Jak się robi pieniądz? O kasie, której nikt nie widzi, ale wszyscy za nią biegają

Cz.I. Od monety do zaufania

Młody człowiek zapytał mnie niedawno, skąd właściwie biorą się pieniądze.

Nie pytał o pensję, wypłatę ani zarobek. To jeszcze łatwo sobie wyobrazić: człowiek idzie do pracy, coś zrobi, coś sprzeda, komuś pomoże, ktoś mu przeleje pieniądze na konto. Pytał głębiej: skąd bierze się sam pieniądz, skoro banknot jest tylko kawałkiem papieru, moneta kawałkiem metalu, a większość pieniędzy nie ma już nawet tej skromnej materialnej postaci. Nie leży w kieszeni, nie dzwoni w portfelu, nie pachnie farbą drukarską. Świeci gdzieś na ekranie telefonu jako cyfra, którą można przesunąć jednym kliknięciem.

Zaskoczył mnie tym pytaniem. Nie dlatego, że było naiwne, lecz dlatego, że było poważne. Wielu ludzi przez całe życie posługuje się pieniędzmi, liczy je, wydaje, pożycza, traci, odkłada i spłaca, ale nigdy nie pyta, czym one właściwie są. Wiedzą, ile kosztuje chleb, rata, benzyna, czynsz i telefon, ale rzadko zastanawiają się, dlaczego ta cyfra na koncie w ogóle ma moc kupowania czegokolwiek.

A przecież od odpowiedzi na to pytanie zależy więcej, niż się wydaje. Zależy nasze rozumienie pracy, długu, oszczędności, kredytu, inflacji, państwa, banków, technologii, a w końcu także zaufania między ludźmi. Bo pieniądz nie jest tylko sprawą ekonomii. Jest także sprawą wiary, prawa, pamięci, obietnicy i codziennego porządku, w którym wszyscy uczestniczymy, nawet jeśli nie podpisywaliśmy żadnej umowy.

Odpowiedziałem mu najpierw prosto, może nawet zbyt prosto: pieniądze biorą się z obietnicy. Z tego, że ktoś uznaje dany znak za ważny. Państwo mówi: tym możesz płacić podatki. Bank mówi: ten zapis na rachunku jest twoim pieniądzem. Sklep mówi: przyjmę go za chleb. Pracownik mówi: przyjmę go za swoją pracę. A obywatel mówi, choć najczęściej bez słów: wierzę, że jutro inni też go przyjmą.

I wtedy dopiero widać, że pieniądz nie jest już przede wszystkim rzeczą. Jest znakiem, obietnicą, zapisem i relacją. Rzeczą bywa tylko przy okazji, gdy przyjmie postać banknotu albo monety. Ale jego prawdziwa siła nie siedzi w papierze, metalu ani w pikselach na ekranie. Siedzi w zaufaniu, że ta obietnica będzie działała również jutro.

Dawniej pieniądz było widać, słychać i czuć w dłoni. Moneta miała ciężar. Dzwoniła w sakiewce, chłodziła palce, można ją było zważyć, obejrzeć, ugryźć, schować do skrzyni albo zakopać pod progiem. Srebro było srebrem, złoto złotem, miedź miedzią, a człowiek miał poczucie, że trzyma w ręku samą wartość.

To poczucie było zrozumiałe. Kawałek kruszcu wydaje się czymś pewniejszym niż papier, a już na pewno pewniejszym niż cyfra świecąca na ekranie telefonu. Metal nie znika po awarii systemu. Nie potrzebuje hasła, aplikacji ani zasięgu. Jest, leży, waży. Można go przekazać z ręki do ręki. Dlatego dawny pieniądz budzi w nas pewną nostalgię. Wydaje się uczciwszy, prostszy, bardziej ludzki.

Ale to tylko część prawdy.

Nawet wtedy pieniądz nie był samym kruszcem. Był także znakiem władzy. Moneta nie była przypadkowym kawałkiem metalu, lecz metalem opatrzonym stemplem. Ktoś musiał powiedzieć: ten krążek ma określoną wartość, ten znak będzie przyjmowany, ta moneta należy do porządku państwa, księcia, króla albo miasta. Na monecie widniał znak władcy, herb, napis, głowa, korona, orzeł, krzyż. To nie była ozdoba. To była pieczęć zaufania.

A skoro była pieczęć, była też pokusa.

Władcy od dawna wiedzieli, że na pieniądzu można nie tylko budować porządek, lecz także ratować pusty skarb, łatać wojny, wypłacać żołd i przerzucać ciężar kłopotów państwa na poddanych. Zmniejszano zawartość srebra, psuto monetę, zostawiano nominał, a obniżano realną wartość kruszcu. Człowiek nadal widział monetę, nadal słyszał jej dźwięk, ale w środku było już mniej wartości niż dawniej.

