Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

REKLAMA

Dzwonnica Iwana Wielkiego jest dzwonnicą w zespole architektonicznym Placu Katedralnego Kremla moskiewskiego. Zbudowana w latach 1505-1509 według projektu włoskiego architekta Bon Frjazina, w okresie do 1815 była wielokrotnie dobudowywana, rozbudowywana i przebudowywana. Zespół architektoniczny dzwonnicy składa się z trzech obiektów: filaru dzwonnicy Iwana Wielkiego, dzwonnicy Wniebowzięcia i dobudówki Filareta. Obejmuje funkcjonującą cerkiew, salę wystawową muzeów Kremla Moskiewskiego oraz muzeum poświęcone historii zespołu architektonicznego Kremla Moskiewskiego. Dzwonnica ta osiągnęła wysokość 81 metrów i stała się najwyższa w Moskwie, co zadecydowało o nazwie „Iwan Wielki”. Drugą najwyższą dzwonnicą w Moskwie jest Nowospasskaja, otwarta po renowacji we wrześniu 2017 roku jej wysokość to 80 metrów.

W 1329 roku na rozkaz moskiewskiego księcia Iwana Kality na Wzgórzu Borowickim wybudowano cerkiew typu „na dzwony”. Otrzymała imię teologa bizantyjskiego VI-VII wieku Jana Klimaka – imiennika świętego księcia, autora doktryny duchowego wznoszenia się i traktatu „Drabina”. Z przekazów kroniki wynika, że ​​kościół zbudowano w trzy miesiące. Dało to naukowcom powód do przypuszczenia, że ​​wielkość świątyni była niewielka. Według wielu historyków, m.in. Iwana Zabelina, świątynia została zbudowana na ślubowaniu po udanej kampanii wojsk moskiewskich na Psków, gdzie ukrywał się Twerski książę Aleksander Michajłowicz. Świątynia św. Jana Drabiny jest pierwszą znaną badaczom kamienną świątynią pod dzwonem, pierwszą kolumnową dzwonnicą i pierwszą świątynią zbudowaną pomiędzy dwiema katedrami. Według wykopalisk archeologicznych historyka Wolfganga Kawelmachera, XIV-wieczny kształt świątyni przypominał wcześniejsze świątynie ormiańskie „pod dzwonami”. Budynek był ośmioboczny na zewnątrz i krzyżowy od wewnątrz, z półkolistą absydą we wschodniej części krzyża i łukami na dzwony w drugiej kondygnacji. Podobne konstrukcje zachowały się w świątyniach klasztorów Spaso-Kamenny i Trinity Boldin. Świątynia miała kształt stosunkowo regularnego ośmiokąta z półkolumnami w narożach. „Średnica wzdłuż murów zewnętrznych na osi północ-południe wynosiła 8,5 metra. Oczywiście długość świątyni na osi wschód-zachód była nieco dłuższa, ale nie przekraczała 9 metrów. Długość przestrzeni międzyściennej między półkolumnami wahała się od 310 do 360 centymetrów. Przestrzeń wewnętrzna świątyni, wyłączając salę ołtarzową, była niewielka i reprezentowała przestrzeń około 5 na 5 metrów. Grubość murów była zróżnicowana w zależności od konkretnego miejsca i mogła sięgać maksymalnie 150 centymetrów. Jeśli chodzi o wysokość budynku, to tutaj nie ma konkretnych danych ”. Pierwsza świątynia św. Jana Drabiny stała przez ponad 170 lat. Wiadomo, że za panowania Symeona Dumnego została wymalowana i odlano dla niej pięć dzwonów. W 1505 roku stara świątynia została rozebrana. Na wschód od niej sprowadzony do Moskwy włoski architekt Bon Frjazin wybudował nową cerkiew ku czci św. Jana Klimaka. Budowę ukończono w 1508 roku. Wysoka na 60 metrów dzwonnica zwieńczona była kopułą. Tego samego roku ukończono cerkiew św. Archanioła Michała. Budynek stworzony przez Bon Frjazina okazał się wyjątkowy w swojej sile. Przez długi czas naukowcy wierzyli, że fundamenty dzwonnicy Iwana Wielkiego schodzą do poziomu rzeki Moskwa. Przy bliższej analizie okazało się, że architekt pogłębił dębowe pale tylko do głębokości 4,3 metra, podczas gdy ułożono je jeden obok drugiego i pokryto białym kamieniem na wierzchu. Dzięki ochronie wód gruntowych pryzmy znajdują się w wodzie, co uchroniło je przed rozkładem. Średnica terenu posadowienia wynosi 25 metrów. Nad piwnicą znajduje się schodkowy stylobat z białego kamienia. Grubość murów pierwszej kondygnacji sięga 5 metrów. Dzwonnica Iwana Wielkiego stała się przykładem zapożyczenia włoskiej tradycji wolnostojących dzwonnic tzw. „Campanile” w architekturze rosyjskiej. Cegły tworzące poziomy dzwonnicy są bielone wewnątrz i na zewnątrz. Ale nie zawsze tak było.  W latach czterdziestych XVI wieku po północnej stronie świątyni zbudowano prostokątną dzwonnicę według projektu włoskiego architekta Petroka Malij. Według historyka architektury, profesora Moskiewskiego Instytutu Architektonicznego Siergieja Podjapolskiego, Petrok zbudował obok dzwonnicy Świątynię Zmartwychwstania Pańskiego. Jej budowę ukończono po wyjeździe architekta z królestwa rosyjskiego w 1552 roku. Budowę dzwonnicy przeprowadzono w „formie przypominającej ścianę” – w górę i na zewnątrz, co było podobne do dzwonnic w Pskowie i Nowogrodzie. Mury były solidne, grubości około trzech metrów. Taka konstrukcja umożliwiła umieszczenie ciężkich dzwonów na posadzkach dzwonnicy. W 1600 roku, za panowania Borysa Godunowa, rosyjski architekt Fiodor Kon dobudował trzecią kondygnację dzwonnicy. Ściany zabudowanej kondygnacji miały grubość zaledwie trzech cegieł. Budynek osiągnął wysokość 81 metrów i stał się najwyższym w Moskwie, co zadecydowało o nazwie „Iwan Wielki”. Po zakończeniu budowy głowa i krzyż były jasno złocone, pod nimi pojawił się napis ze złoconych miedzianych liter:

