Na wstępie chciałbym przytoczyć słowa brytyjskiego dziennikarza Michaela Deacona, który po przeczytaniu książki Williama G. Devera, opublikowanej w 2005 r. pod tytułem „Czy Bóg miał żonę? Archeologia i religia ludowa w Starożytnym Izraelu” napisał na łamach The Daily Telegraph –

REKLAMA

„niezależnie od tego jak wyglądał kult ludowy w Starożytnym Izraelu w przeszłości, monoteizm judaizmu i chrześcijaństwa pozostaje monoteizmem. Jeśli wierzysz w jednego prawdziwego Boga, to już wystarczy. Cóż zatem, że starożytni Izraelici czcili więcej niż jednego boga i myśleli, że Bóg miał żonę? Ty nie wierzysz. Oni się mylili, ty nie. Twoja wiara nie będzie się chwiała pod wpływem historycznych świadectw /wierzeń/ przeciwnych”.

W wielu starożytnych kulturach i religiach bogowie mieli żony. W starożytnej kulturze sumeryjskiej np. Anu sumeryjski An, ojciec bogów i bóg firmamentu, „wielkiego w górze” miał żonę o imieniu Antum czy też  Nergal: bóg podziemi i zarazy był mężem bogini Ereszkigal. 

Przykładem zachowanym do naszych czasów są Indie, gdzie do dzisiaj wyznawcy hinduizmu czczą boga Śiwę a także jego żonę Pawrati. Gdzie Śiwa jest  jednym z najistotniejszych dewów w hinduizmie. Tworzy Trimurti (rodzaj trójcy hinduistycznej) razem z Brahmą i Wisznu, w której symbolizuje unicestwiający i odnawiający aspekt boskości. Przez śiwaitów uważany jest za Boga jedynego, tożsamego z bezpostaciowym wszechprzenikającym Brahmanem. Śiwa nosi 1008 imion i przedstawiany jest najczęściej jako Nataradźa – mistrz tańca, ale także jako jogin i asceta, jako dobroczyńca, głowa rodziny oraz jako niszczyciel. Wśród hinduistów Śiwę czczą głównie śiwaici i smartyści.

Według uczonych badających Biblię Bóg Jahwe również miał żonę o imieniu Aszera (Ashera), która według Księgi Królów była czczona obok Jahwe w jego świątyni w Izraelu. Religia, którą jest judaizm, ma swoje początki od Babilończyków i Kananejczyków. Istnieje starożytny tekst babiloński zwany Enuma elisz, który pochodzi z 1700 roku p.n.e. Jest to oryginalna historia stworzenia, którą hebrajska Biblia w zasadzie skopiowała i zmodyfikowała, aby pasować do ich potrzeb. Spośród wielu bogów czczonych przez Kananejczyków, trzech jest bardzo ważnych dla tego opisu i są to El Elyon (najwyższy bóg), Ashera (bogini narodzin płodności i żona el elyona) i Baal (bóg burzy/urodzajności ziemi). 

Prawdą jest, że Biblia hebrajska „zapożycza” pewną ideę ze starszych systemów wierzeń, na przykład historię Noego i jego łodzi można znaleźć na sumeryjskiej kamiennej tabliczce, która datuje się na ponad 1000 lat przed spisaniem jej przez Hebrajczyków. Oczywiście z imieniem innym niż Noah, ale historia jest w zasadzie taka sama. To nie znaczy, że wszystko pochodziło od starożytnych. 

Słynny profesor z Princeton Theological Seminar profesor Mark Smith, przyznaje, że politeizm (wielobóstwo, forma religii uznająca istnienie wielu bogów) był powszechną praktyką na początku historii Izraela. „Monoteizm pojawił się dopiero w połowie historii Izraela. Była to reakcja na długą tradycję izraelskiego politeizmu” (M. S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism, Oxford University Press 2001). Według profesora Smitha, świeckiego katolika, Księga Powtórzonego Prawa przerobiła politeistyczne pochodzenie Izraela, aby wyglądały na monoteistyczne. 

Imię bogini Aszery pojawia się 40 razy w hebrajskim tekście Biblii, ale do ubiegłego wieku prawie nic o niej nie wiadomo. „Aszera” (Asherha) uważano za święty przedmiot, a Biblia tłumaczyła go jako „post”, „stel”, „drzewo”.

W 1928 roku arabski chłop odkrył przypadkiem wejście na stary cmentarz w miejscowości Ras Shamra w północnej Syrii. Kiedy archeolodzy przeprowadzili pierwsze wykopaliska odkryli, że miejsce należy do starożytnego miasta Ugarit, bardzo ważnego portu na Wschodzie, znanego z referencji, ale nigdy go nie odnaleziono.

