Celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi na jeden z darów Narodu Amerykańskiego przekazanego Narodowi Polskiemu w postaci pamiątek zawierających grunt księżycowy, który zaginął. Należy podkreślić, że skały z Księżyca pochodzą z trzech źródeł: z amerykańskich misji kosmicznych Apollo, z misji rosyjskich bezzałogowych sond kosmicznych typu Łuna oraz znalezionych na Ziemi meteorytów księżycowych. Program Apollo kosztował USA miliardy dolarów, a sześć załogowych ekspedycji przywiozło łącznie na Ziemię ok. 382 kg pyłu i skał księżycowych. Można sobie wyobrazić, ile ludzkość i nauka zapłaciły za każdy gram tego materiału.

REKLAMA

Należy podkreślić, ze oprócz pojawienia się nowego typu przestępstw fałszerstwa meteorytów, czasem trudno wykrywalnych z uwagi na koszt i dostępność ekspertyz, pojawił się też nielegalny rynek handlu, zwalczany przez niektóre kraje (np. Australia, Kanada, Indie) oraz kradzieże meteorytów, które można podzielić w następujący sposób:

1) kradzieże z terytoriów państw, gdy nie zostaje dopełniony obowiązek zgłoszenia znaleziska i meteoryt jest wywieziony poza granice kraju celem jego odsprzedaży i włączenia do obiegu dealerskiego (np. Australia, Dania, Kanada),

2) kradzieże z muzeów,

3) kradzieże z przesyłek pocztowych zawierających meteoryty,

4) tzw. „czarny rynek księżycowego pyłu” — pochodzący „z przemytu kosmicznego” dokonanego przez załogi statków kosmicznych Apollo (przy czym nigdy nie było bezpośrednich dowodów, ale są sygnały, że taki rynek istnieje).

5) kradzieże darów Rządu USA – skał księżycowych przywiezione przez misje Apollo z Księżyca.

To ostatnie zagadnienie jest właśnie obecnie sprawą bulwersującą świat nauki, gdyż wiele z prezentów tego typu przekazanych przez władze USA do prawie 135 państw na świecie zaginęło. Właśnie o tym należy przypomnieć, gdyż dotyczy to również jednego z dwóch darów ofiarowanych przez USA naszemu krajowi.  

Amerykańscy kosmonauci ze swoich kilku wypraw kosmicznych na Księżyc przywieźli na Ziemię co prawda  aż czy też tylko 382 kg pyłu i skał księżycowych. Z czego łącznie 270 kawałków tych skał zostało sprezentowanych do prawie 135 krajów na całej Ziemi i 50 Stanów USA. Prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej Richard Nixon postanowił podzielić się tymi osiągnięciami Programu Apollo z innymi narodami. Wydzielono ze skał księżycowych około ćwierć kilograma okruchów (270 kawałków). Podzielono je na kilkaset porcji i rozdano przywódcom wszystkich państw ówczesnego świata. 

Należy w sposób szczególny podkreślić, że – NIE był to prezent osobisty dla polityków tego świata – TYLKO dla obdarowanych narodów. Skoro tak to są to obecnie Dobra Kultury Narodowej, które powinny być chronione szczególnym prawem. Tak jak i powinny być chronione przedmioty zabrane w przestrzeń kosmiczną przez jedynego polskiego kosmonautę Mirosława Hermaszewskiego na pokładzie statku kosmicznego Sojuz 30 w 1978 roku.

Skały te zalano w specjalną przezroczystą masę i umieszczono na drewnianych plakietkach z napisem, że jest to „dar USA dla narodu”. Plakietki zostały zaopatrzone we małe flagi obdarowanych państw z jedwabnego materiału o wyjątkowej wartości, gdyż odbyły także podróż na Księżyc i z powrotem w bagażu astronautów. 

Każde państwo na świecie dostało dwa takie prezenty tj. skały przywiezione przez załogi statku Apollo 11, z pierwszego lądowania oraz z ostatniego lotu i lądowania na Księżycu statku Apollo 17. 

