4 marca 1386 r. – koronacja Władysława II Jagiełły. Początek unii polsko-litewskiej

Maciej Orzeszko

635 lat temu, 11 stycznia 1386 r., w Wołkowysku panowie polscy zawarli umowę z wielkim księciem Litwy Jagiełłą, na mocy której miał on poślubić królową Jadwigę Andegaweńską i objąć tron Polski. 2 lutego 1386 r. na zjeździe lubelskim Jagiełło został obwołany królem. 15 lutego 1386 r. Jagiełło uroczyście przyjął chrzest oraz imię Władysław. Trzy dni później ożenił się z Jadwigą, a 4 marca został koronowany na króla Polski. Był to początek unii polsko-litewskiej i zarazem dynastii Jagiellonów na polskim tronie.

Powyższe wydarzenia były ukoronowaniem bardzo długiej drogi jaką przeszła Polska, najpierw jako konglomerat księstw dzielnicowych, a następnie jako królestwo, ciężko walczące o swój byt i istnienie.

I. Od Polski dzielnicowej do królestwa Piastów

Śmierć księcia Bolesława III Krzywoustego w 1138 r. i jego testament, dzielący domenę pomiędzy jego czterech synów, rozpoczął w Polce okres rozbicia dzielnicowego, który miał trwać bez mała 200 lat. Szybko zdano sobie sprawę, że podział dzielnicowy nie jest dobrym wyjściem, małe księstwa dzielnicowe były bowiem zbyt słabe, by przeciwstawić się wrogom zewnętrznym. W dodatku prozą funkcjonowania Polski dzielnicowej stała się nieustająca walka o władzę pomiędzy książętami, często członkami najbliższej rodziny.

W XIII w. wśród książąt, możnowładców i hierarchów kościelnych popularna stawała się koncepcja zjednoczenia Polski i odtworzenia królestwa. Aby jednak tego dokonać, należało opanować większość ziem polskich, w tym dwie kluczowe dzielnice: Małopolskę z Krakowem – najsilniejszy ekonomicznie i cywilizacyjnie region, z najlepszym rycerstwem i dawną siedzibą królów na Wawelu, oraz Wielkopolskę z Gnieznem.

Władysław I Łokietek (1260/61-1333), książę m.in. brzesko-kujawski, od 1320 r. pierwszy po okresie rozbicia dzielnicowego król Polski. Grafika A. Lesser z XIX w. Na licencji Wikimedia Commons.

W 1296 r. ambitny książę brzesko-kujawski Władysław I Łokietek, w wyniku ok. 20-letnich walk, po śmierci swoich braci oraz wymarciu linii Piastów małopolskich i wielkopolskich skupił w swoim ręku większość kluczowych dzielnic. Zaczął on się także tytułować księciem Królestwa Polskiego. Jednak jego sytuacja nie była łatwa, gdyż cały czas musiał walczyć z opozycją, Piastami śląskimi, Brandenburgią i Czechami. W 1299 r. nadeszła katastrofa w postaci najazdu króla Czech Wacława II, wówczas jednego z najpotężniejszych władców w tej części Europy, który rościł sobie prawa do korony polskiej.

Łokietek został obalony i musiał uciekać za granicę. Tymczasem w 1300 r. Wacław II w Gnieźnie koronował się na króla Polski. Aktu tego nie uznał jednak pozostający w konflikcie z nim papież. Ok. 40-letni Łokietek nie zrezygnował jednak z walki o władzę. Prawdopodobnie udał się do Rzymu, gdzie uzyskał poparcie papieża Bonifacego VIII. Następnie znalazł się na dworze w Budzie u nowego króla Węgier, Karola Roberta z dynastii Andegawenów. Węgierski monarcha także czuł się zagrożony przez aspiracje Wacława II, który rościł sobie prawa do tronu w Budzie, toteż polski książę był dla niego cennym sojusznikiem. Efektem było przymierze polsko-węgierskie, które miało doniosły wpływ na przyszłość obu krajów.

Korzystając z posiłków węgierskich i ruskich, a także z niezadowolenia w Polsce z okrutnych rządów czeskich, Łokietek w 1304 r. wkroczył do Małopolski. W kolejnych latach w wyniku walk i rokowań stopniowo odzyskał władzę, w czym b. pomogła mu śmierć Wacława II, zamordowanego w 1305 r. oraz rok później jego syna Wacława III.

Polska za czasów Władysława Łokietka, 1275-1300. Na licencji Wikimedia Commons.

Walka o władzę była ciężka i krwawa. W 1307 r. na Pomorze Gdańskie spadł najazd brandenburski. Nie mając sił do jego odparcia, Władysław Łokietek wezwał na pomoc jałmużników książąt mazowieckich – stanowiący potęgę militarną Zakon Rycerski Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego, czyli Krzyżaków. Rycerze zakonni, sprowadzeni do ziemi chełmińskiej w pierwszej połowie XIII w. przez dziada Łokietka, Konrada I Mazowieckiego, do walki z pogańskimi Prusami i Jaćwięgami, w ciągu kilkudziesięciu lat opanowali całe terytorium Prus i zbudowali tam swoje własne państwo, dodatkowo powiększone o gałąź zakonu w Inflantach (dawny Zakon Kawalerów Mieczowych, włączony do Krzyżaków poprzez unię w 1237 r.). Ich możliwości ekspansji wyczerpały się, toteż coraz bardziej łakomie spoglądali na ziemie książąt polskich. Jak dotąd jednak unikali konfliktów z Polakami.

Zgodnie z umową, wojska krzyżackie weszły na Pomorze jesienią 1308 r. i szybko wyparły z niego Brandenburczyków. Jednak Krzyżacy nie zamierzali oddawać tych ziem Łokietkowi, a w listopadzie spalili Gdańsk i wymordowali większość jego mieszkańców, co stało się przyczyną długotrwałego sporu na arenie międzynarodowej i interwencji papieża Klemensa V. Krzyżacy jednak nie zamierzali ustępować. Tym samym odradzające się Królestwo Polskie poniosło ciężką stratę, jaką była utrata bogatej dzielnicy i dostępu do morza na ok. 160 lat. Istotnym elementem było także znaczne wzmocnienie i tak potężnego Państwa Zakonnego, które stało się otwarcie wrogie wobec Polski.

 

Rzeź gdańska w 1308 r. Za stroną historia.trojmiasto.pl

Długie zabiegi Władysława I Łokietka, także na arenie międzynarodowej, zostały uwieńczone koronacją na króla Polski, dokonaną 21 stycznia 1320 r. Jednak odtworzone po latach Królestwo Polskie było małym i słabym krajem, składającym się z Małopolski wraz z Krakowem, pełniącym odtąd rolę stolicy, Wielkopolski, ziemi łęczyckiej, kujawskiej i kilku pomniejszych regionów. Poza państwem pozostały Śląsk i Mazowsze pod rządami lokalnych gałęzi rodu Piastów, oraz zajęte przez Krzyżaków Pomorze. W dodatku w Czechach, po latach wojny domowej, władzę objął nowy król, Jan I Luksemburski, który wysunął roszczenia do korony polskiej. Natomiast atutem w rękach Władysława I Łokietka był sojusz z Węgrami, wzmocniony poprzez zaślubiny Karola Roberta z córką polskiego króla, 15-letnią Elżbietą Łokietkówną.

Wczesne lata istnienia Królestwa Polskiego nie były łatwe. W 1327 r. najazd Łokietka na Mazowsze, będące lennem Czech, wywołał wojnę z sojuszem Państwa Zakonnego, Jana I Luksemburskiego i Mazowsza. Polska znalazła się na krawędzi zagłady, gdy w 1331 r. na Kujawy wkroczyły wojska krzyżackie, a do Wielkopolski – czeskie. Na szczęście pomiędzy Czechami i Krzyżakami doszło do konfliktu interesów, do którego dołożyła się skuteczna dywersja węgierska. Jesienią Jan I zarządził odwrót swoich wojsk do Czech, a Władysław I Łokietek stoczył z Krzyżakami 27 września bitwę pod Płowcami, która zakończyła się taktycznym remisem i zarazem operacyjnym sukcesem wojsk polskich nad niepokonanym dotąd rycerstwem zakonnym.

Wawrzyniec Gościmski, „Bitwa pod Płowcami”, 1953 r.

Wojna trwała kolejne lata. 2 marca 1333 r. zmarł król Władysław I Łokietek, a tron w Krakowie objął jego syn Kazimierz III, któremu historia nada miano Wielkiego. Okazał się on mężem stanu co najmniej porównywalnego formatu, co ojciec. Jeszcze przed koronacją udało mu się uzyskać przedłużenie obowiązującego rozejmu o rok. Szczęśliwie dla Polski w tym czasie nikt nie był zainteresowany kontynuowaniem działań zbrojnych, zatem nastał czas negocjacji politycznych. Jan I Luksemburski włączył się w spór o Karyntię i stracił zainteresowanie sprawami polskimi. Pojawiła się kwestia sukcesji Rusi Halickiej po śmierci jej władcy, księcia Jerzego II. Sprawy te uregulowały kolejne zjazdy w Wyszehradzie (1335, 1338-39), w których uczestniczył Kazimierz III, jego szwagier Karol Robert oraz wysłannicy Jana I Luksemburskiego.

Ostatecznie uzyskano cały szereg ustaleń. Ogromnym sukcesem Kazimierza III było zrzeczenie się przez Jana I pretensji do korony polskiej, za co polski król zapłacił 30 tys. kop groszy praskich. Cena była jednak wysoka: Kazimierz III musiał się zrzec wszelkich pretensji do Śląska oraz do Mazowsza. Ustalono, że polski król odziedziczy Ruś Halicką, a w razie jego bezpotomnej śmierci tron w Polsce obejmą węgierscy Andegawenowie, potomkowie jego siostry. Natomiast z Krzyżakami po długich negocjacjach, zawarto pokój w Kaliszu w 1343 r. Na jego mocy Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską, a Pomorze Gdańskie zostało uznane za „wieczystą jałmużnę” dla zakonu.

Kazimierz III Wielki (1310-70), król Polski od 1333 r., ostatni Piast na tronie polskim. Domena publiczna.

