Trzy połączone Izby Sądu Najwyższego wydały 18 listopada przełomową uchwałę w sprawie Trybunału Konstytucyjnego. Określiły warunki uznawania jego orzeczeń i potwierdziły ich moc niezależnie od urzędowej publikacji.

Sąd Najwyższy wyznacza granice uznawania orzeczeń TK

18 listopada 2026 roku trzy połączone Izby Sądu Najwyższego – Izba Cywilna, Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oraz Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych – podjęły uchwałę dotyczącą statusu prawnego orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. Rozstrzygnięcie zapadło po całodziennym posiedzeniu, w którym uczestniczyło ponad 40 sędziów.

Uchwała ma szczególne znaczenie ustrojowe. Sąd Najwyższy odniósł się bowiem do dwóch zasadniczych problemów, które w ostatnich miesiącach stały się osią sporu o funkcjonowanie polskiego sądownictwa konstytucyjnego: warunków uznania danego rozstrzygnięcia za orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego oraz skutków prawnych orzeczeń, których nie opublikowano w odpowiednim dzienniku urzędowym.

W pierwszej kwestii stanowisko Sądu Najwyższego jest jednoznaczne. Orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego jest rozstrzygnięcie wydane przez skład złożony wyłącznie z osób, które po wyborze przez Sejm złożyły ślubowanie w obecności Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Drugie stanowisko dotyczy mocy prawnej orzeczeń. SN potwierdził, że orzeczenia Trybunału mają moc powszechnie obowiązującą niezależnie od ich ogłoszenia w organie urzędowym.

To rozstrzygnięcie uderza w praktykę uzależniania respektowania orzeczeń TK od decyzji o ich publikacji.

Ślubowanie przed Prezydentem jako warunek uznania orzeczenia

Szczególnie istotna jest część uchwały dotycząca składu orzekającego Trybunału Konstytucyjnego.

Zgodnie z art. 194 ust. 1 Konstytucji RP sędziów Trybunału Konstytucyjnego wybiera Sejm na dziewięcioletnią kadencję. Ustawa z 30 listopada 2016 roku o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego doprecyzowuje natomiast procedurę objęcia urzędu.

Art. 4 ust. 1 tej ustawy stanowi, że osoba wybrana na stanowisko sędziego TK składa ślubowanie wobec Prezydenta RP. Z kolei art. 5 jednoznacznie wiąże nawiązanie stosunku służbowego sędziego z momentem złożenia ślubowania.

Sąd Najwyższy przyjął zatem, że warunek ten nie jest formalnością pozbawioną znaczenia ustrojowego. Ma bezpośrednie znaczenie dla oceny, czy określony skład może wydawać orzeczenia przypisywane Trybunałowi Konstytucyjnemu.

W konsekwencji nie wystarcza samo powołanie się na uchwałę Sejmu o wyborze danej osoby. Dla uznania rozstrzygnięcia za orzeczenie TK konieczne jest, aby wszyscy członkowie składu spełniali wskazany przez SN warunek ślubowania.

Warto podkreślić, że uchwała dotyczy całego składu orzekającego. Nie można więc uznać za spełniający kryterium Sądu Najwyższego składu, w którym choćby jedna osoba nie złożyła ślubowania w obecności Prezydenta.

Stanowisko to nabiera szczególnego znaczenia w kontekście wyboru przez Sejm w marcu 2026 roku sześciorga nowych sędziów TK i późniejszego odebrania przez Prezydenta ślubowania tylko od części wybranych osób.

Publikacja nie może być narzędziem blokowania skutków orzeczeń

Drugi zasadniczy element rozstrzygnięcia dotyczy problemu niepublikowanych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego.

Sprawa ma wymiar znacznie szerszy niż spór kompetencyjny pomiędzy poszczególnymi organami państwa. Dotyczy bowiem bezpieczeństwa prawnego obywateli, którzy nie mogą ponosić konsekwencji konfliktu instytucjonalnego, na którego przebieg nie mają żadnego wpływu.

Podstawowe znaczenie ma tutaj art. 190 Konstytucji RP.

Ustęp 1 stanowi:

„Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne”.

Ustęp 2 nakłada obowiązek niezwłocznego ogłaszania orzeczeń w odpowiednim organie urzędowym. Natomiast ustęp 3 określa moment wejścia orzeczenia w życie.

Właśnie relacja pomiędzy tymi przepisami stała się przedmiotem zasadniczego sporu prawnego.

Z jednej strony Konstytucja nakazuje niezwłoczne ogłaszanie orzeczeń TK. Z drugiej strony ustrojodawca wyraźnie przyznaje im moc powszechnie obowiązującą i przymiot ostateczności.

Sąd Najwyższy opowiedział się za stanowiskiem, że brak urzędowej publikacji nie może sam w sobie pozbawiać orzeczenia Trybunału jego mocy powszechnie obowiązującej.

To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie. Obowiązek publikacji spoczywa na właściwych organach państwa. Nie oznacza to jednak, że organ odpowiedzialny za ogłoszenie orzeczenia może poprzez zaniechanie publikacji dowolnie decydować o respektowaniu rozstrzygnięć sądu konstytucyjnego.

Państwo prawa nie może dopuszczać do sytuacji, w której wykonanie konstytucyjnego obowiązku zależy od bieżącej kalkulacji politycznej.

