Park Muzeon w Moskwie i spór o pomnik Dzierżyńskiego

Od prawie ponad 20 lat w Moskwie trwał do niedawna spór w sprawie przywrócenia na Placu Łubiańskim przed budynkiem dawnego KGB a obecnie FSB, pomnika Feliksa Dzierżyńskiego. Feliks Dzierżyński był synem nauczyciela fizyki i matematyki, Edmunda Dzierżyńskiego i Heleny z Januszewskich. Edmund wywodził się ze starego szlacheckiego polsko-litewskiego rodu herbu Samson Feliks nazywany Czerwonym Katem, był współodpowiedzialnym za represje polityczne podczas czerwonego terroru. Był twórcą i pierwszym szefem bolszewickich organów terroru. Odpowiadał za masowe represje na narodzie rosyjskim i narodach Związku Radzieckiego.

REKLAMA

Apele o przywrócenie pomnika pojawiały się m.in. ze strony rosyjskich komunistów a także zaangażowana w to była grupa oficerów ze Związku Oficerów Rosji. Wnioskodawcami była też grupa ludzi znana ze swoich imperialnych i sowieckich sentymentów m.in. pisarz Zachar Prilepin, publicysta Aleksandr Prochanow, bloger Dmitrij Puczkow. Zwrócili się oni do Komitetu Śledczego, by uznało demontaż pomnika za nielegalny. Zarzucali oni, że decyzja w roku 1991 roku ówczesnego mera Moskwy Gawriła Popowa i moskiewskiej rady miejskiej o demontażu pomnika była niezgodna z prawem. Dlatego też zaskarżyli oni tę sprawę również do prokuratury. Pomnik ten w dniu 22 sierpnia 1991 roku w trakcie manifestacji sił demokratycznych po klęsce puczu Giennadija Janajewa, 11-tonowy pomnik „krwawego Feliksa” zdemontowano. Podobnie, jak wiele innych pomników ery komunistycznej, trafił on ostatecznie do moskiewskiego Parku Sztuki Muzeon. Ogłoszono jednak na początku 2021 roku na portalu Aktywny Obywatel referendum jaki pomnik chcą mieszkańcy na Placu Łubiańskim czy Dzierżyńskiego czy też XIII wiecznego księcia Aleksandra Newskiego. Wcześniej proponowano też postacie cara Iwana III czy też długoletniego szefa KGB Jurija Andropowa, któremu jest poświęcona tablica pamiątkowa na gmachu FSB.

Ostatecznie w dniu 25 lutego 2021 roku rozpoczęto referendum, które przerwał nieoczekiwanie mer Moskwy Sergiej Sobianin ogłaszając, iż uznał , że pomniki powinny jednoczyć ludzi a nie ich dzielić, gdyż głosowanie zaczęło się przeradzać w konfrontację. Grupy wielu działaczy politycznych, artystów i ludności zwróciły się do prezydenta Putina o poparcie dla upamiętnienia Aleksandra Newskiego. Stowarzyszenie Memoriał skomentowało pomysł by przywrócić pomnik Dzierżyńskiego, krótko: „że taki pomysł mógł przyjść do głowy tylko ludziom pozbawionym sumienia”. Również Kościół Prawosławny wypowiedział się w tej sprawie i poparł pomnik Newskiego. Ostatecznie Kreml jak i władze Moskwy również poparły pomnik Newskiego. Czyli zamiast pomnika pierwszego szefa sowieckiej bezpieki, przed dawną siedzibą KGB, a dziś FSB, ma stanąć pomnik Aleksandra Newskiego.