Cóż, kiedy kosmiczny program Apollo przerwano, to wszyscy zdali sobie sprawę, że przez dziesiątki lat nikt na Księżyc nie wróci. W związku z tym te okruchy księżycowe stały bardzo cenne. Zaczęło to kusić złodziei i oszustów. Na aukcjach zaczęto wystawiać na sprzedaż kawałki ziemskich bazaltów, rzekomo pochodzących z Księżyca. Jednak oryginalne okruchy z księżyca przywiezione przez misje Apollo ofiarowane przez rząd USA jako prezent są obecnie warte po kilka milionów dolarów. 

Do Polski trafiły dwa ofiarowane przez Prezydenta Nixona oraz jeden ofiarowany przez Papieża Pawła VI. Przywiezione były na Ziemię przez załogę pierwszej misji księżycowej, która odbyła się w lipcu 1969 roku oraz ostatniej w 1972 roku. Zostały przekazane polskim władzom przez amerykańskiego prezydenta Richarda Nixona w czasie jego wizyty w Polsce w czerwcu 1972 roku. Oczywiście jeden dotyczył lotu na Księżyc w 1969 roku oraz drugi z ostatniej misji Apollo 17 z 1972 roku.  Ten pierwszy to prawdziwy rarytas, ponieważ pierwsi ludzie na Księżycu, a mianowicie Neil Armstrong i Buzz Aldrin zabrali w drogę powrotną na Ziemię jedynie 22 kg próbek z Morza Spokoju, gdzie wylądowali. Z ostatniej misji było ich więcej bo 110,52 kg pobranego gruntu i skał księżycowych. Przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński, który wtedy w okresie PRL-u zajmował stanowisko podobne do prezydenta, oficjalnie przekazał te okruchy skał z tej właśnie misji Olsztyńskiemu Planetarium Astronomicznemu. Stało się to podczas uroczystego otwarcia posiedzenia Międzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki, które odbyło się 5 września 1973 roku z okazji obchodów 500. urodzin Mikołaja Kopernika. To właśnie z okazji tej rocznicy w Olsztynie powstało nowoczesne planetarium i obserwatorium astronomiczne. W Polsce obecnie są dwa pamiątkowe pakiety księżycowe przywiezione na Ziemię przez Amerykanów w 1969 roku. Natomiast po drugim dostarczonym przez załogę Apollo 17, czyli ostatnią, która była na Księżycu ślad zaginął. Otrzymał go w również w 1972 roku Prof. Henryk Jabłoński, który zmarł 27 stycznia 2003 w Warszawie. Nie ma jasności, w jakich okolicznościach do tego doszło oraz w czyich rękach, względnie gdzie się obecnie znajduje. 

Pozostał jednak jeszcze trzeci, który obecnie jest w kościele parafialnym Matki Boskiej Królowej Polski w Bieńczycach w Nowej Hucie dzielnicy Krakowa. Ten kamień księżycowy jest darem papieża Pawła VI, który otrzymał go od amerykańskich astronautów, zdobywców Księżyca. Jest on wbudowany w ołtarzu „Arki Pana”, który został wykuty w jednej bryle marmuru karraryjskiego. Jest stylizowany na kształt płasko położonej dłoni. 

„Kamień znajduje się w odlanym z brązu tabernakulum, po lewej stronie ołtarza. Tabernakulum ma kształt symbolicznego centrum „Wszechświata”, opasanego metalowymi pierścieniami. W tym kontekście ten księżycowy kamień jest jak najbardziej na swoim miejscu: jako obiekt z tego, ale przecież i nie z tego świata, nie żaden cenny diament czy złoto, ale przecież jakże cenny…” – jak to opisała Krystyna Lenczowska w gazecie Głos – Tygodnik Nowohucki (http://www.glos-tn.krakow.pl/news.php?readmore=983&fbclid=IwAR0LtGCgJQGg4DHlYgydJsvhN5LT_EB4NNPkdyCOb5cVe8tL5P_sfSNyfM4) 