Trzydziestosiedmioletni okres panowania Kazimierza III Wielkiego okazał się szczęśliwy dla Polski. Król postawił na wzmocnienie Królestwa Polskiego poprzez szereg reform politycznych i ekonomicznych, ufundował Akademię Krakowską, rozbudował system obronny miast, wzmocnił więzi pomiędzy dzielnicami. W polityce zagranicznej starał się unikać konfliktów z sąsiadami, a jednocześnie prowadził intensywne działania dyplomatyczne m.in. o odzyskanie Pomorza Gdańskiego.

Nie udało się to, natomiast w latach 1340-49 do Polski przyłączył Ruś Halicko-Włodzimierską. W latach 1320-39 był żonaty z córką wielkiego księcia litewskiego, Aldoną Giedyminówną, noszącą po ochrzczeniu imię Anna, co gwarantowało dobre stosunki z Litwą. Była to pierwsza próba zbliżenia obu państw. Jednocześnie cały czas utrzymywał sojusz z Węgrami.

Królestwo Polskie za panowania Kazimierza III Wielkiego. Na licencji Wikimedia Commons.

II. Andegawenowie na tronie polskim

Król Kazimierz III Wielki zmarł w Krakowie 5 listopada 1370 r. Pomimo, że był trzykrotnie żonaty i był znany z wyjątkowo rozwiązłego stylu życia, nie doczekał się legalnych męskich potomków, zatem wraz z jego śmiercią wygasła dynastia Piastów na tronie polskim.

Zgodnie z ustaleniami, korona przypadła jego siostrzeńcowi, królowi Węgier od 1342 r., Ludwikowi I Andegawenowi, zwanemu na Węgrzech Wielkim, a w Polsce Węgierskim. Rozpoczynał się dwunastoletni okres jedynej w historii polsko-węgierskiej unii personalnej.

 

Ludwik I z dynastii Andegaweńskiej (1326-1382), król Węgier od 1342 r. i Polski od 1370 r. Domena publiczna.

Panowanie Ludwika I Węgierskiego w znacznej mierze było kontynuacją polityki Kazimierza III Wielkiego, choć nowy król bardziej przykładał wagę do wydarzeń na Węgrzech, niż w Polsce. Jednak, pomimo wzmocnienia sojuszu między państwami, sytuacja Polski nie była do końca stabilna. W 1370 r., korzystając z zamieszania, doszło do lokalnych konfliktów z Brandenburgią i Litwą, które najechały tereny przygraniczne. Król zdołał ustabilizować sytuację, ale w 1372 r. musiał się zrzec praw do Śląska. Za to w 1373 r. przyjął hołd lenny od księcia mazowieckiego Janusza I, a w 1377 r. zdołał rozstrzygnąć konflikt z ostatnim księciem kujawskim, Władysławem Białym, wykupując jego domenę za 1000 florenów.

Jednak najbardziej palącą kwestią była sprawa sukcesji. Ludwik I był dwukrotnie żonaty, z drugą żoną, Elżbietą Bośniaczką (córka bana Bośni, Stefana II Kotromanicia, po linii matki pochodziła z Piastów śląskich) miał cztery córki, z których do pełnoletności dożyły dwie: Maria i Jadwiga. Król zamierzał zerwać unię polsko-węgierską poprzez podział tronów w Budzie i Krakowie pomiędzy córki. Rozwiązanie takie było jednak trudne do realizacji. O ile prawo węgierskie sankcjonowało dziedziczenie tronu przez kobiety, to w Polsce nie było takiej możliwości. W tej sytuacji Ludwik I postanowił pójść drogą negocjacji z możnowładcami i rycerstwem, by w zamian za przywileje uzyskać prawo sukcesji dla córki.

Efektem targów był jeden z najważniejszych dokumentów, fundamentalnych dla ustroju Polski i później I Rzeczpospolitej. Był nim przywilej, nadany polskiej szlachcie przez Ludwika I w Koszycach 17 września 1374 r. W zamian za zgodę na sukcesję jednej z córek króla (w dokumencie nie wymieniono której, natomiast mogło chodzić o najstarszą Katarzynę, która jednak zmarła 2 lata później), polskie rycerstwo uzyskało prawa nieporównywalne z innymi krajami. Najważniejszymi były zwolnienia podatkowe: szlachta odtąd płaciła jeden stały podatek 2 groszy od łana (dotąd było to 12 groszy). Król nie mógł wprowadzić nowych podatków bez zgody szlachty. Została ona także zwolniona z wielu kosztów, np. budowy i konserwacji zamków (z wyjątkiem pogranicznych oraz sytuacji, gdyby wyraziła na to zgodę) oraz ponoszenia kosztów wizyt królewskich. Dostęp do urząd starosty został zastrzeżony tylko dla Polaków, natomiast kasztelanów – wyłącznie dla szlachty danej dzielnicy, urzędy państwowe nie mogły być dziedziczne. Król ponadto zobowiązywał się w razie wyprawy wojennej do wykupu szlachcica z niewoli.

Przywilej koszycki. Na licencji Wikimedia Commons.

Przywilej koszycki był umową o zasięgu ogólnopolskim, która początkowo dotyczyła wyłącznie szlachty. Jednak w 1381 r. został on częściowo rozszerzony także o duchowieństwo. Moment jego zatwierdzenia uważa się za początek systemu monarchii stanowej w Polsce, która później przerodziła się w demokrację szlachecką.

Tym samym kwestia sukcesji została wyjaśniona. Ludwik I dążył teraz do odpowiedniego umocowania swoich córek w systemie władzy europejskiej, czemu miały służyć ich zaaranżowane małżeństwa. Maria, której ostatecznie przypadł tron Węgier, została przyobiecana margrabiemu brandenburskiemu Zygmuntowi Luksemburskiemu (poślubiła go w 1387 r.), natomiast przyszła królowa Polski Jadwiga – księciu austriackiemu Wilhelmowi Uprzejmemu z rodu Habsburgów.

Koniec panowania podupadającego na zdrowiu króla przyniósł wątki dramatyczne. We wrześniu 1376 r. miał miejsce ostatni najazd litewski na ziemie polskie. Wojska wielkiego księcia Kiejstuta i jego brata Lubarta najechały Lubelszczyznę, ziemie sandomierską i Małopolskę, opanowując ją aż po Tarnów, pustosząc i porywając ludzi w niewolę. Litwini przejściowo oderwali od Polski ziemię chełmską i bełską. W 1377 r. król, przy pomocy rycerstwa małopolskiego, wojsk węgierskich oraz sojuszników (Zygmunta Luksemburskiego oraz Piastów śląskich) przeszli do kontrofensywy, odbijając zbrojnie część zamków (m.in. Chełm i Horodło).

Kiejstut Giedyminowicz (1308/10-1382), wielki książę litewski, dowodził m.in. ostatnim litewskim najazdem na Polskę w 1376 r. Na licencji Wikimedia Commons.

W 1380 r. w niespokojnej Wielkopolsce wybuchł bunt Bartosza z Odolanowa h. Nałęcz, byłego starosty kujawskiego pozbawionego urzędu przez Ludwika I w 1377 r. Bartosz uwięził idących na rejzę (krzyżacką wyprawę przeciw pogańskiej Litwie) 59 rycerzy burgundzkich i odmówił królowi ich wypuszczenia bez okupu. Ostatecznie 20 tys. florenów za swoich gości zapłacił Zakon Krzyżacki, co b. popsuło jego stosunki z Polską.

Punktem kulminacyjnym buntu było oblężenie Odolanowa przez wojska Ludwika i Zygmunta Luksemburskiego. W jego trakcie, Ludwik I Węgierski zmarł 10 września 1382 r. w Tarnawie.

W Polsce nastał dwuletni, b. niespokojny czas bezkrólewia. Podczas zjazdu szlachty w Radomsku w listopadzie 1382 r. ustalono, że tron polski odziedziczy młodsza z córek zmarłego króla – Jadwiga. Ta decyzja była akceptowana przez wszystkich, kontrowersje budziła natomiast kwestia jej przyszłego małżeństwa. Szlachta skupiona wokół rodu Nałęczów (tzw. stronnictwo ziemskie) kategorycznie sprzeciwiła się mariażowi z Wilhelmem Habsburgiem – stronnikiem Krzyżaków, nie dopuszczono również do sukcesji męża starszej Marii, Zygmunta Luksemburskiego. Wywołało to konflikt ze stronnictwem luksemburskim, na czele którego stał starosta generalny wielkopolski, Domarat z Iwna z rodu Grzymalitów. Awantura przerodziła się w regularną wojnę domową w Wielkopolsce pomiędzy rodami (tzw. wojna Nałęczów i Grzymalitów) w latach 1382-85.

Siemowit IV (1352-1426), książę płocko-rawsko-sochaczewski, kandydat do ręki królowej Jadwigi i do tronu polskiego. Pomnik na rynku w Gostyninie. Na licencji Wikimedia Commons.

Nałęczów wsparł książę płocki, Siemowit IV, który liczył na zrzucenie lenna polskiego, ślub z Jadwigą i tron polski. Był on mocnym kandydatem i miał silne argumenty na poparcie swoich pretensji – był potomkiem Bolesława III Krzywoustego i królów polskich sprzed rozbicia dzielnicowego, a jego koronacja oznaczałaby restaurację Piastów na tronie polskim i przyłączenie stanowiącego odrębny byt polityczny Mazowsza do Królestwa Polskiego. Siemowit miał wsparcie rodu Nałęczów i arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzanty.

Kandydatura mazowieckiego księcia była jednak nie do zaakceptowania dla regentki, królowej wdowy Elżbiety Bośniaczki oraz Małopolan, którzy wówczas w królestwie odgrywali decydującą rolę, a zwłaszcza dla kanclerza Jana z Tęczyna. Siemowit IV nie dawał za wygraną. Pobity w Wielkopolsce, doprowadziło nawet w 1383 r. do wojny polsko-mazowieckiej, w której brało udział m.in. rycerstwo małopolskie i wojska węgierskie, zakończonej pokojem 12 grudnia 1385 r., w którym książę zrezygnował z pretensji do tronu i zobowiązał się złożyć hołd lenny przyszłemu królowi polskiemu w zamian za ziemię bełską i 10 tys. kop groszy praskich.

Ostatnia wojna polsko-mazowiecka 1383-85 przeszła do historii głównie dzięki pierwszej wzmiance o użyciu broni palnej na ziemiach polskich. Na zdjęciu: XIV-wieczna bombarda. Domena publiczna.

