W 2025 i 2026 roku diecezja łomżyńska obchodzi stulecie swojego istnienia. Sto lat to w dziejach Kościoła okres stosunkowo krótki, a jednak wystarczająco długi, by zawrzeć w sobie dramatyczne losy narodu i głębokie świadectwo wiary. Diecezja ta powstała nie z dawnych, wielowiekowych tradycji biskupich, lecz z konieczności historycznej – z nowego kształtu granic odrodzonej Rzeczypospolitej. Jej dzieje są zwierciadłem losów polskiej ziemi: radości niepodległości, grozy wojny, ciężaru komunistycznego zniewolenia i nadziei odzyskanej wolności. W ciągu wieku zmieniały się granice, biskupi i pokolenia wiernych, niezmienna pozostała jednak misja: głosić Ewangelię, uświęcać i prowadzić lud Boży ku zbawieniu.

REKLAMA

 

 

Kulisy utworzenia

 

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Kościół w Polsce stanął przed koniecznością głębokiej reorganizacji struktur. Dawna diecezja sejneńska (augustowska), utworzona jeszcze w 1818 roku, utraciła znaczne obszary na rzecz Litwy – dekanaty kalwaryjski, mariampolski, wołkowyski, władysławowski i część sejneńskiego. Pozostało na terytorium Polski zaledwie 81 parafii. Sytuacja wymagała nowego rozwiązania.

Po rozważeniu różnych projektów (diecezji łomżyńsko-białostockiej czy sejneńsko-łomżyńskiej) papież Pius XI bullą Vixdum Poloniae Unitas z 28 października 1925 roku erygował diecezję łomżyńską. W jej skład weszły pozostałości diecezji sejneńskiej oraz trzy dekanaty oderwane od diecezji płockiej: czyżewski, ostrołęcki (bez parafii Goworowo) i ostrowski. Nowa diecezja liczyła ponad 520 tysięcy wiernych, 129 parafii i została podzielona na 15 dekanatów. Weszła w skład metropolii wileńskiej.

Pierwszym ordynariuszem został biskup Romuald Jałbrzykowski, syn ziemi łomżyńskiej, który jednak już w 1926 roku objął stolicę arcybiskupią w Wilnie. Jego następcą został biskup Stanisław Kostka Łukomski – pasterz, któremu dane było prowadzić diecezję przez cały okres międzywojenny i lata wojenne.

 

 

Lata międzywojenne

 

Okres II Rzeczpospolitej stał się dla młodej diecezji łomżyńskiej czasem intensywnego, niemal pionierskiego budowania. Wszystko trzeba było tworzyć od podstaw: struktury kurialne, sieć dekanalną, życie sakramentalne i formacyjne. W Łomży powstało Wyższe Seminarium Duchowne, które miało kształcić kapłanów nie tylko teologicznie przygotowanych, lecz także głęboko zakorzenionych w lokalnej tradycji i wrażliwych na potrzeby prostego ludu. Seminarium stało się sercem diecezji – miejscem, z którego promieniowała troska o przyszłość Kościoła na tych ziemiach.

Z wielkim zaangażowaniem rozwijano Akcję Katolicką, widząc w niej narzędzie odnowy moralnej i społecznej. Wspierano prasę katolicką, która niosła głos Kościoła do najodleglejszych parafii, dbano o szkolnictwo i o wychowanie młodzieży w duchu wiary i patriotyzmu. Biskup Stanisław Kostka Łukomski z niestrudzoną pilnością odwiedzał parafie – zarówno te większe, miejskie, jak i maleńkie, zagubione wśród mazowieckich pól czy suwalskich jezior. Jego wizytacje były nie tylko aktem administracyjnym, lecz prawdziwym pasterskim spotkaniem z ludźmi ziemi i ludźmi pracy.

Diecezja obejmowała tereny niezwykle zróżnicowane: żyzne mazowieckie wsie i miasteczka, suwalskie jeziora o krystalicznej wodzie, augustowskie puszcze pełne tajemnic. W tym krajobrazie Kościół starał się być blisko człowieka – obecny w radości dożynek i w smutku pogrzebu, w chrzcinach i w troskach codzienności. Był to czas względnego spokoju i stabilizacji, w którym diecezja mogła zakorzenić się w świadomości wiernych jako ich własna, bliska i żywa wspólnota. Pokolenie międzywojenne budowało fundamenty, na których miały później oprzeć się kolejne, znacznie trudniejsze dziesięciolecia.

