Nie musisz pokonać imperium w wielkiej bitwie, żeby zmusić je do odwrotu. Czasem wystarczy sprawić, by przestało ufać własnym informatorom, policji i administracji.

Michael Collins (1890–1922) był jednym z głównych organizatorów irlandzkiej wojny o niepodległość w latach 1919–1921. Nie dysponował regularną armią zdolną pokonać Brytyjczyków w otwartej wojnie. Postawił więc na inne narzędzia: wywiad, konspirację, niewielkie oddziały, zaskoczenie i polityczne wykorzystanie reakcji przeciwnika.

Jego historia to przykład tego, jak słabsza strona może podważać przewagę znacznie silniejszego państwa.

1. Najpierw informacja, potem walka

Collins rozumiał, że brytyjska przewaga nie wynikała wyłącznie z liczebności wojska i uzbrojenia. Opierała się również na sieci policji, agentów i informatorów, którzy rozpoznawali irlandzkich działaczy i pomagali rozbijać podziemie.

Dlatego jako szef wywiadu IRA rozwijał własną sieć informacyjną, docierającą również do struktur brytyjskiej administracji w Dublinie. Chodziło nie tylko o zdobywanie wiadomości, lecz także o ograniczenie skuteczności przeciwnika.
Lekcja Collinsa: przewaga informacyjna może częściowo zneutralizować przewagę liczebną i techniczną.

2. Małe oddziały zamiast wielkich bitew

Irlandzcy republikanie nie mogli sobie pozwolić na regularne starcia na warunkach narzuconych przez brytyjskie siły. Prowadzili więc działania partyzanckie, a na prowincji rozwijali mobilne oddziały znane jako Flying Columns — kolumny lotne.

Nie chodziło o zdobywanie i utrzymywanie każdego skrawka terenu, lecz o podtrzymywanie oporu, utrudnianie przeciwnikowi kontroli nad krajem i zmuszanie go do ponoszenia ciągłych kosztów.

Collins nie był jedynym twórcą irlandzkiej partyzantki. Istotną rolę odgrywali dowódcy terenowi i lokalne struktury IRA, dostosowujące działania do warunków poszczególnych regionów.

Lekcja: słabsza strona nie musi przyjmować reguł walki narzuconych przez silniejszego przeciwnika.

3. Miasto też może być polem walki

Dublin stał się szczególnym polem starcia wywiadów. Collins organizował rozpoznanie brytyjskich struktur, a specjalna grupa IRA, znana jako The Squad, prowadziła działania przeciwko agentom i informatorom.

21 listopada 1920 roku, podczas wydarzeń znanych jako Krwawa Niedziela, IRA zabiła ludzi uznawanych za brytyjskich agentów wywiadu. Tego samego dnia brytyjskie siły otworzyły ogień na stadionie Croke Park, zabijając cywilów. Później doszło do kolejnych ofiar.

Nie była to romantyczna gra szpiegów. Była to brutalna wojna, w której zabójstwa, represje i śmierć niewinnych ludzi stanowiły część tragicznej rzeczywistości konfliktu.

Historia Collinsa pokazuje znaczenie rozpoznania przeciwnika, ale zarazem przypomina o moralnych i politycznych konsekwencjach przemocy.

4. Walka zbrojna i walka o opinię publiczną

Brytyjskie represje nie zawsze przynosiły zamierzony skutek. Niekiedy zwiększały poparcie dla irlandzkiego ruchu niepodległościowego i szkodziły reputacji Londynu.

Wojna toczyła się więc również o poparcie społeczne, legitymizację władzy i zdolność przeciwnika do uzasadniania dalszego prowadzenia konfliktu.

Nie oznacza to, że każda akcja IRA wzmacniała jej sprawę. Przemoc mogła również odstraszać część społeczeństwa, pogłębiać podziały i prowadzić do odwetu. Znaczenie miało to, jak działania obu stron odbierali Irlandczycy oraz opinia międzynarodowa.

Lekcja: odporność społeczna i wiarygodność polityczna są ważnymi elementami zdolności do prowadzenia długotrwałego konfliktu.

5. Czy Irlandia wygrała dzięki partyzantce?

W 1921 roku zawarto rozejm, a następnie podpisano traktat angielsko-irlandzki, który doprowadził do powstania Wolnego Państwa Irlandzkiego. Nie była to jednak realizacja wszystkich celów republikanów. Traktat pozostawiał Irlandię podzieloną i przewidywał status dominium, a jego przyjęcie doprowadziło do wojny domowej.

Collins poparł traktat i zginął w sierpniu 1922 roku w zasadzce zastawionej przez przeciwników porozumienia.

Historia Irlandii pokazuje zarówno możliwości, jak i ograniczenia partyzantki. Presja zbrojna pomogła doprowadzić do negocjacji, ale o ostatecznym kształcie państwa zdecydowały także polityka, podziały społeczne i kalkulacje strategiczne.

Można zmusić silniejszego przeciwnika do negocjacji, a mimo to nie osiągnąć wszystkich celów, dla których rozpoczęto walkę.

6. Michael Collins i polska Powszechna Obrona Terytorialna

Jakie wnioski z irlandzkiej wojny o niepodległość może wyciągnąć Polska?
Nie chodzi o kopiowanie taktyk IRA ani przenoszenie realiów walki z Imperium Brytyjskim do współczesności. Chodzi o zrozumienie, że obronność państwa nie może kończyć się na zawodowej armii.
Polska potrzebuje Powszechnej Obrony Terytorialnej (POT) — masowego, powszechnego i wszechobecnego komponentu Wojsk Obrony Terytorialnej (WOT).

W tej koncepcji WOT pozostałyby wojskową strukturą odpowiedzialną z