Wydarzenia te opóźniły przyjazd do Polski Jadwigi, planowany początkowo na połowę 1383 r. Jednak zaniepokojona matka zatrzymała ją na kolejny rok w Budzie. Dopiero drugi zjazd szlachty oraz innych stanów w Radomsku w marcu 1384 r., gdzie potwierdzono jej prawa do tronu, a szlachta zadecydowała o zawieszeniu konfliktu i wybraniu tymczasowego przedstawicielstwa na czas bezkrólewia, skłonił Elżbietę do wyprawienia córki do Krakowa.

III. Królowa Jadwiga

Jadwiga Andegaweńska, najmłodsza córka Ludwika I Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki, urodziła się w 1373 lub 74 r., zatem obejmując tron krakowski (jako król!) w 1384 r. miała ok. 10 lat. Przybyła do Polski we wrześniu tego roku i koronowana została w Katedrze Wawelskiej 16 października przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę. Warto dodać, że było to tradycyjne miejsce koronowania władców Polski od jej pradziadka Władysława I Łokietka w 1320 r. aż do Augusta III Sasa w 1734 r.

J. Simmler „Przysięga królowej Jadwigi”, 1867 r. Domena publiczna.

Jadwiga była niezwykle inteligentna i doskonale jak na tamte czasy wykształcona, miała świetne predyspozycje na władczynię. Od wczesnego dzieciństwa wpojono jej zamiłowanie do nauki, kultury i sztuki, umiała pisać i czytać, znała też kilka języków. Prowadziła dysputy naukowe z ówczesnymi najwybitniejszymi intelektualistami Europy, z których wielu sprowadziła na dwór w Krakowie. Jak się wydaje, wprowadzono ją też w tajniki mechanizmów politycznych, ale także i militarnych (!). Np. w 1387 r., mając ok. 14 lat, dowodziła wyprawą rycerstwa polskiego na Ruś Halicką, odebraną Polsce w czasach panowania jej ojca. Wyprawa była skuteczna i zakończyła się rewindykacją tej dzielnicy.

Ówcześni panowie polscy, a w szczególności kierujący polityką państwa w czasach niepełnoletności królowej kanclerz Jan z Tęczyna, uznali jednak, że kobieta, i w dodatku tak młoda, nie może sprawować samodzielnych rządów i rozpoczęli poszukiwania kandydata na męża. Przy okazji pragnęli wzmocnić pozycję Królestwa Polskiego.

Należy pamiętać, że ówczesna sytuacja Polski nie była sprzyjająca. Młode Królestwo zostało zjednoczone dopiero ok. 60 lat wcześniej i w1384 r. składało się z Małopolski, Wielkopolski i części Kujaw. Poza granicami pozostawało Mazowsze z Płockiem i Warszawą (które było odrębnym księstwem, zostało przyłączone do Polski dopiero w 1526 r.) oraz Śląsk, który coraz bardziej popadł w uzależnienie od Cesarstwa Niemiec.

Pieczęć majestatyczna królowej Jadwigi z tytulaturą „hedwigis dei gracia regina polo[…]”. Na licencji Wikimedia Commons.

Nad Polską stale „wisiało” zagrożenie w postaci Państwa Zakonnego, a sąsiedzi byli na ogół także stronnikami Krzyżaków. W czasach Kazimierza III Wielkiego i potem Ludwika I Andegawena bezpieczeństwo Polski gwarantował sojusz, a potem unia personalna z Węgrami. Jednak wraz ze śmiercią ojca Jadwigi unia rozpadła się, a jej szwagier i nowy król Węgier, Zygmunt Luksemburski, elektor brandenburski, silnie powiązany z Rzeszą Niemiecką (której w przyszłości miał zresztą zostać cesarzem), był znany z wrogiego stosunku do Polski. Rysowało się zatem poważne niebezpieczeństwo antypolskiego sojuszu Zygmunta, jego wasala księcia Władysława Opolczyka i być może Państwa Zakonnego. Co prawda Królestwo Polskie okrzepło i było znacznie silniejsze, niż w czasach Władysława I Łokietka, ale bez sojuszników i odpowiednio silnego przywództwa nie miało szans w konfrontacji z sąsiadami. Zresztą opisane powyżej konflikty wewnętrzne obnażyły faktyczną słabość państwa.

Problem z Jadwigą polegał na tym, że jako trzylatka została ona zaręczona z ośmioletnim wówczas Wilhelmem Habsburgiem. Był to jeden z niezbyt szczęśliwych projektów politycznych Ludwika I, który liczył na to, że wraz z silnym powiązaniem swoich krajów poprzez małżeństwa swoich córek z książętami Rzeszy Niemieckiej zapewni im bezpieczeństwo, a swoim potomkom być może nawet tron cesarski. Odbyła się nawet ceremonia zaręczyn mających charakter formalnego ślubu pomiędzy dziećmi (sponsalia de futuro). Nie był to jednak kontrakt nierozerwalny. Podpisano zobowiązanie, że strona, która zerwałaby zaręczyny, wypłaci drugiej stronie 200 tys. florenów w złocie.

Wilhelm Uprzejmy z rodu Habsburgów (1370?-1406), książę austriacki, syn Leopolda III, niedoszły narzeczony królowej Jadwigi. Na licencji Wikimedia Commons.

Wielmożowie małopolscy byli jednak zdecydowanie przeciwni tej kandydaturze, gdyż Habsburgowie byli sprzymierzeńcami Krzyżaków. Należało zatem poszukać monarchy wrogiego Państwu Zakonnemu, który zagwarantowałby Polsce sojusz przeciw wszystkim wrogom zewnętrznym. Kimś takim był litewski wielki książę Jagiełło.

IV. Wielkie Księstwo Litewskie

Koncepcja małżeństwa Jadwigi z władcą potężnej terytorialnie i silnej, lecz pogańskiej Litwy, pojawiła się na Wawelu w 1385 r. Trudno dziś powiedzieć, czy jej twórcom przyświecała jakaś daleko idąca wizja, czy liczyli raczej na doraźne wzmocnienie państwa w obliczu zagrożenia krzyżacko-węgierskiego.

Wielkie Księstwo Litewskie w XIII-XV w. Na licencji Wikimedia Commons.

W latach 80-tych XIV w. Wielkie Księstwo Litewskie pozostawało jedynym pogańskim krajem w Europie. Litwa jako kraj po raz pierwszy została wymieniona w dokumentach państw Europy Zachodniej w 1009 r. W XII w. składała się ze zbitka luźnych plemion, ale w następnym stuleciu zagrożenie ze strony Kawalerów Mieczowych w Inflantach i później Krzyżaków w Prusach wymusiło proces zjednoczenia Litwy w jeden organizm państwowy. Dokonał tego kunigas (książę) Mendog, który opanował m.in. Ruś Czarną, a w 1251 r. przyjął chrześcijaństwo i w dwa lata później koronował się na króla. Jednak 10 lat później powrócił do pogaństwa i zwrócił się przeciw Krzyżakom inflanckim. Kolejne lata przyniosły szereg wojen z Państwem Zakonnym, ale także Polską, Rusią oraz Tatarami. Na samej Litwie trwała także bezpardonowa walka o władzę między książętami. Ostatecznie, w 1316 r. władzę przejął Giedymin, dając początek nowej dynastii.

Za czasów wielkiego księcia Giedymina Litwa stała się potężnym państwem, obok ziem etnicznie litewskich – Auksztoty i Żmudzi – zagarniając także Witebsk, Polesie, Wołyń, Podlasie oraz Kijów. Pod koniec XIV w. Wielkie Księstwo obejmowało tereny dzisiejszej Litwy, Białorusi, Ukrainy oraz część terytorium Rosji, Łotwy i Polski, łącznie 900 tys. km kw. Na terenach tych mieszkało ok. 2 mln ludzi, przy czym zdecydowana większość była już wówczas chrześcijańska, głównie w obrządku wschodnim (księstwa ruskie), pogańska pozostawała przede wszystkim elita litewska oraz ludność wiejska na Litwie właściwej. Jedną z cech tego państwa była daleko posunięta tolerancja religijna – np. w stołecznym Wilnie funkcjonowało kilka kościołów katolickich, w tym funkcjonowała w XIII w. katedra.

 

Giedymin (lit. Gediminas, 1275?-1341), wielki książę litewski od 1316 r., założyciel dynastii Giedyminowiczów, dziad Jagiełły. Rysunek z 1912 r. Na licencji Wikimedia Commons.

Jednak sytuacja księstwa była trudna. Pogańska Litwa była izolowana na arenie międzynarodowej. Książę Giedymin próbował przełamać ten stan metodami dyplomatycznymi, czego przykładem było małżeństwo jego córki Aldony (Anny) z królem Polski Kazimierzem III Wielkim. Główne zagrożenie dla Litwy stanowiła agresja Państwa Zakonnego, którego formalnym celem istnienia w tym czasie była walka z poganami.

Jednym ze źródeł dochodów zakonu były tzw. rejzy – organizowane przez nich wyprawy europejskiego rycerstwa przeciw poganom. W XIII i XIV w. wyprawy do Ziemi Świętej należały już do przeszłości, zresztą były zbyt długie, kosztowne i niebezpieczne. Tymczasem dla rycerzy i wielmożów europejskich możliwość wzięcia udziału w wyprawie krzyżowej była nie tylko okazją do zdobycia sławy, ale też statusu obrońcy wiary chrześcijańskiej, co miało swoje konsekwencje religijne i polityczne. Zatem rejzy przeciw pogańskim Litwinom były niezwykle interesującą alternatywą. Z punktu widzenia Krzyżaków był to świetny interes, gdyż w jednej wyprawie potrafiło jednocześnie wziąć udział do 2 tys. uczestników. Była to nie tylko darmowa armia, przy pomocy której można było załatwić własne interesy, ale goście zakonu przy tym sowicie opłacali swój pobyt. Tym samym Zakon Krzyżacki pełnił rolę czegoś w rodzaju średniowiecznego biura podróży, organizującego „safari” w ostatnim pogańskim „rezerwacie” w Europie. Wśród krzyżowców przewijali się ludzie wszelakiego statusu – od drobnych rycerzy aż do możnowładców. Np. w jednej z ostatnich wypraw na Wilno w 1390 r. oraz w kolejnej 2 lata później brał udział wraz ze swoimi oddziałami angielski książę Henryk z Bolingbroke hrabia Derby, późniejszy król Anglii Henryk IV Lancaster.

