Donald Trump śni o koncercie mocarstw, gdzie trzy imperia o wszystkim decydują, a wszyscy inni mają się ich słuchać. I tym właśnie miał być w jego przekonaniu szczyt w chińskim Shenzhen, czyli jego niedawne spotkanie z przywódcami Chin i Rosji. Oto spotkali się przywódcy mocarstw, by radzić o przyszłości świata. Jest jednak istotny problem – to nie wiek XIX, ani wiek XX.

Rosja to nie ZSRR. Dziś to jedynie cień dawnego mocarstwa. Rosja liczy aktualnie około 143 miliony mieszkańców, podczas gdy w chwili rozpadu (w 1991 roku) Związek Radziecki miał około 290 milionów obywateli. Po upadku ZSRR Moskwa utraciła połowę dawnego potencjału ludnościowego imperium. W chwili swojego rozpadu w 1991 roku Związek Radziecki znajdował się na 3. miejscu na świecie pod względem liczby ludności (za Chinami i Indiami), natomiast obecnie Federacja Rosyjska zajmuje dopiero 9. miejsce w świecie. Co więcej, Rosjanie w czasach ZSRR kontrolowali też kraje Europy Środkowej, w tym Polskę.

Obecnie udział Rosji w światowym nominalnym PKB wynosi około 2,15–2,25%, podczas gdy 15 lat temu sięgał ok. 2,75%, a 30 lat temu wynosił ok. 1,2–1,25%. Czy więc Rosja naprawdę jest mocarstwem? Taki status ma wynikać nie tyle z jej potencjału demograficznego i gospodarczego, co przede wszystkim militarnego. Jednakże w dużej mierze – jak się okazało – oparte było to na blefie. Oto bowiem Ukraina powiedziała „sprawdzam” i wyszło, że „król jest nagi”. Zresztą niedługo potem to samo spotkało Amerykanów, gdy „sprawdzam” usłyszeli oni od przywódców Iranu.

Chiny ewidentnie mają teraz swoje „pięć minut”, ale… Obecnie udział Chin w światowym nominalnym PKB wynosi około 16,5–16,8%, podczas gdy 15 lat temu sięgał ok. 10,2%, a 30 lat temu zaledwie ok. 2,3–2,7%. W ciągu 30 lat udział Chin w globalnej gospodarce wzrósł niemal siedmiokrotnie. Ale wkrótce, tj. w perspektywie około 20 lat, kraj ten czekają poważne problemy związane z nadciągającym nieuchronnie kryzysem demograficznym.

Ten etap przechodzi obecnie Japonia, w latach osiemdziesiątych XX wieku stawiana za wzór sukcesu gospodarczego. Sukces ten jednak miał swoją cenę, czego skutki widzimy dziś, a wszak najgorsze kraj ten ma dopiero przed sobą. Obecnie udział Japonii w światowym nominalnym PKB wynosi około 3,7–3,8%, podczas gdy 15 lat temu sięgał ok. 8,5%, a 30 lat temu wynosił ok. 15,7–18%. W ciągu trzech dekad znaczenie japońskiej gospodarki w ujęciu globalnym spadło ponad czterokrotnie.

Ten sam problem mają też kraje Europy Zachodniej. Obecnie udział Niemiec w światowym nominalnym PKB wynosi około 4,2–4,3%, podczas gdy 15 lat temu sięgał ok. 5,1%, a 30 lat temu wynosił ok. 7,8–8,3%. W ciągu trzech dekad udział Niemiec w globalnej gospodarce zmniejszył się niemal o połowę, lecz mimo to awansowały one niedawno z 4. na 3. miejsce na świecie (wyprzedzając słabnącą Japonię).

Udział Francji w światowym nominalnym PKB wynosi obecnie ok. 2,8%, a Wielkiej Brytanii ok. 3,3–3,4%. W obu przypadkach jest to zauważalny spadek w stosunku do stanu sprzed 15 i 30 lat, przy czym Wielka Brytania wyprzedziła w tym czasie Francję i lepiej utrzymała swój udział w globalnej gospodarce. Udział Francji w światowym PKB wynosił 15 lat temu ok. 3,86%, a 30 lat temu – 5,1%, z kolei Wielkiej Brytanii odpowiednio – 3,6% i 4,4%.

