodni przed zamachem Piłsudski przyjął na kilkugodzinnej audiencji w Belwederze ojca zamachowca, dr Fedaka, który należał do grona polityków ukraińskich (w lutym 1919 r. został powołany do rządu Ukraińskiej Republiki jako minister finansów). Marszałek powiedział wówczas: „Jestem przekonany, że tylko ścisły związek między wolną Polską a wolną Ukrainą może zapewnić pokój na Wschodzie i pomyślny rozwój obu bratnich narodów. Ja ze swej strony starałem się doprowadzić do tego, ale wskazówka na zegarze historii stanęła pięć minut przed 12 i godzina waszej wolności jeszcze nie wybiła. Ale mam nadzieję, że to wkrótce nastąpi, czego wam życzę z całego serca”.

Naczelnik Państwa chyba nie przekonał swego rozmówcy skoro jego syn chciał Piłsudskiego zabić.

Dodajmy jeszcze, że nie tylko zamachowca polskie sądy potraktowały łagodnie. Spośród dwunastu uczestników spisku oskarżonych o usiłowanie zabójstwa głowy państwa oraz zdradę stanu trzech skazano na 2,5 roku więzienia, jednego na półtora roku, a pozostałych uniewinniono.

W przyszłości dwaj ze skazanych (MychajłoMatczak, Dmytro Palijiw) jako reprezentanci mniejszości ukraińskiej byli posłami w sejmie RP.

Fedak po napaści Hitlera na ZSRS w 1941 r. był tłumaczem Sonderkommando podczas masakry kijowskich Żydów.
Palijiw w 1943 r. organizował ukraińską 14 Dywizję Grenadierów SS, której żołnierze dopuścili się zbrodni na Polakach. Służył w niej w stopniu Waffen-Hauptsturmführera der SS.
……………….
Zamach w 1921 r. przeprowadzony w trakcie inauguracji targów nie był jedynym takim działaniem ukraińskich bojówkarzy. W 1929 r. podjęli oni próbę wysadzenia w powietrze budynku dyrekcji targów, natomiast w 1930 r. trybuny targów zostały spalone przez bojówkę Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

Autor: prof. Romuald Szeremietiew
Polski polityk, publicysta, doktor habilitowany nauk wojskowych specjalista w zakresie obronności (habilitacja „O bezpieczeństwie Polski w XX wieku”), nauczyciel akademicki, m.in. profesor nadzwyczajny Akademii Obrony Narodowej i Akademii Sztuki Wojennej, więzień polityczny PRL, poseł na Sejm III kadencji, były wiceminister i p.o. ministra obrony narodowej.