„Z woli Trójcy Świętej na polecenie cara wielkiego i wielkiego księcia Borysa Fiodorowicza

całej Rusi, autokrata i syn swego wiernego wielkiego władcy, księcia carewicza”

Po śmierci Borysa Godunowa i zamordowaniu jego syna Fiodora przez najemników Fałszywego Dymitra napis został otynkowany, przywrócono go dopiero za Piotra I. Według legendy, w Czasie Smuty, na końcu dzwonnicy Fałszywy Dmitrij miał urządzić świątynię dla dworzan Mariny Mniszek. Między świątynią a dzwonnicą znajdował się duży dzwon. W pobliżu znajdowała się drewniana dzwonnica z kolejnym wielkim dzwonem, odlanym w czasach Borysa Godunowa. W XVII wieku świątynia została przekształcona w czterokondygnacyjną dzwonnicę, gdyż istniejące budynki nie mogły już pomieścić wszystkich dzwonów. Nowa świątynia otrzymał nazwę Wniebowzięcia. Ostateczny zespół architektoniczny dzwonnicy Iwana Wielkiego powstał pod koniec XVII wieku. W tym czasie stała się jednym z głównych symboli Moskwy. Dzwonnica służyła jako główna wieża strażnicza Kremla. Z niej otwierał się widok na miasto i jego okolice, a zbliżające się wojska wroga do stolicy widać było w odległości 30 kilometrów. Znaczącym wydarzeniom, takim jak: narodzinom następcy tronu, ślubowi nowego władcy czy zwycięstwom militarnym towarzyszyło bicie dzwonów, które można było usłyszeć w całej Moskwie. Stąd powstało wyrażenie „do całej Iwanowskiej” – „głośno, na cały głos”. W 1707 roku zbudowano wieżę Mieńszikowa o wysokości 84,3 metra, ale w 1723 roku w jej iglicę uderzył piorun, niszcząc górną część budowli. Następnie pojawiła się legenda o rzekomo istniejącym zakazie budowy dzwonnic nad „Iwanem Wielkim”. Niektórzy badacze wspominają o takim dekrecie, ale obecnie ta hipoteza nie została udokumentowana. Do czasu budowy Soboru Chrystusa Zbawiciela w 1860 roku dzwonnica była najwyższym budynkiem w Moskwie.