Muzeon Park of Arts na terenie którego ostatecznie wylądowały pomniki związane z komunistycznymi działaczami, to wyjątkowe muzeum rzeźby na otwartej przestrzeni. Muzeon Park of Arts to park położony poza budynkiem Krymskiego Wału w Moskwie, wspólny dla działu sztuki współczesnej Galerii Tretiakowskiej i Centralnego Domu Artystów. Jest to największy skansen rzeźb w Rosji. Znajduje się tutaj ponad 1000 rzeźb, które reprezentują kolekcję zabytków ery sowieckiej i okresu socjalizmu a także prace rosyjskich awangardów i współczesnych artystów. Kolekcja przedstawia też zabytki liderów i przywódców z lat 1930-1950 ery socjalizmu i popiersia bohaterów pracy socjalistycznej. Znajdują się one wzdłuż alei i trawników, do których dostęp nie jest ograniczony i odwiedzający muzeum mogą swobodnie chodzić wśród rzeźb, dotknąć ich i robić zdjęcia. Po wydarzeniach z 1991 roku w całym kraju rozebrano pomniki przywódców sowieckich, które następnie wywieziono do parku i chaotycznie ułożono na ziemi. Trzeba tutaj zaznaczyć, ze jednak nie wszystkie, gdyż wiele z nich jeszcze stoi w tych samych miejscach, jak chociażby pomniki Lenina. Administracja Muzeona uważa, że ubytki i odpryski na ówczesnych zabytkach okresu komunistycznego są również pomnikiem epoki. Wśród takich eksponatów znajdują się pomniki Włodzimierza Lenina, Józefa Stalina, Feliksa Dzierżyńskiego oraz dzieła rzeźbiarzy Jewgienija Wuczetycza, Siergieja Merkurowa, Wiery Muchiny, Jurija Orechowa, Zinowego Wileńskiego i innych rzeźbiarzy okresu stalinowskiego. Istnienie tego „magazynu” doprowadziło do wydania dekretu o utworzeniu Skansenu Rzeźby, podpisanego przez burmistrza Moskwy Jurija Łużkowa w dniu 24 stycznia 1992 roku. Przez ostatnie kilka lat Muzeon zamienił się w jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się przestrzeni kulturowych i edukacyjnych wokół Moskwy. Pracuje także teatr letni, szkoła pawilonu i centrum dziecięcego. Na tym terenie znajduje się też Galeria Tritetiakowska ze sztuką XX wieku. W 1995 roku, w pięćdziesiątą rocznicę zwycięstwa w wojnie z Niemcami, w Muzeonie zainstalowano ekspozycję o tematyce wojskowej, która obejmowała rzeźby „Stand to the Death” Jewgienija Wucheticha, „Rozbrojenie” Olega Kirjukina, „Tank Troopers” Władimira Dronowa, „Żądamy pokoju” Wery Mukhina i innych. W 1998 roku w parku powstał oddział poświęcony stalinowskim represjom, następnie działy rzeźby nowoczesnej i dziecięcej. W 2013 roku został odnowiony deptak Krymskaja, który stał się częścią parku, a także zamienił się w jedną z najpopularniejszych miejsc przestrzeni miejskiej wraz z pobliskim Parkiem Gorkiego, licznie odwiedzanym przez mieszkańców Moskwy. Muzeon Park of Arts dziś jest także niezwykłą przestrzenią wystawienniczą, platformą na pokazy filmowe, występy teatralne i oryginalne festiwale muzyczne. Zwiedzając Moskwę byłem na Placu Łubianka oraz pod budynkiem FSB a także wraz żoną udałem się do Parku- Muzeon Park of Arts, aby na własne oczy zobaczyć pomniki z komunistycznej przeszłości Moskwy. Oczywiście są tutaj pomniki Lenina, Kalinina, Breżniewa, Dzierżyńskiego, Stalina (z rozbitym nosem) i innych. Są też symbole i godła ZSRR. Pomnik Dzierżyńskiego w Parku Sztuki

Należy jeszcze dodać, że pomnik Feliksa Dzierżyńskiego jest dziełem rzeźbiarza Jewgienija Wucheticha i architekta Grigorija Zacharowa, który został wzniesiony w 1958 roku na Placu Łubiańskim, a 22 sierpnia 1991 roku po niepowodzeniu puczu Komitetu Wyjątkowego, pomnik ważący 11 ton został obalony z piedestału, usunięty z placu i rzucony obok Centralnego Domu Artystów, który jest częścią Galerii Trietiakowskiej i sąsiaduje z Muzeonem. Jednak w 2014 roku pomnik ten został odrestaurowany przez dyrekcję usług mieszkaniowych i komunalnych Centralnego Okręgu Administracyjnego. W 2017 roku weterani Urzędu Federalnej Służby Bezpieczeństwa Obwodu Kirowa zaproponowali przeniesienie pomnika do Kirowa i zamontowanie go na dziedzińcu miejskiego klubu weteranów. Swoją inicjatywę tłumaczyli wkładem Dzierżyńskiego w rozwój republiki radzieckiej. Duma Miejska Kirowa zatwierdziła instalację pomnika, propozycję tę poparły organizacje związkowe i społeczne, towarzystwo sportowe „Dynamo” i inne. Założono, że pieniądze na instalację pomnika przeznaczy wydawnictwo „Krepostnov”, ale do proponowanego przeniesienia nie doszło. Jednak należy zaznaczyć, że w 95-tą rocznicę utworzenia Czeki, odsłonięto pomnik radzieckich służb bezpieczeństwa w Mińsku na terenach Instytutu Narodowego Bezpieczeństwa Białorusi, na którym widnieje m.in. płaskorzeźba przedstawiająca Feliksa Dzierżyńskiego. W dniu 7 października 2004 otwarte zostało muzeum Feliksa Dzierżyńskiego w zrekonstruowanym dworku Dzierżyńskich (oryginalny dworek został spalony przez Niemców w lipcu 1943). W otwarciu uczestniczył prezydent Białorusi – Aleksander Łukaszenka, pozostawiając pierwszy wpis w księdze gości. Przed popiersiem Dzierżyńskiego przy dworku składają przysięgę kursanci Wyższej Szkoły KGB Białorusi. Natomiast w 2005 roku popiersie Dzierżyńskiego umieszczono ponownie na podwórzu komisariatu policji przy ul. Pietrowka 38 w Moskwie a w 2018 roku pomnik Dzierżyńskiego odsłonięto też przed budynkiem FSB w Riazaniu. Jest on też od 2017 roku patronem jednostki Rosyjskiej Gwardii Narodowej. W 2017 roku natomiast pomnik Dzierżyńskiego odsłonięto na terenie Akademii Policyjnej w Hanoi w Wietnamie.