 

Wojciech Kossak „Apostolstwo krzyżackie”, 1909 r. Domena publiczna.

Szczególnie paląca była kwestia Żmudzi. Ta dość biedna i wówczas dzika część Litwy miała jednak ogromne znaczenie strategiczne, gdyż miała dostęp do Morza Bałtyckiego i oddzielała od siebie dwie części Państwa Zakonnego: jego główną gałąź w Prusach oraz Inflanty. Tymczasem głównym celem panów zakonnych było scalenie państwa i przekształcenie go w lokalne mocarstwo obejmujące wschodnie wybrzeże Bałtyku, zdolne konkurować m.in. z Unią Kalmarską. Zatem dla Krzyżaków opanowanie Żmudzi było sprawą kluczową, co powodowało, że prowincja ta stała się kartą przetargową we wszystkich sporach. Jednak nie było to prostą sprawą, gdyż Litwa była już wówczas zbyt silna, by ją po prostu najechać i dokonać rozbioru. Dlatego kolejni wielcy mistrzowie krzyżaccy starali się raczej ingerować w wewnętrzne sprawy Wielkiego Księstwa zawierając doraźne alianse z jednymi książętami litewskimi przeciw innym.

Na przedchrześcijańskiej Litwie istniały cztery warstwy społeczne: bojarzy, w znacznej części pogańscy, mieszczanie, przeważnie osadnicy z Niemiec, Śląska, Polski, ale też i Rusi, chłopi oraz niewolnicy. Ci ostatni stanowili na ogół ludność krajów ościennych (w tym Polski) zagarnianą podczas litewskich wypraw łupieżczych, które były swoistą tradycją wśród bojarów. Należy tu powiedzieć, że pod względem cywilizacyjnym i społecznym Litwini stali nisko. W Wielkim Księstwie, a przynajmniej na terenie Litwy właściwej panował absolutyzm – nie znano tu pojęcia wolności osobistej czy prawa własności, a nawet organizacji rodzinnej. O wszystkim decydował książę, który był jednocześnie jedyną władzą sądowniczą.

Olgierd Giedyminowicz (1297/1304-1377), wielki książę litewski, ojciec Władysława II Jagiełły. Autor: Alexander Guagnini (1538-1614), rysunek z „Sarmatiae Europeae”. Na licencji Wikimedia Commons. 

Wielki książę Giedymin zmarł w 1341 r. Po jego śmierci księstwo zostało podzielone pomiędzy jego siedmiu synów, przy czym stołeczne Wilno i władza zwierzchnia przypadła średniemu Jawnucie. Ten jednak w 1344 r. został obalony przez młodszego brata Kiejstuta, księcia żmudzkiego, który osadził w Wilnie starszego Olgierda. Olgierd Giedyminowicz, przy wsparciu Kiejstuta rządził przez kolejne lata, prowadząc wojnę z inflanckimi Krzyżakami, Polską (1349-51), Złotą Ordą (1351-63) oraz podejmując wyprawy na Moskwę w 1368 i 1370 r.

V. Jogaiła, zwany Jagiełłą

Olgierd Giedyminowicz zmarł w 1377 r., pozostawiając z trzech małżeństw łącznie 12 synów. Siódmym lub ósmym z kolei był Jagiełło (lit. Jogaiła), urodzony pomiędzy 1352 a 1362 r. w związku z ruską księżniczką Julianną, został jako niemowlę ochrzczony w obrządku prawosławnym. Początkowo znajdował się pod opieką stryja Kiejstuta, który utorował mu drogę do władzy, w tym dopomógł mu w odparciu wyprawy polsko-węgierskiej w 1377 r., a rok później w stłumieniu buntu starszego brata Jagiełły, księcia połockiego Andrzeja Garbatego, który zbiegł do Moskwy.

Marcello Bacciarelli, portret Władysława Jagiełły, ok. 1770 r. Domena publiczna.

Jagiełło był przebiegłym politykiem i wyśmienitym dowódcą wojskowym, który lawirował pomiędzy przeciwnikami zewnętrznymi i swoimi książęcymi krewnymi. W 1380 r., za namową starszego brata Skirgiełły, zawarł sekretny sojusz z Zakonem Krzyżackim i Złotą Ordą w celu obalenia stryja. Doprowadziło to do wybuchu wojny domowej. Rok później Kiejstut zajął Wilno i uwięził Jagiełłę oraz jego matkę i braci, zmuszając bratanka do zrzeczenia się tytułu wielkiego księcia na rzecz jego syna Witolda Kiejstutowicza. Jednak w 1382 r., gdy Kiejstut wyruszył na wyprawę do Prus, Jagiełło doprowadził do buntu mieszczan wileńskich, niezadowolonych z przerwania handlu z krzyżacką Rygą. Wkrótce doprowadził do pokoju z Krzyżakami, a następnie uwięził Kiejstuta i Witolda. Zamknięty w wieży stryj zmarł lub został zamordowany na rozkaz Jagiełły, natomiast Witold zdołał uciec z więzienia i zbiec do Prus, gdzie poprosił o pomoc wielkiego mistrza krzyżackiego Konrada von Wallenrode.

W 1382 r. zmarł król Polski i Węgier Ludwik I, a sprzymierzony z Jagiełłą chan tatarski Tochtamysz pobił Moskwę. W listopadzie Jagiełło zawarł rozejm z Krzyżakami za cenę części spornej Żmudzi (która zresztą była dziedziną Witolda). Okazał się on jednak nietrwały, toteż w 1383 r. zawarł pokój z wielkim księciem moskiewskim Dymitrem Dońskim, co umożliwiło mu skierowanie całości sił przeciw Państwu Zakonnemu. Zwycięstwa Jagiełły spowodowały, że Witold porzucił sojusz z Krzyżakami i przeszedł na stronę kuzyna.

Wojciech Gerson „Kiejstut i Witold uwięzieni przez Jagiełłę”, 1873 r. Na licencji Wikimedia Commons.

Sytuacja wydawała się opanowana, ale przezorny Jagiełło zdawał sobie sprawę ze swojego ciężkiego położenia. Wielkie Księstwo Litewskie nadal było „wtłoczone” pomiędzy wrogów i izolowane na arenie międzynarodowej. Mógł prowadzić wojnę z Państwem Zakonnym, ale nie miał sił na odparcie ewentualnej agresji z innej strony. Jego pozycja na samej Litwie też była chwiejna – jak na razie miał zabezpieczoną pozycję wielkiego księcia, ale należało się liczyć z tym, że w razie niepowodzeń książę Witold lub inni krewni z rodu Giedyminowiczów mogą sięgnąć po władzę.

Tymczasem w 1384 r. na tronie krakowskim zasiadła młoda królowa Jadwiga Andegaweńska. Szlachta i wielmożowie polscy, zaniepokojeni zagrożeniem ze strony sojuszu krzyżacko-węgierskiego, nie chcieli dopuścić do jej małżeństwa z Wilhelmem Habsburgiem i zaczęli poszukiwać nowego kandydata z obozu antykrzyżackiego. Najbliższym i najbardziej dogodnym kandydatem był pogański książę Jagiełło. Nie były to jednak jedyne powody: ewentualna unia personalna otwierała Polsce drogę na wschód, a szczególnie możliwość ekspansji na Ruś. Nieuchronna w tej sytuacji chrystianizacja Litwy dawała z kolei duże możliwości dla polskiego duchowieństwa, gdyż to właśnie jemu przypadłaby ta misja.

 

Witold Kiejstutowicz (1354/55-1430), wielki książę litewski. Rysunek Jana Matejki. Na licencji Wikimedia Commons.

Dla samego Jagiełły perspektywa małżeństwa z Jadwigą i tronu polskiego była darem niebios. Zjednoczenie Litwy z Polską oznaczało przeciwwagę dla zagrożenia krzyżackiego, a chrystianizacja Wielkiego Księstwa oznaczała koniec jego izolacji na arenie międzynarodowej i skok cywilizacyjny. W dodatku w świecie chrześcijańskim dominowało przekonanie, że wszelka władza pochodzi od Boga, co – przynajmniej w teorii – dawało władcy i jego rodzinie dodatkową ochronę i wsparcie duchowieństwa oraz otwierało drogę do rozprawienia się z ewentualną opozycją. Dla niego samego korona króla Polski oznaczała z kolei ogromne wzmocnienie pozycji na samej Litwie.

VI. Świt unii polsko-litewskiej

Polsko-litewska wspólnota interesów spowodowała, że dwa odmienne religijnie i kulturowo i do niedawna wrogie państwa, szybko znalazły porozumienie. Jeszcze w 1383 r. Jagiełło, dążąc do sojuszu z Polską, nadał szerokie przywileje handlowe dla kupców lubelskich na terenie Wielkiego Księstwa. Od początku 1384 r. rozpoczęła się tajna wymiana korespondencji pomiędzy dworem Jagiełły a kanclerzem Janem z Tęczyna i królową wdową Elżbietą Bośniaczką.

Efektem długich negocjacji była zawarta 14 sierpnia 1385 r. unia polsko-litewska w Krewie, pierwszy z wielu dokumentów, który doprowadził do powstania późniejszej Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Na mocy jej postanowień wielki książę litewski Jagiełło zobowiązał się do chrztu wraz z całym państwem i ślubu z królową (według dokumentów – królem) Jadwigą. Miał także odzyskać ziemie utracone przez Polskę, zwolnić polskich jeńców oraz z własnej kieszeni zapłacić odszkodowanie za zerwane zaręczyny z Wilhelmem Habsburgiem.

 

Akt unii polsko-litewskiej w Krewie z 14 sierpnia 1385 r. Źródło: Wikipedia.

Unia w Krewie, której oryginał zachował się do dziś, zawiera szereg nieścisłości, które nadal budzą kontrowersje. Najistotniejszą z nich jest charakter przyszłego związku Polski i Litwy. W dokumencie użyto łacińskiego słowa „applicare” (włączyć, wcielić). W historiografii polskiej jest to interpretowane jako próba zawarcia unii realnej, czyli faktycznego połączenia dwóch organizmów państwowych w jeden. Litwini natomiast twierdzą, że chodziło tu jedynie o unię personalną – pozostawienie odrębności obu państw pod rządami jednego monarchy. Późniejszy bieg wydarzeń wskazuje, że w życie weszła ta druga opcja.