 

 

Czas drugiej wojny światowej

 

Wrzesień 1939 roku przyniósł diecezji łomżyńskiej dramatyczny i bolesny podział. Po podwójnej agresji – niemieckiej i sowieckiej – tereny diecezji znalazły się pod dwiema okupacjami. Część wschodnia dostała się pod władzę sowiecką, zachodnia – pod niemiecką. Po czerwcu 1941 roku, gdy III Rzesza uderzyła na ZSRR, całość ziem diecezjalnych znalazła się pod okupacją hitlerowską.

Biskup Stanisław Kostka Łukomski, mimo śmiertelnego zagrożenia, nie opuścił swojej owczarni. Przez większość wojny pozostawał na terenie diecezji – najpierw w Łomży, później w pobliskich parafiach, dzieląc z wiernymi niepewność każdego dnia, głód, strach i nadzieję. Jego obecność była dla kapłanów i świeckich znakiem, że Kościół nie ucieka w godzinie próby.

Duchowieństwo poniosło ofiary szczególnie ciężkie. Wielu kapłanów aresztowano, wywieziono do obozów koncentracyjnych lub zamordowano. Kościoły niszczono bądź zamieniano na magazyny, życie religijne starano się ograniczać wszelkimi sposobami.

Mimo to wiara nie zgasła. W konspiracji odprawiano Msze święte w prywatnych domach, w lasach i stodołach. Udzielano sakramentów, chrzczono dzieci, spowiadano, podtrzymywano nadzieję słowem Bożym i różańcem. Ziemia łomżyńska zapisała w tych latach karty zarówno heroiczne, jak i tragiczne – świadectwo wierności krzyżowi w czasach, gdy wszystko wydawało się sprzysiężone przeciwko nadziei.

 

 

Lata Polski Ludowej

 

Po 1945 roku diecezja łomżyńska, podobnie jak cały Kościół w Polsce, weszła w długi i wyczerpujący okres komunistycznego zniewolenia. Granice państwa uległy zmianie – utracono część dekanatu teolińskiego, który znalazł się poza nowymi granicami Rzeczpospolitej. Władza ludowa od początku traktowała Kościół jako ideologicznego przeciwnika. Ograniczano działalność duszpasterską, kontrolowano nominacje biskupie i proboszczowskie, utrudniano budowę nowych kościołów, starano się usuwać religię ze szkół, a katechezę spychano do zakrystii i prywatnych domów.

Kolejni ordynariusze – biskup Czesław Falkowski, biskup Mikołaj Sasinowski, a później biskup Juliusz Paetz – musieli łączyć wierność Stolicy Apostolskiej z roztropnością wobec wszechobecnego aparatu bezpieczeństwa. Była to sztuka delikatna i niebezpieczna. Mimo nacisków utrzymywano seminarium duchowne, które pozostało miejscem formacji kolejnych pokoleń kapłanów. Rozwijano kult maryjny, organizowano pielgrzymki do lokalnych sanktuariów i na Jasną Górę, prowadzono ciche, ale systematyczne czuwania modlitewne.

Szczególnym doświadczeniem tego okresu stał się udział diecezji łomżyńskiej w Wielkiej Nowennie przed Milenium Chrztu Polski, zainicjowanej przez prymasa Stefana Wyszyńskiego. Przez dziewięć lat (1957–1966) parafie diecezji żyły programem odnowy moralnej i religijnej narodu, realizując kolejne hasła Nowenny. Kulminacją tych przygotowań były uroczystości milenijne. W sierpniu 1966 roku do Łomży przybył sam Prymas Tysiąclecia. Obchody 1000-lecia Chrztu Polski zgromadziły tłumy wiernych i stały się jednym z najważniejszych wydarzeń w powojennych dziejach lokalnego Kościoła. Obecność kardynała Wyszyńskiego, jego słowo i gesty miały ogromne znaczenie duchowe i społeczne: umacniały poczucie jedności z całym narodem, dodawały odwagi w trudnych czasach i przypominały, że mimo presji ideologicznej Kościół pozostaje strażnikiem polskiej tożsamości i nadziei.