Do kogo należy więc przyszłość? Na pewno możemy wskazać palcem na Indie, które pod względem liczby ludności niedawno wyprzedziły Chiny. Także indyjska gospodarka rozwija się dziś zdecydowanie szybciej aniżeli chińska. Obecnie udział Indii w światowym nominalnym PKB wynosi około 3,2–3,4%, podczas gdy 15 lat temu sięgał ok. 2,45%, a 30 lat temu wynosił zaledwie ok. 1,15–1,2%. W ciągu ostatnich trzech dekad gospodarka Indii rosła na tyle szybko, że jej znaczenie w globalnym PKB wzrosło niemal trzykrotnie. Do tego w ostatnich kilku latach wzrost ten gwałtownie przyspieszył.

Warto też przyglądać się Turcji oraz krajom tureckim, które łączą swe siły w ramach Organizacji Państw Tureckich. Jednakże problemem jest dla nich brak połączenia lądowego między Turcją i Nachiczewaniem a właściwym terytorium Azerbejdżanu oraz tureckimi krajami Azji Środkowej (Kazachstan, Uzbekistan, Kirgistan i Turkmenistan). Stąd znaczenie Korytarza Zangezur (południowej Armenii, stanowiącej swoisty klin wbity między obie części Azerbejdżanu). Alternatywę stanowi tu Azerbejdżan Południowy. Ten zamieszkały w większości przez ludność turecką region, należący dziś do Iranu, mógłby stanowić (w przypadku rozpadu Iranu) naturalny pomost łączący wszystkie kraje tureckie.

Obecnie udział Turcji w światowym nominalnym PKB wynosi około 1,35–1,45%, podczas gdy 15 lat temu sięgał ok. 1,12%, a 30 lat temu wynosił zaledwie ok. 0,55–0,60%. W ciągu trzech dekad znaczenie tureckiej gospodarki w ujęciu globalnym wzrosło ponad dwukrotnie.

Łączny udział sześciu krajów tureckich w światowym nominalnym PKB wynosi obecnie około 1,86–2,05% (co oznacza 11. miejsce na świecie, tuż za Kanadą i Brazylią, a przed Hiszpanią). 15 lat temu ich wspólny udział sięgał ok. 1,62%, natomiast 30 lat temu wynosił zaledwie ok. 0,67–0,70%. W ciągu trzech dekad znaczenie gospodarcze całego bloku (zrzeszonego w ramach Organizacji Państw Tureckich) wzrosło niemal trzykrotnie.

Wspomniane tu Kanada i Brazylia zamykają pierwszą dziesiątkę, gdy chodzi o udział w światowym PKB, ale nie są one w stanie w perspektywie najbliższych kilkunastu lat wiele tu „namieszać”. Natomiast rzućmy jeszcze okiem na państwa z ogromnym potencjałem demograficznym, ale ze „stabilnie” słabą gospodarką.

Indonezja ma około 288 milionów mieszkańców, co czyni ją 4. najludniejszym krajem świata (po Indiach, Chinach i USA). Obecnie udział Indonezji w światowym nominalnym PKB wynosi około 1,15–1,24%, podczas gdy 15 lat temu sięgał ok. 1,20%, a 30 lat temu wynosił ok. 0,65–0,71%.

Z kolei udział Pakistanu w światowym nominalnym PKB wynosi obecnie około 0,34–0,35%, podczas gdy 15 lat temu sięgał ok. 0,31%, a 30 lat temu wynosił ok. 0,19–0,20%. Choć w ujęciu względnym udział Pakistanu w ciągu trzech dekad wzrósł o ponad dwie trzecie, wciąż pozostaje bardzo niski w stosunku do jego potencjału demograficznego (to obecnie 5. najludniejszy kraj świata z populacją ponad 250 mln mieszkańców).

W Nigerii w 2025 roku urodziło się niewiele mniej dzieci niż w Chinach. Nigeria przeżywa obecnie jedną z największych eksplozji demograficznych w historii świata. Kraj zamieszkuje około 244 mln osób, co czyni go 6. najludniejszym państwem świata i bezdyskusyjnym liderem Afryki (z udziałem ok. 2,9% populacji globu).

Przy tym jest to społeczeństwo bardzo młode. Mediana wieku wynosi tu zaledwie 18,3 roku. Populacja rośnie o ponad 2% rocznie (blisko 5 mln nowych mieszkańców każdego roku), a współczynnik dzietności wynosi ok. 4,2 dziecka na kobietę. Według projekcji ONZ do 2050 roku Nigeria osiągnie ok. 370–400 mln mieszkańców, stając się 3. lub 4. najludniejszym krajem Ziemi (jest spora szansa na wyprzedzenie USA).