Wśród jego ruin znaleziono pięć dużych bibliotek, z tekstem napisanym na glinianych tabliczkach, sięgającym XIV wieku p.n.e. Tak też dowiedzieliśmy się, że tajemnicze słowo „Aszera” w Biblii nie dotyczyło przedmiotu, lecz bogini, matki Kananian.

W 1967 roku Raphael Patai był pierwszym historykiem, który wspomniał, że starożytni Izraelici czcili zarówno Jahwe, jak i Aszerę. Teoria ta zyskała nowe znaczenie dzięki badaniom prowadzonym od roku 2911 przez Dr Franceskę Stavrakopoulou, która rozpoczęła pracę w Oksfordzie, a obecnie jest starszym wykładowcą na wydziale Teologii i Religii na Uniwersytecie w Exeter. Dr Francesca Stavrakopoulou postawiła pytania, czy starożytni Izraelici wierzyli w jednego Boga, jak twierdzi Biblia. Czy Bóg Abrahama był wyjątkowy? Czy starożytni Izraelici byli politeistami? I czy to możliwe, że Bóg miał drugą połowę?

Umieszcza tekst biblijny pod mikroskopem, badając to, co powiedział oryginalny hebrajski tekst, bada stanowiska archeologiczne w Syrii i na Synaju, które rzucają nowe światło na wierzenia ludzi Biblii. 

Informacje przedstawione w książkach, wykładach i artykułach w czasopismach Stavrakopoulou stały się podstawą trzyczęściowego serialu dokumentalnego, emitowanego w Europie, w którym omawia ona związek Jahwe z Aszerą.

„Możesz znać go jako Jahwe, Allaha lub Boga. Ale w tym fakcie Żydzi, muzułmanie i chrześcijanie, ludzie wielkich religii Abrahamowych, są zgodni: Jest tylko jeden z Niego”, pisze Stavrakopoulou w oświadczeniu wydanym Brytyjskie media. „Jest postacią samotną, jedynym, uniwersalnym stwórcą, a nie jednym Bogiem wśród wielu… a przynajmniej tak lubimy wierzyć”. Jednak – „Po latach badań specjalizujących się w historii i religii Izraela doszłam jednak do barwnego i, co może wydawać się niektórym, niewygodnego wniosku, że Bóg miał żonę” – powiedziała w wywiadzie dla BBC (https://www.bbc.co.uk/programmes/p00fpxmc)

Dr Stavrakopoulou opiera swoją teorię na starożytnych tekstach, amuletach i figurkach odkrytych przede wszystkim w starożytnym kananejskim nadmorskim mieście o nazwie Ugarit, obecnie dzisiejszej Syrii. Wszystkie te artefakty ujawniają, że Aszera była potężną boginią płodności.

Związek Aszery z Jahwe, według Stavrakopoulou, jest opisany zarówno w Biblii, jak i w VIII wieku p.n.e. Zdradza to  inskrypcja na ceramice znaleziona na pustyni Synaj w miejscu zwanym Kuntillet Ajrud. – „Napis jest prośbą o błogosławieństwo” – mówi. „Co najważniejsze, napis prosi o błogosławieństwo 'Jahwe i jego Aszery’. Oto dowód, który przedstawiał Jahwe i Aszerę jako boską parę. A teraz odkryto garść podobnych inskrypcji, z których wszystkie pomagają wzmocnić argument, że Bóg Biblii miał kiedyś żonę”.

Istotnym, zdaniem Stavrakopoulou, jest również biblijne stwierdzenie, że bogini Aszera była czczona w świątyni Jahwe w Jerozolimie.( https://www.youtube.com/watch?v=A-nM3-QE2V4 ) Według Stavrakopoulou „jahwizm”, zwalczający kult bogini Aszery, miał ogromne znaczenie dla promowania braku równowagi społecznej między płciami. Monoteizm pociągnął okropne konsekwencje. Bóg jest wyłącznie męski, a więc być mężczyzną znaczy być jak Bóg. I to zabarwiło postawy wobec kobiet przez całe stulecia. Zrzucając boginię z niebios monoteizm pozbawił kobiety władzy. Świadectwa, które przedstawiłam podważają podstawy nowoczesnego monoteizmu, i na niektórych ludzi może to mieć poważny wpływ – i wydaje mi się, że strata żony Boga miała jeszcze większy wpływ na historię ludzkości. A to bolesna prawda”. 

No cóż nie chciałbym komentować w szczególności słów – „Zrzucając boginię z niebios monoteizm pozbawił kobiety władzy.”-, ale aż tak ostro wypowiedziane słowa współgrają z ruchem feministycznym i kierują poważne oskarżenia wobec mężczyzn.