Wilhelm Habsburg miał jednak swoich zwolenników, którzy nie zamierzali rezygnować. Jednym z nich był książę Władysław Opolczyk, który nawet opanował 24 sierpnia 1385 r. zamek wawelski, przygotowując dopełnienie ceremonii małżeństwa. Wraz z Wilhelmem zostali jednak przepędzeni przez kasztelana krakowskiego Dobiesława Kurozwęckiego. Jak twierdził niechętny Jagielle Jan Długosz, zrozpaczona młodziutka królowa, próbowała wówczas wyrąbać toporem bramę wawelską, by uciec z miłością swojego życia na Śląsk, powstrzymać miał ją podskarbi wielki koronny Dymitr z Goraja. Obecnie jednak historycy mocno powątpiewają w tą wersję.

Jan Matejko „Dymitr z Goraja powstrzymuje królową Jadwigę przed wyłamaniem drzwi na Zamku Królewskim w Krakowie”. Na licencji Wikimedia Commons.

W każdym razie wizja małżeństwa z dużo starszym o ok. 20 lat, nieznanym mężczyzną pochodzącym z innego kręgu kulturowego dla 12-letniej dziewczyny zapewne nie wyglądała zbyt atrakcyjnie. Trzeba jednak pamiętać, że było to małżeństwo polityczne, jakich wiele zawierano w ówczesnej Europie i na takie względy nie zwracano większej uwagi. Jak głosi legenda, Jadwiga wysłała zaufanego dworzanina Zawiszę z Oleśnicy na spotkanie z księciem, polecając by sobie go dobrze mu się przyjrzał i wrócił jak najszybciej. Jak twierdził Długosz, po powrocie Zawisza stwierdził przed obliczem Jadwigi, że sylwetka księcia Jagiełły jest zgrabna, kształtna, ciało dobrze zbudowane, wzrost średni, spojrzenie wesołe, twarz podłużna, bez żadnego jednak śladu szpetoty. Walory księcia potęgowała zupełna abstynencja od alkoholu, pił jedynie wodę.

11 stycznia 1386 r. Jagiełło zawarł kolejną umowę z polskimi możnowładcami w Wołkowysku, w której potwierdził swoje wcześniejsze zobowiązania co do chrztu i slubu z Jadwigą. Następnie wraz z braćmi i kuzynami na czele orszaku wkroczył do Krakowa. Nastąpiło jego powitanie i pierwsze spotkanie z Jadwigą, na widok której litewski książę miał zaniemówić bowiem królowa była „niezwykłej urody przejęty podziwem następnego dnia posłał jej przez książąt Witolda wielkiej wartości dary w postaci złota, srebra, klejnotów i szat”.

Portret Władysława Jagiełły, fragment gotyckiego ołtarza z Katedry Wawelskiej, ok. 1475–1480. Na licencji Wikimedia Commons.

15 lutego Jagiełło został ochrzczony w katedrze wawelskiej, przyjmując imię Władysław po swoim ojcu chrzestnym Władysławie Opolczyku (jako przedstawicielu Węgier), matką chrzestną została Jadwiga z Melsztyńskich, siostra wojewody krakowskiego. Ochrzczony został także książę Witold, przyjmując imię Aleksander, oraz pozostali członkowie rodu Giedyminowiczów.

18 lutego odbył się ślub Władysława i Jadwigi, którego udzielił arcybiskup gnieźnieński Bodzęta. Z kolei 4 marca w tej samej katedrze ten sam arcybiskup koronował litewskiego księcia na króla Polski. Odtąd Jagiełło nosił imię Władysława II.

VII. Nowa epoka

Wkrótce po ślubie królewska para udała się do Wielkopolski, gdzie odwiedzili relikwie św. Wojciecha, a wracając prawdopodobnie odwiedziła Częstochowę. Po powrocie do Krakowa na oboje monarchów czekał papieski legat Maffiola, by omówić pilną kwestię chrztu Litwy.

Na temat relacji pomiędzy Jadwigą i Jagiełłą krąży wiele domysłów. Część literatury przedstawia obraz Jadwigi jako niemal męczennicy, cierpiącej w politycznym związku z dużo starszym od niej mężczyzną (ok. 20 lat), z którym nic ją nie łączyło. Wpływ tu jednak miały prawdopodobnie przekazy Jana Długosza, który do Jagiełły odnosił się z dużą niechęcią, oraz propagandy krzyżackiej. Współcześnie uważa się, że małżeństwo Jadwigi z Władysławem Jagiełłą było udane, pomimo dużej różnicy wieku i różnic kulturowych.

 

Pomnik królowej Jadwigi i Władysława Jagiełły na krakowskich Plantach. Domena publiczna.

Rysą na tym obrazie miała być sprawa rycerza Gniewosza z Dalewic, który w 1387 r. publicznie oskarżył królową o zdradę małżeńską z Wilhelmem Habsburgiem, który faktycznie w tym czasie przebywał w Krakowie. Oskarżenie to doprowadziło do kryzysu zarówno politycznego, jak i podobno w małżeństwie królewskim. Efektem był proces w Wiślicy, w którym Jadwiga wystąpiła jako zwykła szlachcianka, a reprezentował ją kasztelan wojnicki Jaśko z Tęczyna.  W wyniku procesu Gniewosz przyznał, że skłamał i publicznie „odszczekał” zarzuty.

Niezależnie od tego, jak układały się relacje osobiste pomiędzy parą małżonków, pod względem politycznym stanowili oni doskonały duet. Był to chyba jedyny w wypadku Polski przypadek, gdy król i królowa byli oboje zdolnymi i skutecznymi politykami, działającymi w sposób zgrany.

Pierwsza do tego okazja miała miejsce już w 1387 r., gdy wynikł trójstronny spór z Węgrami i księciem Ściborem ze Ściborzyc o Ruś Halicką. Jadwiga, jako bezpośrednia spadkobierczyni Ludwika I Węgierskiego (ogłosiła się heres Hungariae – dziedzic Węgier), osobiście poprowadziła wyprawę rycerstwa, która w sposób bezkrwawy usunęła Ścibora oraz starostów węgierskich i ogłosiła akt przyłączenia Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Królestwa Polskiego. W tym samym roku Władysław II Jagiełło przyjął we Lwowie hołd lenny od hospodara mołdawskiego Piotra I, a Jadwiga – hospodara wołoskiego Włada, nakazując chrzest Wołoszczyzny w obrządku katolickim, czym mieli się zająć karmelici.

Jan Matejko „Chrzest Litwy”, 1889 r. Domena publiczna.

Najbardziej palącą sprawą była kwestia chrystianizacji Litwy. W 1387 r. Władysław II Jagiełło przybył na Litwę i zdołał przekonać bojarów do przyjęcia wiary chrześcijańskiej. Pierwszym krokiem było utworzenie diecezji w Wilnie, na czele której stanął biskup Andrzej Jastrzębiec, franciszkanin, dawny biskup serocki i spowiednik Elżbiety Łokietkówny.

Chrzest, z konieczności przeprowadzony jedynie na terenie Auksztoty (Żmudź znajdowała się pod okupacją krzyżacką) odbył się w latach 1387-88 w sposób bezkrwawy, objął zarówno litewskich wielmożów, jak i prosty lud. W całej operacji unikano stosowania przemocy, ale na rozkaz Jagiełły zniszczono wszystkie miejsca i obiekty kultu pogańskiego – karczowano święte gaje, gaszono święty ogień, zabijano święte węże itd.

Osobną kwestią było pozyskanie odpowiedniej liczby właściwie wykwalifikowanego duchowieństwa. W tym celu królowa Jadwiga ufundowała klasztor benedyktynów na krakowskim Kleparzu, a także ufundowała w 1397 r. kolegium litewskie przy Uniwersytecie Karola w Pradze. Natomiast tłumaczeniem modlitw na język litewskich zajął się osobiście sam król. Z kolei biskup Andrzej utworzył klasztor franciszkański w Lidzie.

Klasztor benedyktynów na krakowskim Kleparzu, ufundowany przez królową Jadwigę. Za stroną pl.tripadvisor.com.

VIII. Zmiana układu sił w Europie północno-wschodniej. Reakcja krzyżacka

Ślub Jadwigi i Władysława II Jagiełły oraz unia polsko-litewska całkowicie zmieniły sytuację polityczną w tej części Europy, w szczególności  odniesieniu do Państwa Zakonnego. Polska i Litwa połączone sojuszem były zbyt trudnym przeciwnikiem dla Krzyżaków, a chrystianizacja Litwy podważyła dalszy sens istnienia ich państwa.

Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie w okresie panowania Władysława Jagiełły. Na licencji Wikimedia Commons.

Nie dziwi zatem fakt, że Krzyżacy byli od początku przeciwni zarówno zwarciu małżeństwa Jadwigi i Jagiełły, jak i unii między tymi krajami. Znaleźli przy tym sojuszników w dynastii Habsburgów, w tym w osobie odtrąconego księcia Wilhelma Uprzejmego. Wytoczyli oni w Rzymie proces mający na celu unieważnienie małżeństwa. Argumentowano, że w Krakowie rządzi dziewczynka oraz przekupieni litewskim złotem panowie, natomiast chrzest Jagiełły był fikcyjny.

Szczególne oburzenie wywołało zatrzymanie przez Habsburgów kanonika krakowskiego Mikołaja Trąby, wysłanego do Rzymu z hołdem nowego polskiego monarchy złożonym papieżowi.

Zabiegi te jednak na niewiele się przydały, gdyż w swojej bulli z 12 marca 1388 r. papież Urban VI nazwał polską parę królewską „…najdroższymi w Chrystusie synem i córką”.

Urban VI (Bartolomeo Prignano, 1318-89), papież od 1378 r. Na licencji Wikimedia Commons.