W naszej historii dobrym przykładem są boratynki, miedziane szelągi Jana Kazimierza. Bito je w czasie wielkich potrzeb skarbowych Rzeczypospolitej, po wojnach, zniszczeniach i ruinie finansów państwa, zwłaszcza po szwedzkim „Potopie”. Były drobnym pieniądzem, bardzo potrzebnym w codziennym obrocie, ale zarazem pokazywały coś ważniejszego: że wartość monety nie wynikała wyłącznie z metalu, z którego ją wybito. Wynikała także z decyzji władzy, przymusu obiegu i wiary, że ktoś inny tę monetę przyjmie.

I tu zaczyna się właściwa historia pieniądza. Bo nawet tam, gdzie pieniądz miał ciężar, dźwięk i połysk, jego wartość nie siedziała wyłącznie w metalu. Siedziała również w zaufaniu. Człowiek brał monetę nie tylko dlatego, że była z miedzi, srebra czy złota. Brał ją dlatego, że wierzył, iż jutro będzie mógł dać ją komuś innemu za chleb, sól, buty, usługę albo dzień pracy.

Dawniej człowiek patrzył na monetę i pytał: ile w niej srebra? Ale powinien był pytać także: ile w niej króla, ile państwa, ile przymusu, ile pamięci, a ile wiary, że ten krążek jutro nadal będzie coś znaczył?

Bo pieniądz, nawet najcięższy, nigdy nie był tylko rzeczą. Był rzeczą, która udawała pewność. A naprawdę już wtedy był umową między ludźmi, przybitą stemplem władzy na kawałku metalu.

Skoro więc nawet moneta nie była czystą wartością, lecz znakiem opartym na zaufaniu, to następny krok był tylko kwestią czasu. Jeżeli ludzie nauczyli się ufać stemplowanemu metalowi, mogli z czasem nauczyć się ufać także papierowi. Na pierwszy rzut oka było to jednak przejście dziwne, a nawet podejrzane. Bo jak to? Kawałek papieru ma zastąpić srebro albo złoto? Co innego moneta, którą można zważyć, przetopić, ukryć, przekazać z ręki do ręki. A co innego banknot, który sam w sobie jest tylko zadrukowanym arkuszem.

Z początku banknot nie był jeszcze „pieniądzem z niczego”. Był raczej kwitem, świadectwem, obietnicą. Warto zatrzymać się przy samym słowie. Banknot to w gruncie rzeczy dawna nota bankowa, (bank note), czyli zapis, potwierdzenie, że bank uznaje określoną wartość i zobowiązuje się wobec posiadacza tego papieru. Nie był to więc pierwotnie „papierowy pieniądz” w dzisiejszym znaczeniu, ale dokument zaufania. Kto trzymał go w ręku, mógł wierzyć, że gdzieś w skarbcu istnieje odpowiadające mu złoto albo srebro. Papier był wygodniejszy od worka monet, lżejszy, łatwiejszy w przewożeniu i liczeniu, ale swoją siłę czerpał z czegoś twardego, ciężkiego i błyszczącego. Banknot mówił w gruncie rzeczy: nie jestem złotem, ale mam do złota prowadzić.

To był ważny moment w historii pieniądza. Człowiek coraz rzadziej brał do ręki samą wartość, a coraz częściej jej znak. Nie niósł już ciężaru metalu, lecz ciężar obietnicy. I jeśli ufał bankowi, władzy, państwu albo instytucji, która ten papier wystawiła, to papier zaczynał działać jak pieniądz. Nie dlatego, że był cenny jako papier, ale dlatego, że odsyłał do czegoś, co ludzie uznawali za cenne.

Z czasem jednak papier oderwał się od kruszcu. Banknot przestał być prostym kwitem na złoto czy srebro, a stał się samodzielnym znakiem wartości. Dla wielu ludzi do dziś brzmi to jak podejrzana sztuczka: skoro za banknotem nie stoi już złoto w skarbcu, to co właściwie za nim stoi? Czy tylko drukarnia? Czy tylko podpis prezesa banku centralnego? Czy tylko wiara, że inni będą udawali razem z nami?

Nie. To byłoby zbyt proste.

Za dzisiejszym pieniądzem stoi państwo, prawo, podatki, sądy, bank centralny, gospodarka i codzienna zgoda milionów ludzi, że ten znak będzie przyjmowany. Państwo mówi: w tej walucie zapłacisz podatki. Sądy mówią: w tej walucie można dochodzić należności. Bank centralny mówi: pilnuję wartości tego pieniądza, choć nie zawsze wychodzi mi to tak, jakbym chciał. Banki mówią: prowadzimy w tej walucie rachunki. Ludzie mówią: skoro inni ją przyjmują, ja też ją przyjmę.