Michael Deacon zwrócił uwagę, że twierdzenia Franceski Stavrakopoulou przedstawiane w BBC2 nie były owocem jej osobistych badań, gdyż już wcześniej mówiła o tym samym książka Williama G. Devera, opublikowana w 2005 roku pod tytułem „Czy Bóg miał żonę? Archeologia i religia ludowa w Starożytnym Izraelu”. Według Deacona, niezależnie od tego jak wyglądał kult ludowy w Starożytnym Izraelu w przeszłości, monoteizm judaizmu i chrześcijaństwa pozostaje monoteizmem. Jeśli wierzysz w jednego prawdziwego Boga, to już wystarczy. Cóż zatem, że starożytni Izraelici czcili więcej niż jednego boga i myśleli, że Bóg miał żonę? Ty nie wierzysz. Oni się mylili, ty nie. Twoja wiara nie będzie się chwiała pod wpływem historycznych świadectw /wierzeń/ przeciwnych. (https://www.amazon.co.uk/dp/0802828523/ref=rdr_ext_tmb )

Nadto J. Edward Wright, prezes Arizona Center for Judaic Studies i Albright Institute for Archaeological Research, powiedział Discovery News, że zgadza się z kilkoma hebrajskimi inskrypcjami mówiącymi o „Jahwe i jego Aszera”.

„Aszera nie została całkowicie usunięta z Biblii przez jej redaktorów-mężczyzn” – dodał. „Pozostały po niej ślady i na podstawie tych śladów, dowodów archeologicznych i odniesień do niej w tekstach z narodów graniczących z Izraelem i Judą, możemy zrekonstruować jej rolę w religiach południowego Lewantu”.

Aszera – znana na starożytnym Bliskim Wschodzie pod różnymi innymi nazwami, takimi jak Astarte i Istar – była „ważnym bóstwem, zarówno potężnym, jak i wychowawczym” – oświadczył dodatkowo  Wright. „Wiele angielskich przekładów woli tłumaczyć „Aszera” jako „Święte Drzewo” – powiedział Wright. „Wydaje się, że jest to częściowo spowodowane współczesnym pragnieniem, wyraźnie inspirowanym narracjami biblijnymi, aby ponownie ukryć Aszerę za zasłoną”.

Także Aaron Brody, dyrektor Muzeum Bade i profesor nadzwyczajny Biblii i archeologii w Szkoła Religii Pacyfiku, powiedział.

 „Wzmianki o bogini Aszera w Biblii hebrajskiej (Stary Testament) są rzadkie i zostały mocno zredagowane przez starożytnych autorów, którzy zebrali teksty razem”.

Mówiono nawet, że Aszera jako symbol drzewa „została ścięta i spalona poza świątynią przez pewnych władców, którzy próbowali „oczyścić” kult i skupić się na czczeniu jednego męskiego boga, Jahwe” – dodał. (https://www.youtube.com/watch?v=5sw-NFvueK8)

Starożytni Izraelici byli politeistami (wierzącymi w wielu bogów), Brody powiedział Discovery News, „tylko niewielka mniejszość czciła samego Jahwe przed historycznymi wydarzeniami 586 p.n.e.”. W tym roku elitarna społeczność Judei została zesłana do Babilonu, a Świątynia w Jerozolimie została zniszczona. To, jak powiedział Brody, doprowadziło do „bardziej uniwersalnej wizji ścisłego monoteizmu: jeden bóg nie tylko dla Judy, ale dla wszystkich narodów”. Należy podkreślić, że błędnie nazywa się okres od 586 r. p.n.e. jako niewola babilońska, gdyż jest historycznie nieadekwatny, gdyż deportowani Żydzi nie byli traktowani jak niewolnicy, a część z nich pełniła wysokie stanowiska urzędnicze zarówno na dworze królów babilońskich, jak i perskich. Pierwsze wysiedlenie Żydów do Babilonu nastąpiło w 597 p.n.e., kiedy to Nabuchodonozor II wtargnął do Jerozolimy, zrabował świątynny skarbiec i wysiedlił m.in. króla Jojakina oraz proroka Ezechiela. W lipcu 587/586 p.n.e. wojska babilońskie króla Nabuchodonozora II zdobyły Jerozolimę, tłumiąc tym samym powstanie Żydów z Judy przeciwko państwu nowobabilońskiemu. Według relacji Jeremiasza, 4600 Żydów zostało przesiedlonych do Babilonii. Taką metodę ujarzmiania buntowniczych ludów stosowali wcześniej na masową skalę władcy Asyrii, m.in. w stosunku do Aramejczyków i Izraelitów. Ostatnia deportacja, o której wspomina Księga Jeremiasza, miała miejsce w 582 p.n.e. Niewola Żydów skończyła się w roku 539/538 p.n.e., gdy Cyrus II Wielki, król Persów, podbił Babilonię i zgodził się na powrót Żydów do Judy, która stała się autonomiczną prowincją perską – Jehud. Uwolnienie nastąpiło w wyniku tolerancyjnej polityki królów perskich. Część Żydów należących do plemion Lewiego i Beniamina powróciła do ojczyzny w 537 p.n.e. 