Krzyżacy nie uznali jednak chrztu Litwy, cały czas rozgłaszając na zachodzie Europy, że kraj ten nadal jest pogański. Twierdzenia te zderzyły się z propagandą polską głoszącą, że w Europie pogan już nie ma. W efekcie pod koniec XIV w. zaczęła spadać liczba przybywających do Prus i Inflant gości zakonnych. Obok działań zbrojnych dyplomacja krzyżacka sięgnęła po wypróbowany środek – zakulisowe pertraktacje z opozycją na Litwie i próby dyplomatycznego podważenia unii.

IX. Trudne pierwsze lata. Wojna domowa na Litwie 1389-92

Szkolne podręczniki w momencie zawarcia ślubu Jagiełły i Jadwigi zwykle płynnie przechodzą do Wielkiej Wojny z Zakonem Krzyżackim z lat 1409-11 i bitwy pod Grunwaldem, jakby utrzymanie unii polsko-litewskiej i jej dalsze zacieśnianie było sprawą oczywistą. Jest to jedno z wielu karygodnych uproszczeń.

W istocie pierwsze lata wspólnego panowania Władysława II Jagiełły i Jadwigi były w miarę spokojne w Polsce, ale nie na Litwie. Wśród części bojarów litewskich wizja związku z Polską jawiła się jako podporządkowanie Wielkiego Księstwa mniejszemu terytorialnie, ale dominującemu sąsiadowi.

Skirgiełło Olgierdowicz (1354/55-96), starszy brat Władysława II Jagiełły,  namiestnik w Wielkim Księstwie Litewskim 1386-1392/1394, książę kijowski 1392-1396. XVI-wieczna rycina. Na licencji Wikimedia Commons.

Niezadowolenie na Litwie wzbudzało uczynienie przez Jagiełłę wielkorządcą jego brata Skirgiełły, niepopularnego a w dodatku uważanego za nieudolnego. Oznaczało to odsunięcie Witolda, który pozostał w tej sytuacji co najwyżej księciem łuckim, jednak skupił wokół siebie siły opozycji. Narastający konflikt pomiędzy Skirgiełłą i Witoldem próbował przerwać król na drodze negocjacji w maju 1389 r., co jednak skończyło się niepowodzeniem. Jednocześnie Władysław II wysłał na Litwę rycerstwo polskie pod dowództwem Klemensa Moskarzewskiego, mające wesprzeć Skirgiełłę w Wilnie, co wzbudziło oburzenie wielmożów litewskich.

Latem 1389 r. Witold planował wykorzystać ślub swojej siostry do przeprowadzenia zamachu stanu w Wilnie i obalenia Skirgiełły. Przygotowania zostały jednak odkryte i udaremnione, co doprowadziło do wybuchu kolejnej wojny domowej na Litwie. Pod koniec roku dwaj główni stronnicy Witolda – jego brat, książę nowogródzki Towciwiłł i szwagier, Iwan Olszański, w wyniku porażek militarnych utracili swoje terytoria.

W tej sytuacji Witold w styczniu 1390 r. zawarł ponowny sojusz z Zakonem Krzyżackim (układ w Ełku, stanowiący powtórzenie układu w Królewcu z 1384 r.). Na jego mocy Krzyżacy zobowiązali się wesprzeć zbrojnie księcia w walce o tron w Wilnie. W zamian w ich ręce przechodziła większa część Żmudzi. Ponieważ Witold już wcześniej zdradził panów zakonnych, ci zażądali tym razem rękojmi w postaci zakładników – braci, żony, córki, siostry, szwagra oraz kilku ważnych litewskich notabli. W maju tego roku hołd złożyło Witoldowi 31 najznaczniejszych bojarów żmudzkich.

Konflikty Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim w latach 1377-1434. Na licencji Wikimedia Commons.

Tym samym nad dopiero powstającą unia polsko-litewską zawisło poważne niebezpieczeństwo jej zerwania, z czego zamierzali skorzystać przede wszystkim Krzyżacy.

Na początku 1390 r. wojska Władysława II Jagiełły i księcia Skirgiełły osiągnęły pewne sukcesy militarne, opanowując Podlasie i zdobywając po 6-miesięcznym oblężeniu Grodno. Jednak wkrótce na Litwę wkroczyła wielka wyprawa wojsk Witolda oraz krzyżackich, dowodzona przez marszałka zakonu, Engelharda Rabe von Wildstein, składająca się głównie z rycerstwa zachodnio-europejskiego. W jego składzie znajdowało się 300 rycerzy angielskich pod wodzą Henryka z Bolingbroke, hrabiego Derby i brata stryjecznego króla Ryszarda II Plantageneta, późniejszego króla Anglii Henryka IV Lancastera. Na Krzyżakach szczególne wrażenie zrobiła sprawność przyprowadzonych przez niego walijskich łuczników, od tej pory panowie zakonni chętnie wynajmowali ich do swoich armii. Liczne rycerstwo znad Sekwany przyprowadził też Marszałek Francji Jean Le Maingre.

Wojska sprzymierzonych początkowo obległy zamek w Jurborku nad Niemnem. Jednak w jego trakcie, 20 sierpnia w Malborku zmarł wielki mistrz zakonu Konrad Zöllner von Rothenstein. Wprowadziło to duże zamieszanie wśród stronników Witolda, gdyż krzyżaccy rycerze zamierzali się początkowo wrócić do Prus na wybór nowego przywódcy. Ostatecznie po naradach uznano, że wyprawę należy kontynuować. 11 listopada 1390 r. wojska sprzymierzone obległy Wilno, bronione przez księcia Skirgiełłę, wiernych mu bojarów litewskich i rycerstwo polskie. Pięciotygodniowe oblężenie obfitowało w wyjątkowo krwawe i zacięte walki, w których obie strony poniosły ciężkie straty – pod murami zamku zginąć miał brat księcia Witolda, Konrad (Towciwiłł), natomiast po drugiej stronie poległ brat Władysława II Jagiełły – Korygiełło. Miasto i otaczające go miejscowości zostały niemal całkowicie zniszczone (np. stanowiący część Wilna Krzywy Gród, który nigdy nie został odbudowany), jednak sprzymierzonym nie udało się zdobyć zamków. Ostatecznie ich armia wycofała się do Prus na początku 1391 r.

Wizerunek rycerza z prologu do „Opowieści kanterberyjskich” autorstwa Geoffreya Chaucera, sławiących wyczyny angielskich rycerzy, w tym udział w wyprawie na Litwę i oblężeniu Wilna w 1390 r. Na licencji Wikimedia Commons.

Wojna trwała dalej. Witold próbował pozyskać nowego sojusznika w postaci wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla I Rurykowicza, który 21 stycznia 1391 r. poślubił jedyną córkę litewskiego księcia, Zofię. Efektem było zagarnięcie Nowogrodu, dotąd uznającego władzę Skirgiełły, przez Moskwę. Tymczasem Krzyżacy byli zajęci wyborem nowego wielkiego mistrza i walką polityczną wewnątrz zakonu. Dopiero wiosną na tronie w Malborku zasiadł Konrad von Wallenrode, który pokonał opozycję.

W 1391 r. działania zbrojne przybrały na sile. Na początku roku ruszyła kolejna wyprawa wojsk krzyżackich przeciw Litwie, w wyniku której spustoszone zostały tereny w okolicach Kowna. Jednak kolejne oblężenie Wilna, o ile w ogóle do niego doszło, zakończyło się niepowodzeniem. W listopadzie oddziały Witolda uderzyły na Grodzieńszczyznę, przecinając linie komunikacyjne pomiędzy Polską a księciem Skirgiełłą. Jednak krzyżacki wielki mistrz Konrad von Wallenrode miał bardziej dalekosiężne plany, w 1392 r. rozpoczynając skupowanie ziem sąsiadujących z Prusami. Za 50 tys. guldenów pozyskał ziemię dobrzyńską od księcia Władysława Opolczyka, a w maju rozpoczął negocjacje w Zygmuntem Luksemburczykiem w sprawie zakupu Nowej Marchii. Oznaczało to istotne wzmocnienie Państwa Zakonnego i zagrożenie północnych rubieży Królestwa Polskiego.

Konrad von Wallenrode (1330/40-1393), wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego od 1391 r. Jego kontrowersyjna polityka (m.in. dymisja lubianego i szanowanego marszałka Engelharda Rabe von Wildsteina podczas oblężenia Wilna w 1392 r.) doprowadziła do konfliktu z częścią rycerstwa zakonnego. Domena publiczna.

Na początku 1392 r. miało miejsce apogeum kryzysu w unii polsko-litewskiej. Wojna domowa na Litwie przeciągała się. W tym roku ruszyła kolejna wyprawa rycerstwa zakonnego i zachodnioeuropejskiego na Wilno i ponownie zakończyła się niepowodzeniem. Kolejne działania nie przynosiły rozstrzygnięć politycznych dla żadnej ze stron, za to prowadziły do pustoszenia terenów Wielkiego Księstwa. Komplikowała się także sytuacja zewnętrzna i wewnętrzna Królestwa Polskiego i Władysława II Jagiełły. Książę śląski, Władysław Opolczyk, wysunął nawet projekt rozbioru Polski przez Państwo Zakonne, Węgry, Brandenburgię i Śląsk, ale nie spotkał się on z zainteresowaniem.

Jednocześnie wśród wielmożów polskich narastało niezadowolenie. Unia polsko-litewska, po której tyle sobie obiecywano, jak na razie doprowadziła jedynie do zaangażowania króla Władysława II w wojnę domową na Litwie i nie było pewne, czy zdoła on tam utrzymać władzę. W dodatku rosło zagrożenie otwartej konfrontacji z Państwem Zakonnym, do której Polska nie była przygotowana.

W połowie 1392 r. Jagiełło nawiązał tajne kontakty z księciem Witoldem poprzez biskupa płockiego, Henryka Mazowieckiego (syna księcia Siemowita III), oferując mu ugodę. Na jej warunkach Kiejstutowicz miał zostać wielkim księciem Litwy, jednak pod warunkiem, że król zatrzyma tytuł najwyższego księcia. Litewski książę także miał już dość wojny, która nie rokowała szans na sukces, w dodatku sprzymierzeni Krzyżacy wysuwali coraz to nowe żądania i najwyraźniej starali się maksymalnie wzmocnić swoja pozycję. Zgodził się zatem na warunki proponowane przez kuzyna. Ciekawostką jest fakt, że uradowany z porozumienia Witold oddał za żonę Henrykowi swoją siostrę Ryngałłę, w której ten się zakochał pomimo, że był nominalnym biskupem płockim (choć nie posiadał wyższych święceń duchownych). Wokół sprawy wybuchł wielki skandal, wykorzystany propagandowo przez stronę krzyżacką jako dowód na fałszywość chrztu Litwy. Sam Henryk niedługo cieszył się z małżeństwa, gdyż zmarł nagle w 1392 lub 93 r. w Łucku, prawdopodobnie otruty – o jego zabójstwo podejrzewano znaną z żądzy władzy Ryngałłę lub braci Henryka, książąt mazowieckich Janusza I i Siemowita IV, którzy zgodnie z testamentem ojca mieli Henrykowi odstąpić część ziem, gdyby ten porzucił karierę duchowną.

