Ziemie Zachodnie – polska i niemiecka pamięć. Refleksje po wizycie na berlińskiej wystawie „Ostgebiete – Ziemie Zachodnie”
Przed kilkoma dniami jadąc S-Bahnem – berlińską koleją miejską, zobaczyłem plakat zapraszający na wystawę. A ponieważ nasze działania w Niemczech przybrały zadania i cele nie tylko związane z stricte duszpasterskimi dlatego postanowiłem zebrać grupę osób i skorzystać z zaproszenia, które zobaczyłem na plakacie.
Ale po kolei… Podczas ubiegłorocznych obrad synodalnych postanowiliśmy podjąć decyzję o nadaniu Wikariatowi Generalnemu Polskiego Narodowego Katolickiego Kościoła w Niemczech nowej, prawnej formy działalności – stowarzyszenia funkcjonującego na terenie Republiki Federalnej Niemiec. Przez dziesięć lat Wikariat rozwijał się przede wszystkim jako wspólnota religijna i duszpasterska, ochrzczono 10 dzieci, prowadzone było życie duszpasterskie małej wspólnoty Dziś, działając również jako zarejestrowane stowarzyszenie, chcemy podejmować szerszą odpowiedzialność za życie społeczne i kulturalne.
Jednym z ważnych celów tej działalności jest budowanie mostów pomiędzy Polakami i Niemcami, nauczanie historii, pielęgnowanie kultury i tradycji. Nie chodzi przy tym o deklaracje bez pokrycia ani o próbę pomijania trudnych kart historii. Chodzi o spotkanie ludzi, kultur i doświadczeń, o wzajemne poznawanie dziedzictwa oraz o tworzenie przestrzeni, w której można rozmawiać także o tym, co bolesne. Wikariat chce być jednym ze stowarzyszeń działających w Niemczech na rzecz porozumienia polsko-niemieckiego, pielęgnowania pamięci i budowania wzajemnego szacunku.
Właśnie z tej perspektywy odwiedziliśmy z naszą grupą berlińskie Centrum Dokumentacji Ucieczki, Wypędzenia i Pojednania, gdzie prezentowana jest wystawa „Ostgebiete – Ziemie Zachodnie. Eine deutsch-polnische Spurensuche”. To ekspozycja, która skłania do zatrzymania się nad historią terenów, które dla jednych były utraconą ojczyzną, a dla innych stały się nowym domem.
Naród, granice i pamięć
Jednym z pierwszych tematów wystawy jest samo pojęcie narodu i jego kształtowanie się w nowoczesnej Europie. Ekspozycja przypomina, że od czasów rewolucji francuskiej idea narodu zyskiwała coraz większe znaczenie. Wspólny język, kultura, historia, religia czy wyobrażenie o wspólnym pochodzeniu stawały się elementami budowania tożsamości narodowej. W XIX i na początku XX wieku idea ta coraz częściej przybierała konkretną postać państw narodowych, wyznaczających granice i określających, kto należy do wspólnoty, a kto pozostaje mniejszością.
To ważny punkt wyjścia do zrozumienia historii Europy Środkowej. Naród może być źródłem więzi, solidarności i odpowiedzialności. Może jednak stać się również narzędziem wykluczenia, jeżeli tożsamość narodowa zostaje zbudowana na przekonaniu o własnej wyższości i prawie do dominacji nad innymi.
Wystawa pokazuje także, jak w XIX wieku budowano narodowe mity – zarówno niemieckie, jak i polskie. W części poświęconej niemieckim mitom narodowym zwrócono uwagę na tworzenie wspólnego kanonu języka, kultury i wydarzeń historycznych. W części dotyczącej Polski przypomniano natomiast utratę suwerenności, rozbiory, dominację obcych mocarstw i szczególną rolę Kościoła jako przestrzeni podtrzymywania polskiej tożsamości narodowej.
Nie można zrozumieć późniejszych przesiedleń i konfliktów bez poznania tych procesów. Wystawa przypomina również, że rozwój nowoczesnej nauki, techniki, administracji i biurokracji, a także błędne przenoszenie teorii biologicznych na społeczeństwo, ułatwiały klasyfikowanie ludzi, ich kontrolowanie i wykluczanie. Nacjonalizm, połączony z rasizmem i polityką państwową, mógł prowadzić do przemocy na skalę masową.
Ziemie Zachodnie – dwie pamięci, jedna przestrzeń
Szczególnie ważnym zagadnieniem jest historia ziem, które po zakończeniu II wojny światowej znalazły się w granicach Polski. Dla milionów Polaków były one przestrzenią nowego początku. Dla wielu Niemców oznaczały utratę miejsc urodzenia, rodzinnych domów, gospodarstw, ulic i całego znanego świata.
Nie wolno sprowadzać tej historii wyłącznie do przesunięcia granic na mapie. Za decyzjami politycznymi stały konkretne ludzkie losy. Zmiana granic oznaczała zmianę państwowości, ale także przymusowe migracje, rozdzielone rodziny, opuszczone domy i konieczność rozpoczynania życia od nowa.