Warto podkreślić, że przypadek ten nie dotyczy tylko Polski. Otóż  przepadła też prawie połowa takich księżycowych podarunków przez władze USA innym narodom świata. Od czasu do czasu pokazują się one na rynkach kolekcjonerskich za pokaźne kwoty. Jest to spowodowane zmianami politycznymi na świecie w tym przejęciem w niektórych krajach władzy poprzez działania wojenne przez różne ugrupowania skrajne polityczne czy przez przewroty wojskowe. Dary kamieni z Księżyca otrzymały też takie kraje jak np. Afganistan czy Libia i wiele orientalnych tzw. bananowych republik.  Odnalezienia tych dziesiątków księżycowych skał „dobrej woli”, jak to określili amerykanie,  podjął się już w 1998 roku Joseph Gutheinz Jr, 63-letni emerytowany agent specjalny NASA, nazwany „Łowcą Księżycowych Skał”. Powiedział on w wywiadzie dla AFP w swojej kancelarii na przedmieściach Houston, udekorowanej nagrodami od NASA i amerykańskiej armii –  „Idę na polowanie na skały z ery Apollo gdyż Księżyc libijski zniknął, Afganistanu? Zniknął”. Jego śledztwo zawiera barwną obsadę postaci – od miliardera z Teksasu i pułkownika armii Hondurasu po potentata kasynowego z Las Vegas, nie wspominając już o zmarłym hiszpańskim dyktatorze Francisco Franco i rumuńskim Ceausescus. W 1998 roku Gutheinz uruchomił operację o nazwie „Operacja Zaćmienie Księżyca”, której celem było złapanie oszustów. Gutheinz i Bob Cregger, agent US Postal Service, przyjęli fałszywe osobowości i stworzyli fikcyjną firmę John’s Estate Sales. – „Poszliśmy za oszustami” – powiedział Gutheinz. „To, co znaleźliśmy, było prawdziwe”. Odnalezionych zostało dużo tych niezwykle cennych i bardzo wartościowych pamiątek, niestety wiele z nich zostało też prawdopodobnie zniszczonych lub zagubionych.

Wartym podkreślenia wartości materialnej takich skał i gruntu księżycowego jest przykład niedawnej sprzedaży. Otóż trzy kawałki skały księżycowej przywiezione na Ziemię kilkadziesiąt lat temu zostały sprzedane na aukcji podwajając ich cenę. Maleńkie grudki, zebrane przez radziecką misję księżycową, są jedynym znanym materiałem tego rodzaju w prywatnych rękach. Fragmenty księżyca zostały wystawione na sprzedaż przez niezidentyfikowanego amerykańskiego kolekcjonera, który kupił je w 1993 roku za 442 500 dolarów i zostały niedawno sprzedane za 885 000 dolarów. Próbki pierwotnie należały do Niny Iwanowny Korolewowej, wdowy po byłym dyrektorze radzieckiego programu kosmicznego Siergieju Pawłowiczu Korolewie. Otrzymała je w prezencie od władz Związku Radzieckiego w uznaniu wkładu męża w program. Fragmenty zostały zebrane we wrześniu 1970 roku przez bezzałogową sondę Luna-16, która wylądowała na Księżycowym Morzu Płodności, aby wywiercić próbkę rdzenia powierzchni Księżyca. Miałem możność widzieć próbkę gruntu księżycowego przywiezionego przez tę misję Łuny 16 w zbiorach Komitetu Meteorytowego Rosyjskiej Akademii Nauk przy Instytucie Geochemii i Chemii Analitycznej im. W.I. Wiernackiego w Moskwie. 

Warto też dodać, że kolekcjonerzy płacą ogromne sumy za niektóre artefakty z eksploracji kosmosu. W domu aukcyjnym „Sotheby” sprzedano za 1,8 miliona dolarów torbę „Lunar Sample Return” pokrytą pyłem księżycowym, którą Neil Armstrong użył podczas pierwszej załogowej misji na Księżyc w 1969 roku.