Piotr Stachiewicz „Królowa Jadwiga godzi Skirgiełłę z Witoldem”. Ilustracja do książki biskupa Władysława Bandurskiego p.t. „Jadwiga, święta królowa na polskim tronie”, wyd. 1910 r.

Ustalenia pomiędzy Jagiełłą a Witoldem początkowo były utrzymywane w tajemnicy. Do lata 1392 r. litewski książę uzyskał zwolnienie swoich zakładników z niewoli krzyżackiej. W lipcu zaprosił dostojników zakonnych na stanowiący jego kwaterę zamek Ritterswerder na wyspie na rzece Niemien. Podczas uroczystości panowie zakonni zostali aresztowani i uwięzieni. Wojska Witolda natychmiast rozpoczęły działania przeciw Krzyżakom, zajmując kilka kluczowych zamków nad Niemnem, a książę oficjalnie opowiedział się po stronie Władysława II Jagiełły.

4 sierpnia 1392 r. Jagiełło wraz z Jadwigą spotkał się z Witoldem i Anną w Ostrowie pod Lidą. Monarchowie podpisali ugodę regulującą dalszą zależność Litwy i Polski oraz kwestie władzy na Litwie. Witold oficjalnie został mianowany wielkim księciem (Magnus Dux), podczas gdy Władysław II Jagiełło zatrzymał tytuł najwyższego księcia (Prince Supremus). Tym samym Witold uzyskał pełnię władzy w swoim kraju, ale nadal pozostawał wasalem swojego kuzyna. Tymczasem Skirgiełło został pozbawiony tytułu wielkiego księcia i przeniesiony do Kijowa, gdzie zmarł w 1397 r. Witold odzyskał także księstwo trockie, stanowiące jego ojcowiznę.

Był to koniec litewskiej wojny domowej, nadal jednak trwała wojna litewsko-krzyżacka. W rękach zakonnych pozostawała Żmudź, w 1393 r. panowie zakonni zajęli Grodno, a w 1394 r. ruszyła kolejna rejza krzyżacka na Litwę. Jednak nowy wielki mistrz Konrad von Jungingen, wybrany po śmierci Konrada von Wallenrode w lipcu 1393 r. był przede wszystkim zwolennikiem działań dyplomatycznych.

Konrad von Jungingen (1355-1406), wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego od 1393 r. Starał się utrzymać pozycję Państwa Zakonnego zręcznymi zabiegami dyplomatycznymi, unikając konfrontacji zbrojnej z sojuszem polsko-litewskim. W 1398 r., za cenę pokoju z Litwą, uzyskał Żmudź, a w 1402 r. sfinalizował zakup Nowej Marchii od Zygmunta Luksemburskiego. Umierając przestrzegał współbraci przed wyborem na urząd wielkiego mistrza swojego zapalczywego młodszego brata Ulryka, nazywając go „głupcem”. Kapituła jednak nie posłuchała jego słów. Rycina z książki Christopha Hartknocha „Altes und Neues Preussen”, 1684 r. Na licencji Wikimedia Commons.

Unia polsko-litewska została uratowana, jednak wielki książę Witold, który uzyskał znaczną władzę na Litwie, nie zamierzał rezygnować z prób uniezależnienia się od Polski, tyle że teraz stosował inne metody. W kolejnych latach stopniowo wzmacniał swoją władzę poprzez usunięcie w cień lokalnych książąt litewskich z nadania Jagiełły (w tym jego brata, księcia witebskiego Świdrygiełły) i zastępować ich swoimi ludźmi. W 1398 r. doprowadził do zawarcia pokoju z Krzyżakami na wyspie Salin. Na jego mocy oddał im Żmudź w zamian za wsparcie w walkach ze Złotą Ordą i Nowogrodem Wielkim oraz przyrzeczenie nie angażowania się panów zakonnych po stronie księcia Świdrygiełły, adwersarza Witolda.

Pokój i przymierze z Krzyżakami był Witoldowi potrzebny, by skierować ekspansję Wielkiego Księstwa na wschód, licząc na podbój Rusi Moskiewskiej. Działania te doprowadziły do wojny ze Złotą Ordą, na tronie której Witold zamierzał przywrócić usuniętego wcześniej chana Tochtamysza, swojego sojusznika. 12 lub 19 lipca 1399 r., nad rzeką Worsklą rozegrała się jedna z największych bitew ówczesnej Europy. Po jednej stronie stanęły sprzymierzone wojska pod dowództwem Witolda, składające się z armii litewskiej, oddziałów mołdawskich, polskich, krzyżackich i Tatarów Tochtamysza – łącznie ok 38 tys. Przeciwko nim stanęły dwie połączone armie tatarskie Złotej Ordy – Temür Kutługa oraz Edygeja, łącznie ok. 90 tys. Bitwa zakończyła się klęską i pogromem armii sprzymierzonych. Śmierć poniosło łącznie 15 tys. ludzi, w tym 74 kniaziów i znacznych bojarów i rycerzy. Zginęli m.in. książęta briański Dymitr i połocki Andrzej Garbaty (bracia Jagiełły), hospodar mołdawski Stefan I czy kasztelan krakowski Spytko II z Melsztyna, a sam Witold ledwie uszedł z życiem. Jednak prawdziwym zwycięzcą nad Worsklą był król Władysław II Jagiełło, gdyż po tej katastrofie Witold był zmuszony zrezygnować z planów ekspansji, zerwać przymierze z Krzyżakami i powrócić do sojuszu z Polską.

Bitwa nad Worsklą 12 lub 19 lipca 1399 r. Rycina z kroniki cara moskiewskiego Iwana IV Groźnego. Na licencji Wikimedia Commons.

Negocjacje polsko-litewskie, prowadzone od początku 1400 r., doprowadziły do podpisania w 1401 r. nowej unii w Wilnie przez bojarów litewskich (18 stycznia) i w Radomiu przez Radę Królewską (11 marca). Na jej mocy Witold otrzymał dożywotnią pełną władzę na Litwie, która stawała się praktycznie suwerennym krajem, natomiast po jego śmierci miała zostać połączona z Polską. Zastrzeżono, że w razie braku legalnych potomków Jagiełły i Witolda panowie polscy i bojarzy litewscy wspólnie wybiorą nowego monarchę. Unia wileńsko-radomska faktycznie scementowała sojusz polsko-litewski, który od tej pory przygotowywał się do konfrontacji z najgroźniejszym wrogiem – Państwem Zakonnym.

X. Ostatnie lata królowej Jadwigi

W czasie, gdy na Litwie toczyła się wojna domowa, w Królestwie Polskim panował spokój, a pra królewska pełniła rządy jak dotąd, wzajemnie się uzupełniając i odnosząc sukcesy na arenie politycznej.

W 1391 r. nowy papież Bonifacy IX podniósł biskupstwo lwowsko-halickie do rangi arcybiskupstwa, które objął Jakub Strepa (zwany też Strzemię), święty Kościoła Katolickiego – jego infułę wyhaftowała własnoręcznie królowa Jadwiga. Monarchini zasłynęła zresztą z ogromnej ilości darów, fundacji i innych donacji.

Jan Matejko „Założenie Szkoły Głównej przeniesieniem do Krakowa ugruntowane. R.P. 1361-1399-1400”. Na licencji Wikimedia Commons.

Jednak jedną z jej największych zasług było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego, który podupadł w czasach panowania Ludwika I Węgierskiego. Królowa poświęciła się temu dziełu z ogromnym poświęceniem, doprowadzając m.in. w 1397 r. zgody papieża na utworzenie na nim wydziału teologicznego. Jadwiga sprowadziła na uczelnię licznych naukowców i intelektualistów z całej Europy.

Duże zasługi położyła także królowa dla piśmiennictwa polskiego, zlecając tłumaczenie na język polski modlitewników, żywotów świętych i objawień. Prawdopodobnie na zamówienie Jadwigi powstał także trójjęzyczny (łaciński, niemiecki i polski) zbiór psalmów, znany jako Psałterz floriański, będący jednym z największych zabytków języka polskiego doby Średniowiecza.

Karta z Psałterza floriańskiego, jednego z najstarszych zabytków piśmiennictwa polskiego. Na licencji Wikimedia Commons.

Kiedy w 1392 r. nasilił się konflikt z Władysławem Opolczykiem i Krzyżakami wokół kwestii sprzedaży zakonowi Nowej Marchii i ziemi dobrzyńskiej, para królewska podjęła szereg działań w celu wzmocnienia północnej flanki Królestwa. Jeszcze dwa lata wcześniej hołd lenny polskiemu królowi złożył książę szczeciński Warcisław VII. W 1391 r., gdy Władysław Opolczyk wydzierżawił Krzyżakom Złotorię, król Władysław II Jagiełło przedsięwziął nieudaną wyprawę wojskową do ziemi dobrzyńskiej. Chcąc doprowadzić do izolacji Opolczyka na arenie międzynarodowej, poparł króla Niemiec Wacława IV w sporze z Zakonem Krzyżackim. Korzystając z zakończenia wojny na Litwie, w 1395 r. zawarł sojusz z książętami pomorskimi Świętoborem I i Bogusławem VIII.

17 maja 1395 r. w Budzie, w wyniku powikłań po poronieniu, zmarła królowa Węgier, Maria Andegaweńska, starsza siostra królowej Jadwigi i żona Zygmunta Luksemburczyka. Po jej śmierci Jadwiga wysunęła roszczenia do tronu Węgier, co doprowadziło do napięcia i koncentracji wojsk na granicy. W rzeczywistości było to sprytne zagranie ze strony polskiej pary królewskiej, mające na celu odwrócenie uwagi Zygmunta od sytuacji na północy Polski i izolację jego lennika Władysława Opolczyka. Dzięki temu w 1396 r. Jagiełło zajął Kujawy, należące do księcia śląskiego, i przyłączył je do Polski.