W okresie PRL-u wierni trwali przy swoich parafiach z niezwykłą wiernością. Kościół stawał się dla nich przestrzenią wolności ducha w systemie, który wolność tę chciał systematycznie niszczyć. Był to czas cichego, codziennego świadectwa – mniej widowiskowego niż w wielkich ośrodkach uniwersyteckich czy robotniczych, lecz równie cennego i heroicznego. W małych miasteczkach i wsiach diecezji łomżyńskiej wiara była przekazywana z pokolenia na pokolenie niemal wbrew wszystkiemu.

 

 

W wolnej Polsce

 

Przełom 1989 roku i odzyskanie pełnej swobody otworzyły przed diecezją łomżyńską zupełnie nowy rozdział. Już w czerwcu 1991 roku, podczas IV pielgrzymki do ojczyzny, Ojciec Święty Jan Paweł II odwiedził Łomżę. Była to chwila szczególnej łaski dla młodej jeszcze wolności i dla całego lokalnego Kościoła. Papież-Polak stanął na ziemi, która przez dziesięciolecia trwała w wierze mimo prześladowań, i swoim słowem umocnił nadzieję, dziękczynienie oraz poczucie godności wiernych. Wizyta papieska stała się dla diecezji łomżyńskiej nie tylko wielkim wydarzeniem religijnym, lecz prawdziwym duchowym potwierdzeniem jej drogi – znakiem, że Kościół lokalny, zakorzeniony w tej ziemi, jest zauważony i błogosławiony przez Następcę Piotra. Spotkanie z Janem Pawłem II na trwałe zapisało się w pamięci kapłanów i świeckich jako moment odnowienia zapału duszpasterskiego i pogłębienia komunii z powszechnym Kościołem.

Najważniejszą zmianą administracyjną stała się bulla Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae Populus z 25 marca 1992 roku. Diecezja utraciła wówczas północne dekanaty – augustowskie, suwalskie i sejneński – które weszły w skład nowo utworzonej diecezji ełckiej. Jednocześnie przyłączono do niej tereny z diecezji płockiej, między innymi dekanaty różański i wyszkowski. Diecezja przeszła też z metropolii wileńskiej (a właściwie jej powojennej kontynuacji) do metropolii białostockiej.

W kolejnych dekadach, najpierw pod rządami biskupa Stanisława Stefanka, a później biskupa Janusza Stepnowskiego, diecezja rozwijała się w warunkach prawdziwej wolności. Powstawały nowe parafie, sanktuaria i ośrodki duszpasterskie. Zainicjowano dzieła charytatywne, edukacyjne i medialne. Radio Nadzieja stało się głosem diecezji docierającym do domów i samochodów, Muzeum Diecezjalne zaczęło gromadzić pamięć o przeszłości, a liczne inicjatywy formacyjne i ewangelizacyjne świadczyły o żywotności lokalnego Kościoła.

 

 

Wielki jubileusz

 

Jubileusz 100-lecia staje się dziś okazją nie tylko do dziękczynienia za przeszłość, lecz także do odnowienia zaangażowania w misję głoszenia Ewangelii współczesnemu człowiekowi – często zagubionemu, poszukującemu i spragnionemu autentycznego świadectwa.

Sto lat diecezji łomżyńskiej to historia wierności w zmiennych kolejach losu. Powstała z konieczności politycznej, stała się prawdziwym domem wiary dla pokoleń Polaków zamieszkujących te ziemie. Przeszła przez radość niepodległości, piekło wojny, szarość komunizmu i nadzieję wolności. W każdym z tych okresów pozostawała wierna swojemu powołaniu: być Kościołem bliskim człowiekowi, zakorzenionym w Eucharystii i Maryi, otwartym na znaki czasu.

Dziś, wkraczając w drugie stulecie, diecezja łomżyńska niesie w sobie pamięć biskupów, kapłanów, sióstr zakonnych i niezliczonych świeckich, którzy swoim życiem zapisali jej dzieje. Jubileusz nie jest jedynie wspomnieniem. Jest wezwaniem, by w nowych warunkach – wobec sekularyzacji, kryzysów i poszukiwań współczesnego człowieka – nadal z odwagą i pokorą głosić tę samą Dobrą Nowinę, która od stu lat rozbrzmiewa nad Narwią, Biebrzą i suwalskimi jeziorami.