Należy też zaznaczyć, że w czasach Mojżesza (około 1400 p.n.e.) nawet język tego ludu, język hebrajski, nie istniał. Hebrajski jako język powstał cztery wieki później, w czasach króla Dawida. 

1 Księga Królewska wypowiada się bardzo krytycznie na temat łączenia kultu bogini płodności z kultem Jahwe. Podobnie Księga Wyjścia. Według wizji biblijnej, już przy wejściu do ziemi obiecanej przywódcy religijni Izraela wzywali do zachowania wierzeń monoteistycznych, które, jak twierdzili, Jahwe objawił Abrahamowi i jego potomkom Izaakowi i Jakubowi, a następnie Mojżeszowi (por Wj 3,13-17). Według biblijnego opisu objęcia ziemi obiecanej przez Izraelitów, otrzymali oni wyraźny nakaz usunięcia przedmiotów kultu bogini płodności: Strzeż się zawierania przymierza z mieszkańcami kraju, do którego idziesz, aby się nie stali sidłem pośród was. Natomiast zburzcie ich ołtarze, skruszcie czczone przez nich stele i wyrąbcie aszery. Nie będziesz oddawał pokłonu bogu obcemu, bo Pan ma na imię Zazdrosny: jest Bogiem zazdrosnym. (Wj 34,12-14) 

Zwraca się też uwagę, że słowo aszera ma w Starym Testamencie dwa określenia. Odnosi się zarówno do bogini o tym imieniu, jak i do filaru, drzewa lub słupa kultowego, który jest bogini poświęcony. W liczbie mnogiej przyjmuje w tym znaczeniu gramatyczną formę rodzaju męskiego (aszerim). Podwójne znaczenie słowa aszera rodziło problemy translatorskie i dyskusje, którym miejscu dany tekst odnosi się konkretnie do bogini, a w którym do jej symbolu kultowego. Dyskusyjne jest także etymologiczne łączenie Aszery z Athirat/Aszratu. Nie ma także pewności, czy w Judzie i Izraelu pod imieniem Aszery czczono zawsze jedną boginię, czy więcej lokalnych bóstw żeńskich.

Historie biblijne są starożytne i zakorzenione w innych kulturach a w szczególności w literaturze sumeryjskiej i akadyjskiej, że ​​nikt nie może twierdzić, że zna całą prawdę. Ponieważ jedno to wiara w Boga a drugie to poznanie. Na przestrzeni wieków podnosiła się świadomość ludzka, zmieniały się też wpływy kulturowe i poglądy religijne. Niewielu ma kompletną wiedzę, jeśli chodzi o duchową, transcendentalną, wszechwiedzącą Istotę, która jest obecna i która przenika wszystko, cały wszechświat. Są tylko nieliczni, którzy doświadczają tej wiedzy, poprzez ascetyczne życie, medytację oraz ogromną wiarę.  Obecnie miesza się politykę z religią w ten sposób dezawuuje wiarę w Boga i w sprawczą siłę wszystkiego. Myślę, że na przykładach prześladowań z historii, zdajemy sobie sprawę, że chrześcijańskie kościoły przetrwają tak jak i przetrwa wielokrotnie prześladowany judaizm.

Zródła:

  1. Jennifer Viegas, God’s Wife Edited Out of the Bible – Almost, https://www.nbcnews.com/id/wbna42147912 – (doetęp 28-08-2022)
  2. Dr Francesca Stavrakopoulou, BBC TWO, Did God Have a Wife?  https://www.bbc.co.uk/programmes/p00fpxmc  – (doetęp 28-08-2022)
  3. A. Kotowiecki, W oryginalnym tekście Starego Testamentu nie ma słowa „Bóg”!, http://pressmania.pl/w-oryginalnym-tekscie-starego-testamentu-nie-ma-slowa-bog/?fbclid=IwAR2HvmzVqbw6h1zzjLoxHybXbRuKGHhVs4VZmHGndVCHyihzgmSPtBG-kdw   (doetęp 28-08-2022)
  4. Mark S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism, : Israel’s Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press 2001
  5. Mark S. Smith and Patrick D. Miller, The Early History of God: Yahweh and the Other Deities in Ancient Israel, The Biblical Resource Series, 2002
  6. Wikipedia