 

Piotr Stachiewicz „Królowa Jadwiga przekazuje klejnoty Akademii Krakowskiej”. Domena publiczna.

W 1397 r. królowa Jadwiga prowadziła negocjacje z wielkim mistrzem krzyżackim Konradem von Jungingen w Inowrocławiu, próbując nakłonić go do zwrotu Polsce ziemi dobrzyńskiej, jednak bez skutku. Niemniej, fakt takiej samodzielnej aktywności kobiety w działaniach dyplomatycznych na arenie międzynarodowej w tamtych czasach był czymś wyjątkowym.

Jednak jedną z najbardziej palących kwestii, dotyczących królewskiego małżeństwa, był brak potomstwa. W momencie ślubu Jagiełły i Jadwigi królowa – nawet w ówczesnych realiach – była jeszcze dzieckiem. Czas jednak płynął, a potomkowie nie pojawiali się. Nie była to tylko prywatna sprawa małżonków, lecz kwestia natury politycznej, i to o zasięgu międzynarodowym. Zgodnie z założeniami, przyszłą unią Polski i Litwy mieli władać monarchowie wywodzący się właśnie z tego politycznego małżeństwa. Co więcej, sprawą był mocno zainteresowany sam papież Bonifacy IX, który ze związkiem obu państw wiązał dalekosiężne plany sięgnięcia wpływami Stolicy Apostolskiej daleko na wschód i południowy wschód, przeciwstawienia się zagrożeniom ze strony Złotej Ordy i Turków, liczył także na wsparcie unii w sporach z cesarzem.

Jan Matejko „Wpływ Akademii Krakowskiej na Kraj”. Na licencji Wikimedia Commons.

Wraz z upływem czasu wzrastało zniecierpliwienie bezpotomnością pary królewskiej, co było także ważkim argumentem w rękach opozycji, w tym stronników Zygmunta Luksemburskiego, oraz propagandy krzyżackiej. W tamtych czasach za sytuację taką obwiniano kobietę, a bezpłodność była uważana za grzech niweczący wszelkie inne cnoty, którego odkupieniem mogło być jedynie życie zakonne. Toteż to właśnie na Jadwigę spadła krytyka za istniejący stan rzeczy. Dołączył się do niej sam Władysław II Jagiełło, który po 1395 r. miał królowej publicznie wyrzucać brak dziecka. Królowa b. ciężko znosiła tę sytuację, jak wspominał Jan Długosz, usuwała się w zacisze swoich komnat i umilała czas słuchając muzyki – posiadała własną nadworną orkiestrę.

Tymczasem pod koniec 1398 r., po 12 latach małżeństwa, królowa Jadwiga zaszła w ciążę. Wiadomość o tym rozeszła się po Europie na początku następnego roku. Z sytuacji tej szczególnie uradowany był papież, który miał zostać oficjalnym ojcem chrzestnym dziecka.

22 czerwca 1399 r. Jadwiga Andegaweńska przedwcześnie urodziła córkę, pospiesznie ochrzczoną jako Maria Bonifacja. Dziecko było słabe i zmarło 13 lipca. Śmierć zatajono przed matką, która także znajdowała się w ciężkim stanie, prawdopodobnie z powodu gorączki popołogowej (zakażenia okołoporodowego), które dziesiątkowało kobiety w tamtych czasach.

Jan Matejko „Królowa Jadwiga”. Malarz był obecny wraz z profesorami Uniwersytetu Jagiellońskiego przy otwarciu krypty królowej na Wawelu w 1887 r. i wykonał rysunki jej czaszki i kości, toteż jego portret należy uznać za wierne odtworzenie jej wyglądu. Podczas kolejnego otwarcia w 1949 r. dokonano dokładnych pomiarów i badań antropologicznych. Na ich podstawie wiemy, że królowa miała 172-185 cm wzrostu, była zatem jak na tamte czasy niezwykle wysoką kobietą (średni wzrost mężczyzn wówczas nie przekraczał 155 cm), posiadała włosy koloru rudo blond. Miała mocną budowę ciała, nie stwierdzono żadnych zmian patologicznych, posiadała też niemal kompletne uzębienie, co wówczas było rzadkością. Na uwagę zwracała wąska wysoko położona miednica, co zapewne było przyczyną komplikacji przy porodzie. Królowa prawdopodobnie została pochowana razem z córką Marią Bonifacją (wskazuje na to ułożenie kości), ale z niewykształconego szkieletu noworodka do naszych czasów nic się nie zachowało. Na licencji Wikimedia Commons.

Królowa Jadwiga zmarła trzy dni po swojej córce i została pochowana na Wawelu. Od samego początku była otaczana aurą świętości. Proces beatyfikacyjny trwał jednak bardzo długo i ostatecznie została ogłoszona błogosławioną dopiero w 1979 r., a świętą – w 1997 r. W obu przypadkach akty te ogłosił osobiście papież Jan Paweł II.

Jedną z ostatnich decyzji królowej było zapisanie jej klejnotów koronnych Akademii Krakowskiej. W rezultacie została pochowana jedynie z pozłacanymi, drewnianymi imitacjami insygniów.

Ukoronowaniem dzieła jej życia był akt erekcji Uniwersytetu w Krakowie 22 lipca 1400 r., nazywanego odtąd Jagiellońskim.

Fragment nagrobka królowej Jadwigi w katedrze na Wawelu. Początkowo królową pochowano w jednej z naw pod prowizoryczną, gipsową płytą (prawdopodobnie w oczekiwaniu na beatyfikację). Jej grób został zniszczony w I połowie XVII w. za rządów bpa Gembickiego. W 1902 r. wykonano dla Jadwigi sarkofag z białego marmuru ufundowany przez Karola Lanckorońskiego. Sarkofag ten wykonał Antoni Madeyski. Do postaci Jadwigi pozowała rzeźbiarzowi Zofia Łuszczkiewiczówna. Został on położony jednak dopiero w 1949 r. Na licencji Wikimedia Commons.

XI. Unia trwa dalej

Moment śmierci królowej Jadwigi mógł oznaczać kolejny kryzys unii polsko-litewskiej, gdyż król Władysław II Jagiełło tracił formalne prawa do tronu. To Jadwiga Andegaweńska, córka króla Ludwika I Węgierskiego i prawnuczka Władysława I Łokietka była dziedziczką korony polskiej, Jagiełło nie był natomiast w żaden znaczący sposób spokrewniony z panującą linią Piastów, w odróżnieniu np. od władców Śląska czy Mazowsza.

Jednak m.in. zagrożenie krzyżackie i korzyści z unii z Litwą spowodowały, że szlachta i wielmożowie nie dążyli do zmiany na tronie, pomimo krytyki króla. Ten z kolei postanowił wzmocnić swoją pozycję. Podobno jeszcze na łożu śmierci królowa Jadwiga zasugerowała mężowi powtórne małżeństwo z jej kuzynką, Anną Cylejską, wnuczką króla Kazimierza III Wielkiego.

Kazimierz III Wielki był czterokrotnie żonaty (formalnie trzykrotnie, jedno z małżeństw jest traktowane jako bigamia). Z ostatnią żoną, Jadwigą Żagańską miał trzy córki, z których do dorosłości przeżyły dwie: Anna i Jadwiga. Zgodnie z ówczesnym prawem i postanowieniami zjazdu w Wyszehradzie były one odsunięte od sukcesji na korzyść siostrzeńca króla, Ludwika Andegawena. Ten, po objęciu tronu jako Ludwik I, szybko pozbył się z kraju obu kuzynek, wydając je za mąż za mało znaczących monarchów odległych państw, co miało zabezpieczyć interesy jego potomków na tronie w Krakowie. Anna (1366-1425) poślubiła Wilhelma hrabiego Cilli (Celje w Słowenii),  po jego śmierci w 1392 r. wyszła ponownie za mąż za hrabiego Ulryka von Teck. Owocem pierwszego małżeństwa była córka Anna, urodzona w 1380 lub 81 r.

Pod koniec 1400 r. do Celje przybyło polskie poselstwo negocjować małżeństwo Władysława II Jagiełły z Anną, która znajdowała się pod opieką stryja, hrabiego Hermana II. Porozumienie zawarto szybko, a 23 kwietnia 1401 r. papież Bonifacy IX dał narzeczonym dyspensę (konieczną ze względu na pokrewieństwo Anny z Jadwigą). 16 lipca Anna przybyła do Krakowa, jednak ślub Anny Cylejskiej i Władysława II Jagiełły odbył się dopiero 29 stycznia 1402 r. Anna została koronowana na królową Polski 25 lutego 1403 r.

Władysław II Jagiełło i jego druga żona Anna Cylejska. Miniatura z  Ludovicus Decius „De Jegellonum familia liber II”. Na licencji Wikimedia Commons.

Małżeństwo króla z Piastówną po kądzieli w pewien sposób wzmocniło jego pozycję. Związek – jak twierdził Jan Długosz – był udany, choć Jagiełło początkowo miał być niezadowolony z urody nowej królowej. W jego trakcie królowa była dwukrotnie oskarżana o cudzołóstwo i za każdym razem oczyszczona z zarzutów. Anna Cylejska zmarła po długiej chorobie 20 lub 21 marca 1416 r. Owocem małżeństwa była córka Jadwiga Jagiellonka (1408-31).

Na początku XV w. unia polsko-litewska, dodatkowo wzmocniona unią wileńsko-radomską z 1401 r. wydawała się mocna. W istniejącej sytuacji król Władysław II Jagiełło i książę Witold mogli rozpocząć przygotowania do jej najważniejszego sprawdzianu – konfrontacji zbrojnej z Państwem Zakonnym w latach 1409-11.

Niewątpliwie, objęcie tronu polskiego przez Jagiełłę i unia z Litwą, pchnęły dzieje Polski na zupełnie inne tory i przekształciły małe i ciągle walczące o byt Królestwo Polskie w późniejszą Rzeczpospolitą, przez niemal cztery stulecia odgrywającą rolę regionalnego mocarstwa.

M. O.