Jeżeli natomiast chodzi o pomnik Józefa Stalina, autorstwa rzeźbiarza Siergieja Merkurowa wykonany jest z różowego granitu. Ta rzeźba jest zredukowaną kopią pomnika, który został zainstalowany na Kanale Moskiewskim w rejonie Dubnej. Egzemplarz był prezentowany na ekspozycji ZSRR na Wystawie Światowej w Nowym Jorku w 1939 roku. Po zakończeniu wystawy rzeźba wróciła do Moskwy i została zainstalowana w Parku. Stalina (obecnie znany jako Park Izmailowski). W czasie chruszczowskiej odwilży pomnik rozebrano, a na jego miejscu postawiono rzeźbę Włodzimierza Lenina. Pomnik ocalał, ale został poważnie uszkodzony: nie ma nosa i ma wyszczerbione stopy. W tej formie został zainstalowany w 1991 roku w Muzeon. W 1998 roku wokół pomnika Stalina rzeźbiarz Jewgienij Czubarow stworzył kompozycję „Ofiary reżimu totalitarnego” i przekazał ją Muzeonowi, są to 283 głowy wyrzeźbione z kamienia, które umieszczono w ogromnej siatkowej ścianie. Symbolizują represjonowanych współmieszkańców wsi Czubarow. Od 2017 roku Muzeon jest skansenem, przestrzenią wystawienniczą oraz miejscem uroczystości i spacerów, park odwiedza ponad 2,5 miliona osób rocznie. W parku odbywają się wystawy fotograficzne różnych gatunków i skal. Na nabrzeżu krymskim sprzedawane są obrazy, grafiki i inne prace współczesnych artystów. Odbywają się też imprezy muzyczne, na przykład Wielki Festiwal Moskiewskich Szkół Artystycznych, gdzie uczą gry na instrumentach muzycznych, DJ-owania i kursów mistrzowskich z choreografii, malarstwa i teatru. Co roku w Muzeon odbywa się festiwal muzyki awangardowej Fields, podczas którego występują muzycy z różnych kierunków muzyki awangardowej: elektroniki, nowoczesnej klasyki, free jazzu i wolnej improwizacji i wiele innych imprez oraz festiwali. Z nabrzeża jest widok na pomnik Piotra Wielkiego nazywany także Pomnikiem z okazji 300-lecia rosyjskiej floty. Pomnik został wzniesiony w latach 1996–1997 na polecenie władz Moskwy na sztucznie zbudowanej wyspie u zbiegu rzeki Moskwy i Kanału Spustowego. Został zaprojektowany i wykonany przez gruzińskiego rzeźbiarza Zuraba Cereteliego dla uczczenia 300-lecia istnienia rosyjskiej marynarki wojennej, którą utworzono właśnie na polecenie Piotra Wielkiego. Całkowita wysokość pomnika wynosi 98 metrów, przez co jest on najwyższym wolnostojącym posągiem w Rosji i siódmym pod względem wysokości na świecie.

Tutaj w tym parku Muzeon widać jak skończyła niesprawiedliwa epoka historii Rosji i państw obozu socjalistycznego, chociaż ideologicznie wmawiano ludziom że była sprawiedliwa. Widać jednak, że powoli gdzieniegdzie odradza się pamięć o Dzierżyńskim, o tym „Czerwonym Kacie” rosyjskiej rewolucji bolszewickiej. Dlatego też obecnie eliminować z przestrzeni publicznej ideologię komunistyczną, aby uchronić od niej nasze następne pokolenia i przypominać cały czas prawdę o podłej twarzy czerwonej rewolucji. Na straży prawa tego dotyczącego stoi jasno art. 13 naszej Konstytucji mówiący, że „Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa”. Dotyczy tego równiez Art. 256 Kodeksu karnego mówiący o propagowaniu faszyzmu lub innego ustroju totalitarnego a takze – ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 roku o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki.

Chciałbym ze swojej strony dodać jeszcze, że mało osób może wie, że Dzierżyński był dalszym kuzynem Marszałka Piłsudzkiego, dlatego polecam też do przeczytania bardzo interesujący artykuł omawiający działalność „Feliksa” też z innej strony – Feliks Dzierżyński: Czerwony mściciel, Twórca sowieckiej bezpieki szczerze nienawidził Rosjan i wielokrotnie okazywał względy Polakom. Gdyby pożył dłużej, mógłby zlikwidować Stalina. Źródło: Rzeczpospolita, https://www.rp.pl/historia/art9599681-feliks-dzierzynski-czerwony-msciciel – (dostęp 2-09-2021)