Spór dotyczy również prawa obywateli do wznowienia postępowań

Wniosek o rozstrzygnięcie zagadnień prawnych skierowała do połączonych Izb prezes Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, prof. Joanna Misztal-Konecka.

Sprawa została zarejestrowana pod sygnaturą III CZP 41/26. Wniosek obejmował trzy pytania prawne.

Pierwsze dotyczyło tego, czy orzeczenie TK stwierdzające niezgodność z Konstytucją określonego sposobu rozumienia przepisu albo niezgodność przepisu w określonym zakresie może stanowić podstawę wznowienia postępowania cywilnego na podstawie art. 401¹ Kodeksu postępowania cywilnego.

Drugie odnosiło się do obowiązku uznawania przez organy władzy publicznej mocy wiążącej orzeczenia TK od momentu jego ogłoszenia na rozprawie, jeszcze przed publikacją w odpowiednim dzienniku urzędowym.

Trzecie dotyczyło początku biegu trzymiesięcznego terminu na wniesienie skargi o wznowienie postępowania, jeżeli przyjąć, że orzeczenie może wywoływać skutki prawne przed urzędową publikacją.

Znaczenie tych zagadnień jest bardzo konkretne. Chodzi między innymi o obywateli, którzy uzyskali niekorzystne rozstrzygnięcia sądowe, mimo że późniejsze orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowało konstytucyjność zastosowanej podstawy prawnej.

Wśród zainteresowanych są również emeryci i renciści oczekujący na ponowne ustalenie wysokości świadczeń na podstawie rozstrzygnięć TK.

Wcześniejsze doniesienia wskazywały, że problem dotyczy dziesiątek tysięcy osób, a liczba nieopublikowanych orzeczeń Trybunału sięgała 85 według danych przywoływanych w listopadzie przez prasę prawną.

Nie jest to zatem akademicka dyskusja o wykładni przepisów. Stawką są konkretne prawa majątkowe, dostęp do sądu i możliwość skutecznego dochodzenia roszczeń.

Uchwała trzech Izb ma szczególną rangę w systemie Sądu Najwyższego

Warto zwrócić uwagę na charakter prawny dzisiejszego rozstrzygnięcia.

Zgodnie z art. 87 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym uchwały pełnego składu SN, składu połączonych izb oraz składu całej izby z chwilą podjęcia uzyskują moc zasad prawnych.

Oznacza to, że uchwała trzech połączonych Izb nie jest zwykłym stanowiskiem ani niewiążącą opinią prawną. Uzyskuje szczególną rangę w systemie orzeczniczym Sądu Najwyższego.

Zgodnie z art. 88 tej ustawy odstąpienie od zasady prawnej uchwalonej przez połączone Izby wymaga ponownego rozstrzygnięcia w odpowiednim trybie przez ten sam skład instytucjonalny.

Należy jednak odróżnić moc zasady prawnej w systemie Sądu Najwyższego od powszechnie obowiązującego źródła prawa. Uchwała nie jest ustawą i nie zastępuje Konstytucji. Jej znaczenie polega na wyznaczeniu kierunku wykładni prawa, który powinien być respektowany w ramach mechanizmów przewidzianych dla orzecznictwa SN.

To właśnie sprawia, że dzisiejsze rozstrzygnięcie ma tak duże znaczenie dla dalszego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

Konstytucja nie może być zakładnikiem konfliktu politycznego

Dzisiejsza uchwała trzech Izb Sądu Najwyższego wpisuje się w znacznie szerszy kryzys konstytucyjny, którego istotą jest spór o obsadę Trybunału, sposób wykonywania jego kompetencji oraz respektowanie wydawanych przez niego orzeczeń.

Nie można jednak pomijać podstawowej zasady ustrojowej: żaden organ władzy publicznej nie stoi ponad Konstytucją.

Art. 7 ustawy zasadniczej nakazuje organom państwa działać na podstawie i w granicach prawa. Art. 8 ustanawia nadrzędność Konstytucji, a art. 10 opiera ustrój Rzeczypospolitej na podziale i równowadze władz.

Z tych zasad wynika obowiązek poszanowania kompetencji poszczególnych organów, ale również zakaz wykorzystywania własnych uprawnień w sposób prowadzący do paraliżu konstytucyjnych instytucji.

Szczególnie niebezpieczna jest sytuacja, w której obywatel zostaje pozbawiony możliwości korzystania z przysługujących mu praw z powodu sporu pomiędzy organami państwa. Prawo nie może być uzależnione od tego, która strona politycznego konfliktu kontroluje w danym momencie określony mechanizm instytucjonalny.

Oczywiście uchwała Sądu Najwyższego nie kończy wszystkich sporów dotyczących Trybunału Konstytucyjnego. Nie rozstrzyga też automatycznie każdego problemu związanego ze skutkami poszczególnych orzeczeń. Konieczna pozostaje analiza ich treści, podstaw prawnych, składów orzekających i zakresu rozstrzygnięcia.

Nie zmienia to jednak zasadniczego znaczenia dzisiejszego stanowiska.

Sąd Najwyższy przypomniał, że o statusie orzeczenia nie może decydować polityczna wygoda, a konstytucyjny obowiązek publikacji nie powinien być wykorzystywany jako instrument blokowania skutków rozstrzygnięć.

W państwie prawa Konstytucja nie obowiązuje tylko wtedy, gdy jest to wygodne dla rządzących. Obowiązuje zawsze – również wtedy, gdy jej treść staje się politycznie niewygodna.