W debacie publicznej w Polsce od lat funkcjonuje wygodny skrót myślowy: jeśli ktoś krytykuje kierunek zmian w Unii Europejskiej, to zapewne chce z niej wyjść. To uproszczenie nie tylko nie oddaje rzeczywistości, ale wręcz utrudnia poważną rozmowę o przyszłości naszego kraju. Bo prawdziwy spór nie toczy się dziś o obecność Polski w Europie, lecz o kształt tej obecności.

REKLAMA

Nie mam wątpliwości, że współpraca europejska jest potrzebna. W świecie globalnych zależności pojedyncze państwo – nawet duże – ma ograniczone możliwości działania. Wspólny rynek, swoboda przepływu osób, współpraca gospodarcza czy naukowa to realne korzyści, które trudno przecenić. Europa jako przestrzeń współdziałania ma sens i powinna być wzmacniana.

Ale współpraca to jedno, a budowa ponadnarodowego państwa – drugie.

Coraz częściej odnoszę wrażenie, że Unia Europejska przestaje być projektem współpracy suwerennych państw, a zaczyna ewoluować w kierunku struktury federalnej. I nie chodzi tu o teorie spiskowe czy publicystyczne przesady, lecz o konkretne, obserwowalne procesy polityczne.

Wystarczy przyjrzeć się propozycjom zmian traktatowych oraz debacie, jaka toczy się w instytucjach unijnych. Ograniczenie prawa weta – jednego z podstawowych mechanizmów chroniących mniejsze państwa – nie jest drobną korektą proceduralną. To zmiana filozofii działania całej wspólnoty. W systemie, w którym decyzje zapadają większością głosów, państwa tracą realną możliwość blokowania rozwiązań sprzecznych z ich interesem.

Do tego dochodzą kolejne elementy układanki: nacisk na przyjęcie wspólnej waluty, koncepcje wspólnego zadłużania się, rozwijanie idei wspólnej armii. Każdy z tych kroków z osobna może być przedstawiany jako pragmatyczna odpowiedź na konkretne wyzwania. Ale razem tworzą one spójny kierunek – kierunek centralizacji.

Nie jest przypadkiem, że w tle tych procesów pojawiają się odwołania do manifestu z Ventotene autorstwa Altiera Spinellego, który zakładał budowę zjednoczonej Europy jako jednego organizmu politycznego. Co więcej, ten sposób myślenia nie jest dziś marginalny – znajduje swoje odzwierciedlenie w oficjalnych dokumentach, w tym w preambule rezolucji Parlamentu Europejskiego z 22 listopada 2023 roku dotyczącej zmiany traktatów.

To nie jest więc abstrakcyjna wizja przyszłości. To projekt, który – krok po kroku – jest realizowany.

I właśnie w tym miejscu pojawia się zasadnicze pytanie: czy Polska powinna bezrefleksyjnie podążać w tym kierunku?

Dla mnie odpowiedź brzmi: nie.

Nie dlatego, że jestem przeciwnikiem Europy. Wręcz przeciwnie – uważam, że Europa potrzebuje różnorodności, a nie ujednolicenia. Siłą naszego kontynentu zawsze była mozaika kultur, tradycji i modeli rozwoju. Próba zamknięcia tej różnorodności w ramach jednego, scentralizowanego systemu politycznego może przynieść więcej napięć niż korzyści.

Suwerenność nie jest anachronizmem. To nie jest relikt przeszłości, który należy odrzucić w imię nowoczesności. To narzędzie, które pozwala państwom reagować adekwatnie do własnych potrzeb i uwarunkowań. Polska ma inną historię, inną strukturę gospodarczą, inne wyzwania społeczne niż wiele państw Europy Zachodniej. Trudno oczekiwać, że jednolite rozwiązania będą równie dobre dla wszystkich.

Ograniczenie prawa weta oznacza w praktyce zgodę na sytuację, w której kluczowe decyzje mogą być podejmowane wbrew woli państwa. Wspólny dług oznacza współodpowiedzialność za polityki fiskalne innych krajów. Wspólna armia – podporządkowanie części bezpieczeństwa decyzjom zapadającym poza narodową kontrolą. Każdy z tych elementów to krok w stronę systemu, w którym państwo narodowe traci swoją podmiotowość.

Czy to jest kierunek, którego chcemy?

Można oczywiście argumentować, że tylko głębsza integracja pozwoli Europie konkurować z globalnymi potęgami. Ale równie dobrze można postawić tezę przeciwną: że silna Europa to Europa państw, które współpracują, ale zachowują zdolność samodzielnego działania.

Nie chodzi więc o odrzucenie Unii Europejskiej. Chodzi o postawienie granicy.

Granicy między współpracą a centralizacją. Między integracją a unifikacją. Między wspólnotą a państwem.

Polska może i powinna być aktywnym uczestnikiem europejskiej współpracy. Powinna współtworzyć projekty gospodarcze, uczestniczyć w debacie o bezpieczeństwie, budować relacje z partnerami. Ale jednocześnie powinna konsekwentnie bronić swojej podmiotowości i prawa do samodzielnego kształtowania własnej polityki.

Bo w ostatecznym rozrachunku pytanie nie brzmi: „czy jesteśmy za Europą?”. To pytanie jest źle postawione.

Właściwe pytanie brzmi: „jakiej Europy chcemy?”.

Ja wybieram Europę współpracujących, suwerennych państw – nie Europę jednego, scentralizowanego organizmu politycznego.

I to jest różnica, której nie można sprowadzać do prostego hasła „za” lub „przeciw” Unii.