Polacy przybywający na Ziemie Zachodnie i Północne nie tworzyli jednej, jednolitej grupy. Wśród nich byli ludzie wysiedleni z dawnych wschodnich terenów Rzeczypospolitej, mieszkańcy centralnej Polski, osoby szukające pracy i nowych możliwości, a także ludzie, którzy wojenna zawierucha zmusiła do opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania. Po drugiej stronie byli Niemcy, którzy uciekali przed nadciągającym frontem, byli ewakuowani lub zostali później wysiedleni. Ich doświadczenia nie były identyczne, podobnie jak nie były identyczne przyczyny i odpowiedzialność historyczna za wydarzenia wojenne.
Trzeba powiedzieć to wyraźnie: uznanie cierpienia niemieckich cywilów nie oznacza zrównania odpowiedzialności Niemiec za rozpętanie II wojny światowej, okupację i zbrodnie popełnione na narodzie polskim. Jednocześnie prawda historyczna nie wymaga od nas odmawiania współczucia ludziom, którzy jako dzieci utracili dom i nie mieli żadnego wpływu na decyzje polityczne.
To właśnie w tym miejscu wystawa staje się czymś więcej niż lekcją historii. Stawia pytanie, czy potrafimy dostrzec człowieka po drugiej stronie granicy i poza narodową narracją.
Moja rodzinna historia.
Ta wystawa ma dla mnie również wymiar osobisty. W 1945 roku moja rodzina przeniosła się z Jasienia koło Brzeska do Szprotawy. Mój dziadek należał do pierwszych polskich osadników, którzy przybyli do tego miasta. Objął restaurację i hotel opuszczone przez niemieckich mieszkańców, a następnie uczestniczył w organizowaniu nowego życia w powojennej Szprotawie.
W rodzinnej pamięci pozostała więc historia ludzi, którzy przybyli na Ziemie Zachodnie, aby zaczynać od nowa. Nie przywieźli ze sobą jedynie dobytku. Przywieźli język, tradycję, religię, wspomnienia i nadzieję, że w nowym miejscu uda się zbudować dom.
Ta historia ma także swoją późniejszą kontynuację. Mój wujek, Franciszek Sitko, był burmistrzem Szprotawy na przełomie lat dziewięćdziesiątych. W ten sposób rodzinne dzieje obejmują dwa różne momenty historii miasta: czas pierwszych powojennych osadników i czas budowania lokalnej wspólnoty w wolnej Polsce.
Franciszek Sitko – przed Ratuszem w Szprotawie.
Przywołuję jego postać również dlatego, że zbliża się czwarta rocznica jego śmierci. Jest to dla mnie okazja, aby wspomnieć człowieka, którego życie i działalność były związane z miastem, którego historia jest częścią większej opowieści o Ziemiach Zachodnich, a którego obecny nastepca Burmistrz Mirosław Gąsik w bezkonkurencyjny sposób prowadzi miasto budując jego silną pozycję, wykorzystując cały potencjał gminy do rozwoju.
Historia rodzinna nie zastępuje historii powszechnej, ale pozwala ją lepiej zrozumieć. Wielkie procesy polityczne nabierają ludzkiego wymiaru, gdy widzimy je przez losy konkretnych rodzin, ich decyzje, pracę i pamięć przekazywaną kolejnym pokoleniom.
Miejsca, w których historia wciąż jest obecna
Ziemie Zachodnie nie są dla mnie jedynie tematem historycznym. To przestrzeń, z którą jestem związany również poprzez własną pracę i działalność duszpasterską. Przez kilka lat pracowałem w Szczecinie, a dziś jestem związany z Kostrzynem nad Odrą.
Szczególnie Kostrzyn pokazuje, jak skomplikowana może być historia jednego miasta. Dawne centrum, zniszczone niemal całkowicie podczas walk w 1945 roku, nie zostało odbudowane. Pozostały ruiny, fragmenty murów i układ dawnego miasta, które przypominają o jego niemieckiej przeszłości i dramatycznym końcu wojny. Dzisiejszy Kostrzyn jest polskim miastem, ale jego historia nie zaczęła się w 1945 roku.
Dlatego tak ważne jest dla mnie wspieranie lokalnych inicjatyw związanych z pamięcią i kulturą, w tym działalności Muzeum Twierdzy Kostrzyn. Dziedzictwo historyczne nie powinno być traktowane jako własność wyłącznie jednego narodu. Można być odpowiedzialnym gospodarzem miejsca, pielęgnując jego historię i szanując wszystkie warstwy jego przeszłości.
Podobne znaczenie ma Szczecin, miasto o wielowiekowej historii, którego powojenne losy również wiążą się z wielką zmianą ludnościową i kulturową. W takich miejscach szczególnie wyraźnie widać, że historia nie kończy się w dniu podpisania traktatu ani w chwili przesunięcia granicy. Jej konsekwencje żyją w architekturze, nazwach ulic, rodzinnych wspomnieniach i codziennym życiu mieszkańców.