Obecnie udział Nigerii w światowym nominalnym PKB wynosi około 0,25–0,31%, podczas gdy 15 lat temu sięgał ok. 0,56%, a 30 lat temu wynosił ok. 0,45–0,58%. Paradoksalnie, mimo ogromnego przyrostu populacji, nominalny udział Nigerii w światowej gospodarce jest dziś niższy niż w połowie lat 90., choć w ujęciu parytetu siły nabywczej (PPP) odpowiada ona za ok. 1,09% globalnego PKB.

Takie kraje jak Pakistan i Indonezja, a w większym jeszcze stopniu Nigeria oraz generalnie cała Afryka jeszcze długo nie będą gospodarczo konkurować ze Stanami Zjednoczonymi czy z krajami Europy Zachodniej, ale prędzej czy później – o czym świadczą przykłady Chin, a ostatnio Indii – za wzrostem liczby ludności z czasem przyjdzie także wzrost znaczenia ekonomicznego. Jednakże w perspektywie najbliższych kilkunastu lat kraje te będą pozostawały przede wszystkim źródłem taniej siły roboczej oraz… destabilizacji dla tych krajów, których znaczenie obecnie ewidentnie przemija.

Owszem, Stany Zjednoczone wciąż pozostają numerem jeden, gdy chodzi o gospodarkę i potencjał militarny – o ile udział USA w światowym PKB w ujęciu parytetu siły nabywczej (PPP) systematycznie spada (z ok. 20% w latach 90. do ok. 14,5% obecnie), o tyle w ujęciu nominalnym – dzięki silnemu dolarowi i sektorowi technologicznemu – utrzymuje się na poziomie ok. 25–26% (tj. więcej niż 15 lat temu).

Wskaźniki te nie są więc złe, nie można jednak tracić z pola widzenia faktu, że w ujęciu nominalnym Stany Zjednoczone są największym dłużnikiem świata, odpowiadając za około 34% całego globalnego długu publicznego. W ciągu ostatnich 20 lat dług powiększył się czterokrotnie, a w 2026 roku dynamika przyrostu długu uległa wyraźnemu przyspieszeniu. Gdy chodzi o poziom zadłużenia w relacji do PKB (126,8%) Stany Zjednoczone plasują się, w górnej grupie państw rozwiniętych — za Japonią i Włochami, ale wyraźnie przed Niemcami oraz Indiami.

Do tego Stany Zjednoczone zaczynają borykać się z tymi problemami, które tak boleśnie uderzyły w Japonię oraz kraje Europy Zachodniej. I tam bowiem dzietność od dawna utrzymuje się poniżej progu zastępowalności pokoleń, a w roku ubiegłym spadła do rekordowo niskiego poziomu. Nie są też współcześnie Amerykanie skorzy do podejmowania takiego wysiłku i ryzyka, jakie były udziałem ich przodków. Jest to zresztą naturalne w społeczeństwach bogatych, które w pierwszym rzędzie dążą do zachowania tego, co mają. Z całą mocą unaoczniła to wojna z Iranem.

Donald Trump szedł do wyborów z hasłem „Make America Great Again”, ale nie tylko nie powstrzymał procesu degradacji pozycji Stanów Zjednoczonych w świecie, ale wręcz za sprawą jego fatalnych rządów gwałtownie ów proces przyspieszył. W Europie, gdzie od drugiej wojny światowej Stany Zjednoczone traktowano jako naturalnego lidera demokratycznego świata, za sprawą polityki Trumpa przestały one być tak postrzegane.

Stany Zjednoczone jawią się dziś krajem nieprzewidywalnym, o niskim stopniu wiarygodności. Problem będzie miała Ukraina, która w tym tak ważnym dla siebie momencie nie może liczyć na USA, ale w tym większym stopniu ci wszyscy, którzy dotąd wierzyli w USA, muszą zrewidować swoje podejście doń i nawet gdy po wyborach dojdzie w Białym Domu do zmiany przywództwa, trudno będzie odbudować to, co udało się Trumpowi zniszczyć.

Autor: Wojciech Kempa
Polski historyk, dziennikarz. Jest absolwentem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, autorem licznych publikacji historycznych, w tym pięciotomowego opracowania „Okręg Śląski Armii Krajowej”, a także prac: „Co przed Mieszkiem?”, „Na przedpolu Warszawy” czy „Śląscy Czwartacy”. Był kierownikiem produkcji cyklu filmów biograficznych „Siemianowiccy Dowódcy”.