Podczas Wojny Ojczyźnianej 1812 roku między Cesarstwem Rosyjskim a Francją napoleońską, żołnierze armii francuskiej splądrowali Kreml, w tym dzwonnicę i świątynię. W czasie okupacji Moskwy przez wojska napoleońskie w dolnej kondygnacji dzwonnicy znajdowała się kwatera główna generała Loristona. Z rozkazu Napoleona pozłacany żelazny krzyż został usunięty z dzwonnicy, ustawionej rok wcześniej w miejscu krzyża pod koniec XVII wieku w czasach księżnej Zofii Aleksiejewnej. Cesarz francuski zamierzał umieścić go na dachu Domu Inwalidów w Paryżu. Według legendy stado wron uniemożliwiło wojskom francuskim zdjęcie krzyża. Moskale wierzyli, że dopóki krzyż będzie znajdował się na dzwonnicy, miasto nie zostanie oddane wrogowi. Tym samym jej usunięcie symbolizowało zdobycie Moskwy. Podczas pożaru w Moskwie w 1812 roku dzwonnica Wniebowzięcia i dobudowa Filaretowa zostały doszczętnie zniszczone. Ocalała dzwonnica Iwana Wielkiego, ale na górnej kondygnacji utworzyła się szczelina. Według wspomnień współczesnych budynek wyglądał jak sierota. Krążyła legenda, że ​​krzyż został wywieziony przez Francuzów z Moskwy i porzucony w jednym z jezior podczas odwrotu. Ta hipoteza była wielokrotnie spotykana w pamiętnikach francuskiej armii epoki napoleońskiej. W rzeczywistości fragmenty krzyża zostały odnalezione 5 marca 1813 r. przez zakrystianina synodalnego Zosimę pod stopionym śniegiem w pobliżu katedry Wniebowzięcia NMP. Arcybiskup Moskwy Augustyn (Winogradski) poinformował o tym głównego prokuratora synodu, księcia Aleksandra Golicyna w dniu 10 marca tego samego roku. W roku 1813 w nr 1 czasopisma „Westnik Ewropy” opublikowano odrzucenie informacji o wywozie krzyża z Moskwy, podpisanej „mieszkaniec Kremla”, pochodzącej od „czcigodnej osoby duchowej”. Po zakończeniu wojny renowacją budynków zajęli się architekci Kremlowskiej Ekspedycji Budowlanej. Restaurację dzwonnicy i dobudówki Filareta przeprowadził urodzony w Szwajcarii architekt Domenico Gilardi według projektu Iwana Egotowa i Luigiego Rusca. Do dekoracji odrestaurowanych budynków użyto białego kamienia, zmieniono elementy dekoracyjne w górnej części dzwonnic. Na dzwonnicy zamontowano nowy ośmioramienny żelazny krzyż, pokryty złoconymi blachami miedzianymi. Na górnej belce wyryto napis „Król Chwały”. W latach 1849-1852, według projektu Konstantina Tona, do zachodniej elewacji dzwonnicy dobudowano ganek. W latach 1895-1897 dzwonnica Iwana Wielkiego została odrestaurowana przez architekta Siergieja Rodionowa. Na początku XX wieku dzwonnica przyciągnęła uwagę artystów. W 1913 roku francuski pisarz Anatole France planował wspiąć się na nią podczas swojej wizyty w Moskwie, ale potem zrezygnował z tego pomysłu z powodu braku windy. Rosyjski awangardowy artysta Arystarch Lentułow przedstawił ją na swoim obrazie „Dzwonienie” („Iwan Wielki Dzwonnica”) z 1915 roku. Do 1917 roku nabożeństwa w kościele św. Jana Klimaka odbywały się codziennie. Podczas ostrzału Kremla w czasie rewolucji w Moskwie uszkodzeniu uległa część zabytkowych budynków. Dzwonnica Iwana Wielkiego została uszkodzona przez pociski ze strony wschodniej i południowo-wschodniej, na ścianach widoczne były liczne wyboje i rany po kulach. Do 1918 roku na terytorium Kremla mieszkało ponad 2000 osób, obywateli nowej republiki radzieckiej, w tym „towarzysze” Władimira Lenina i ich rodziny. Kwatery mieszkalne znajdowały się również w dzwonnicy Iwana Wielkiego. Po Rewolucji Październikowej dzwony Iwana Wielkiego zadzwoniły po raz ostatni w Wielkanoc i Zaśnięcie. Potem dzwonienie było zabronione. Według miejskiej legendy, w latach 50-tych lub 60-tych XX wieku jakiś żołnierz próbował złamać ten zakaz, po czym serca dzwonów zostały skute łańcuchami. W pierwszych miesiącach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, od czerwca do września 1941 roku w budynku Dzwonnicy Wniebowzięcia znajdowało się stanowisko dowodzenia pułku kremlowskiego. Wewnątrz Carskiego Dzwonu, znajdowało się centrum łączności. Po wojnie postanowiono przebudować świątynię na muzeum. W Dzwonnicy Wniebowzięcia NMP otwarto salę wystawienniczą Moskiewskiego Muzeum Kremla, w której eksponowane są dzieła sztuki z zasobów Kremla i innych znanych muzeów. 