W tym sensie banknot stał się czymś bardziej subtelnym niż dawny kwit na złoto. Przestał być obietnicą wymiany na kruszec, a stał się obietnicą uczestnictwa w całym porządku gospodarczym. Za banknot nie dostaniemy dziś złota w okienku banku centralnego, ale możemy kupić chleb, zapłacić rachunek, oddać dług, uregulować podatek, wynająć mieszkanie albo wynagrodzić komuś dzień pracy.

To dlatego dzisiejszy pieniądz nie działa dzięki temu, że można go wymienić na złoto. Działa dlatego, że cały system społeczny i prawny traktuje go poważnie. A skoro system traktuje go poważnie, my także traktujemy go poważnie. Niekiedy tak poważnie, że całe życie potrafimy podporządkować zdobywaniu znaków, które same w sobie są tylko papierem, metalem albo cyfrą.

I tu dochodzimy do sprawy najważniejszej: pieniądz coraz mniej jest rzeczą, a coraz bardziej zaufaniem. Najpierw ufaliśmy metalowi ze stemplem. Potem papierowi, który obiecywał metal. Dziś ufamy znakowi, za którym stoi państwo, prawo, banki, technologia i przekonanie, że jutro inni ludzie nadal będą chcieli ten znak przyjąć.

Właściwe pytanie nie brzmi więc już: gdzie jest złoto? Właściwe pytanie brzmi: gdzie jest zaufanie?

Bo pieniądz bierze się właśnie z zaufania. To zdanie brzmi może zbyt prosto, jakby człowiek chciał ominąć całą ekonomię jednym słowem. Ale im dłużej się nad nim myśli, tym więcej w nim treści. Ufamy, że państwo uzna dany znak za legalny środek płatniczy. Ufamy, że podatki da się zapłacić właśnie w tej walucie. Ufamy, że sądy uznają zobowiązania wyrażone w pieniądzu. Ufamy, że banki przeprowadzą rozliczenia, a sklepikarz, lekarz, rolnik, informatyk, murarz i nauczyciel przyjmą zapłatę w tym samym znaku.

To zaufanie nie jest jednak samą mgłą, poezją ani dobrym humorem społeczeństwa. Jest podparte bardzo konkretnymi rzeczami: prawem, przymusem podatkowym, instytucjami państwa, bankiem centralnym, systemem bankowym, siłą gospodarki i codzienną praktyką milionów ludzi. Państwo nie prosi nas grzecznie, żebyśmy uznali jego pieniądz. Państwo mówi: w tej walucie zapłacisz podatki, w tej walucie rozliczysz zobowiązania, w tej walucie działa mój porządek prawny. A skoro każdy musi kiedyś zapłacić podatek, opłatę, rachunek albo dług, to pieniądz państwowy otrzymuje bardzo mocny fundament.

Pieniądz nie ma więc wartości dlatego, że papier banknotu jest cenny. Papier jest tani, metal monety często wart mniej niż wybity na niej nominał, a cyfra na rachunku nie waży nic. Wartość bierze się stąd, że za tym znakiem stoi cały porządek: państwo, prawo, gospodarka, banki, podatki, sądy i powszechne przekonanie, że inni również będą się tym znakiem posługiwać.

Można powiedzieć krótko: pieniądz jest wspólną umową społeczną, podpartą autorytetem państwa i siłą gospodarki. Ale to umowa osobliwa, bo nikt jej codziennie nie podpisuje. Nie spotykamy się rano na rynku, żeby przegłosować, czy złoty, euro albo dolar będą dziś działały. Po prostu wstajemy, idziemy do pracy, płacimy kartą, przyjmujemy przelew, wydajemy resztę, wysyłamy ratę i zachowujemy się tak, jakby ta umowa nadal obowiązywała.

Dopóki wszyscy tak robią, pieniądz działa niemal niezauważalnie. Jest jak powietrze w gospodarce. Człowiek oddycha nim, ale nie myśli o nim przy każdym oddechu. Dopiero gdy zaczyna go brakować, gdy traci wartość zbyt szybko albo gdy ludzie przestają mu ufać, okazuje się, że cały porządek codzienności był oparty na czymś bardzo delikatnym.

Dlatego dawne pytanie: „ile srebra jest w tej monecie?” nie zniknęło całkiem, tylko zmieniło postać. Dziś powinniśmy pytać raczej: ile w tym pieniądzu państwa, ile prawa, ile pracy, ile gospodarki, ile rozsądku banku centralnego, a ile zwykłej ludzkiej wiary, że jutro ten znak nadal będzie coś znaczył?

Bo pieniądz jest zaufaniem zapisanym w znaku. A znak, nawet najpiękniej wydrukowany, bez zaufania staje się tylko papierem, metalem albo cyfrą bez treści.

c.d.n.

Zbigniew Grzyb

Z cyklu „PITOLENIE STAREGO GRZYBA” 🍄