Krzyżowa – gest, który otworzył drogę
Ważnym punktem odniesienia dla polsko-niemieckiego pojednania pozostaje Krzyżowa. 12 listopada 1989 roku, podczas Mszy Pojednania, spotkali się premier Polski Tadeusz Mazowiecki i kanclerz Republiki Federalnej Niemiec Helmut Kohl. Znak pokoju, który sobie przekazali, stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli nowego etapu w relacjach obu państw. Pamiętam transmisję tego wydarzenia w telewizji, oglądałem je jako mały chłopiec z wielkim zaciekawieniem.
Ten znak pokoju nie oznaczał zapomnienia o przeszłości. Nie usuwał cierpienia ani odpowiedzialności. Był jednak ważnym sygnałem, że można podjąć próbę budowania przyszłości opartej na dialogu.
Krzyżowa przypomina nam, że pojednanie nie dokonuje się przez przemilczanie trudnych spraw. Potrzebuje prawdy, odwagi i gotowości do wysłuchania drugiego człowieka. To proces, który nie zakończył się w 1989 roku. Trwa nadal – w rodzinach, szkołach, parafiach, instytucjach kultury i w codziennych relacjach sąsiedzkich.
Pamięć, która nie musi dzielić
Wystawa w Berlinie pokazuje, jak ważne jest opowiadanie historii z uwzględnieniem różnych doświadczeń. Jej szerszy kontekst obejmuje również powojenną Europę: wysiłki na rzecz nowego porządku pokojowego, współpracę państw, rozwój europejskiego sąsiedztwa, a także kolejne konflikty i trudności, które przypominały, że pokój nigdy nie jest dany raz na zawsze.
Wśród prezentowanych plansz znalazły się między innymi wydarzenia roku 1989, porozumienia i inicjatywy europejskie z początku lat dziewięćdziesiątych, a także dramatyczne doświadczenia wojen na Bałkanach. To ważne przypomnienie, że pojednanie nie jest jednorazowym gestem, lecz zadaniem kolejnych pokoleń.
W moich rozmowach z osobami starszymi, które spotykam w Niemczech, powracają wspomnienia dzieciństwa w dawnym Breslau, w okolicach Gdańska czy Oleśnicy. Niektórzy pamiętają moment, kiedy musieli opuścić swoje domy, spakować najpotrzebniejsze rzeczy i wyruszyć w nieznane. Jako dzieci nie rozumieli wielkiej polityki, decyzji konferencji międzynarodowych ani zmian granic. Rozumieli natomiast, że tracą swój świat.
Podobne pytanie o utracony dom pojawia się w polskich rodzinach, które po wojnie przybyły na Ziemie Zachodnie, niosąc w pamięci swoje dawne miejscowości i doświadczenie wykorzenienia. Nie oznacza to, że wszystkie te historie były takie same. Oznacza jednak, że człowieczeństwo nie powinno kończyć się na granicy narodowej pamięci.
Możemy pamiętać o polskich ofiarach niemieckiej agresji i okupacji, a zarazem słuchać opowieści niemieckich cywilów, którzy utracili rodzinne strony. Możemy mówić o odpowiedzialności historycznej i jednocześnie okazywać współczucie. Te postawy nie wykluczają się.
Budowanie mostów – zadanie na dziś
Wizyta na wystawie „Ostgebiete – Ziemie Zachodnie” uświadamia, że historia tych terenów nie może być opowiadana wyłącznie jako historia jednej narodowości. Jest to historia zmian granic, migracji, strat, odbudowy i spotkania ludzi, którzy musieli nauczyć się żyć obok siebie, a później wspólnie budować przyszłość.
Dla Wikariatu Generalnego Polskiego Narodowego Katolickiego Kościoła w Niemczech jest to szczególnie ważne. Jako wspólnota wywodząca się z polskiej tradycji religijnej, a zarazem działająca w niemieckiej przestrzeni społecznej, chcemy uczestniczyć w pielęgnowaniu tego, co łączy, nie rezygnując z własnej tożsamości.
Nie musimy przestać być sobą, żeby móc być razem. Nie musimy mieć identycznej pamięci, aby szanować pamięć drugiego człowieka. Nie musimy przemilczać historii, aby budować przyszłość.
Potrzebujemy pamięci bez nienawiści, prawdy bez manipulacji i współczucia bez relatywizowania odpowiedzialności.
Być może właśnie na tym polega dzisiaj najważniejsze zadanie budowania mostów między Polską a Niemcami: nie na tym, by wszyscy opowiadali tę samą historię, lecz by potrafili wysłuchać siebie nawzajem, uznać ludzkie doświadczenie i wspólnie wziąć odpowiedzialność za przyszłość Europy.
Link do informacji o wystawie:
Zostaw komentarz