Sześć misji Apollo dostarczyło w sumie 2415 próbek o łącznej masie około 382 kg, trzy statki radzieckie typu Łuna przywiozły łącznie 326 gramów  gruntu księżycowego, natomiast masa ok. stu odnalezionych na Ziemi meteorytów księżycowych nie przekracza 35 kg. Niestety meteoryty księżycowe znajdywane na Ziemi również nie należą do tanich, ale nie osiągają aż takich bajońskich cen a i tak należy naprawdę uważać przy ich zakupie aby nie przepłacić za zwykły kawałek ziemskiej skały bazaltowej. Należy czynić zakupy u sprawdzonych dilerów zajmujących się taką sprzedażą.

Jak już wspomniałem na wstępie celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi na jeden z darów Narodu Amerykańskiego przekazanego Narodowi Polskiemu w postaci pamiątek zawierających grunt księżycowy, który zaginął. Może się jednak gdzieś odnajdzie?

Zdjęcia wykonał: Jacek Drążkowski

Zródła:

  1. Rzepka R., Ukraść Księzyc, Nieznany Świat nr5/2013, s. 50-53
  2. Kotowiecki A., Status prawny meteorytów w Polsce, 2015. ISBN 978-83-933645-8-9.
  3. Kotowiecki A., Sprawy cywilne i kryminalne związane z meteorytami na Świecie! – http://pressmania.pl/sprawy-cywilne-i-kryminalne-zwiazane-z-meteorytami-na-swiecie/  – (dostęp 30-10-2021)
  4. Kotowiecki A., Skórka M., Prawo własności meteorytów, Prokuratura i Prawo, 11, 2002, s. 97-111.
  5. Kotowiecki A., Gdy znalazłeś meteoryt…, Nieznany Świat, 7, 2004, s. 47-49, 62-63
  6. Lenczowska K., Kamień z Księżyca, Głos – Tygodnik Nowohucki,  http://www.glos-tn.krakow.pl/news.php?readmore=983&fbclid=IwAR0LtGCgJQGg4DHlYgydJsvhN5LT_EB4NNPkdyCOb5cVe8tL5P_sfSNyfM4  – (dostęp 30-10-2021)
  7. Zdziebłowski S., PAP – Nauka w Polsce, Jedyne w Polsce okruchy księżycowe z misji Apollo znajdują się w Olsztynie, https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C77567%2Cjedyne-w-polsce-okruchy-ksiezycowe-z-misji-apollo-znajduja-sie-w-olsztynie?fbclid=IwAR33aTKyzvRB2eYiSQqzntySU7qk8wEJB5Eo1wBOxxErDPtz39decwi6jOs  – (dostęp 30-10-2021)
  8. Cybruch S., Zaginął okruch księżycowy podarowany Polsce przez Nixona, https://naszemiasto.pl/zaginal-okruch-ksiezycowy-podarowany-polsce-przez-nixona/ar/c1-4483344?fbclid=IwAR05pVS_fNfEtJKHknrHliZV3bYyd6bJkM2D5fWZPZ7nd4ogZLkfOF9T5zY&__cf_chl_jschl_tk__=pmd_0nBoIeCFrVBkCkHlV6rwAmdOVx8EHvYghBEbv41DB_U-1635361207-0-gqNtZGzNArujcnBszQi9   – (dostęp 30-10-2021)
  9. „Moon Rock Hunter” On Quest To Track Down Apollo Gifts, https://www.ndtv.com/science/joseph-gutheinz-jr-moon-rock-hunter-on-quest-to-track-down-apollo-gifts-2054000   – (dostęp 30-10-2021)
  10. Soviet moon rocks fetch $855,000 at New York auction, https://www.dw.com/en/soviet-moon-rocks-fetch-855000-at-new-york-auction/a-46515480  – (dostęp 30-10-2021)
  11. Kotowiecki A. – Gdzie są artefakty zabrane przez M. Hermaszewskiego w Kosmos? http://pressmania.pl/gdzie-sa-artefakty-zabrane-przez-m-hermaszewskiego-w-kosmos/?fbclid=IwAR36OUjAik-Vu6zovC_4muFx5PDlFGnrTbkovToopLQHcDiFAop8epJCyH8  – (dostęp 30-10-2021).