Dzwonienie dzwonów na Moskiewskim Kremlu zostało wznowione w Wielkanoc 1992 roku. Dzwonom pozwolono dzwonić po ekspertyzie naukowców. W 1993 roku po raz pierwszy od 1918 roku zadzwonił największy z dzwonów Uspieński, ale jest on rzadko używany, ponieważ język dzwonu waży około 2 ton i wymaga korekty. Obecnie dzwony są używane podczas wszystkich nabożeństw w katedrach moskiewskiego Kremla oraz podczas uroczystości gwardii kremlowskiej. W latach 2005-2007 przeprowadzono renowację dzwonnicy. W dniu 18 maja 2009 roku w dzwonnicy otwarto Muzeum Historii Kremla Moskiewskiego i taras widokowy, co zbiegło się w czasie z obchodami Międzynarodowego Dnia Muzeów. Drugą najwyższą dzwonnicą w Moskwie jest Nowospasskaja, otwarta po renowacji we wrześniu 2017 roku jej wysokość to 80 metrów.

Zródła:

  1. к истории колокольни ивана великого, http://www.zvon.ru/zvon5.view3.page1.html – (dostęp 12-10-2021)
  2. АНСАМБЛЬ КОЛОКОЛЬНИ «ИВАН ВЕЛИКИЙ», https://ivan-the-great-bell-tower.kreml.ru/?cmd=00300000000000000110000000000000000&cmdex=419000000000000000000  – (dostęp 12-10-2021)
  3. Э. Осиповская, Колокольня Ивана Великого открылась для посещения, https://www.vesti.ru/article/2166115  – (dostęp 12-10-2021)
  4. Wikipedia.