W dziejach Polski niewiele jest momentów tak niezwykłych, jak noc z 20 na 21 września 1610 roku, kiedy wojska Rzeczypospolitej pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego wkroczyły do Moskwy. Był to szczytowy punkt II wojny polsko-rosyjskiej (1609–1618), w czasie której Rzeczpospolita stała się realną potęgą Europy Środkowo-Wschodniej. Nigdy wcześniej ani później polska armia nie zajęła stolicy tak wielkiego państwa jak Carstwo Rosyjskie, a wizja unii polsko-moskiewskiej była w zasięgu ręki.

REKLAMA

Tło konfliktu: Rosja w czasie „wielkiej smuty”

Początek XVII wieku w Rosji to okres zwany wielką smutą – czas bezkrólewia, wojen domowych, klęsk głodu i rywalizacji o tron carów. Po śmierci cara Fiodora I (1598) i krótkich rządach Borysa Godunowa, a następnie samozwańców podszywających się pod zmarłego carewicza Dymitra, państwo moskiewskie pogrążyło się w chaosie.
Ta sytuacja otworzyła przed Rzecząpospolitą szansę zarówno na rozszerzenie wpływów na wschód, jak i na zabezpieczenie granic przed coraz bardziej nieprzewidywalnym sąsiadem. Król Zygmunt III Waza zdecydował się na interwencję zbrojną pod pretekstem obrony polskich interesów oraz praw swojego syna Władysława do tronu moskiewskiego.

Kampania 1609–1610: droga do Moskwy

Decydująca faza wojny rozpoczęła się jesienią 1609 roku, kiedy polskie wojska obległy Smoleńsk. Największym triumfem polskiego oręża była jednak bitwa pod Kłuszynem 4 lipca 1610 roku.
Hetman Stanisław Żółkiewski, dysponując zaledwie ok. 6 tysiącami żołnierzy (głównie husarii), pokonał kilkudziesięciotysięczną armię rosyjsko-szwedzką dowodzoną przez kniazia Dymitra Szujskiego. To zwycięstwo otworzyło drogę na Moskwę i doprowadziło do rozkładu władzy w państwie carów.

Po klęsce pod Kłuszynem opozycja bojarów w Moskwie obaliła cara Wasyla IV Szujskiego i zaproponowała polskiemu królewiczowi Władysławowi Zygmuntowiczowi tron moskiewski. Była to decyzja bez precedensu – rosyjskie elity gotowe były wybrać na cara katolickiego królewicza, syna króla Polski.

Wkroczenie do Moskwy – 21 września 1610

Kulminacją polskiej kampanii była noc z 20 na 21 września 1610 roku, kiedy wojska Rzeczypospolitej, pod wodzą hetmana Żółkiewskiego, weszły do Moskwy.
Zajęcie stolicy państwa moskiewskiego odbyło się praktycznie bez większych walk, gdyż bojarzy i mieszkańcy miasta nie stawiali zorganizowanego oporu. W polskie ręce trafił Kreml, a hetman złożył przysięgę, że w imieniu królewicza Władysława będzie respektować prawa i zwyczaje prawosławia.

Polacy objęli władzę w imieniu młodego Władysława, który – według ustaleń – miał zostać koronowany na cara. Był to jedyny w historii przypadek, gdy Moskwa znalazła się pod formalnym panowaniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Dlaczego projekt unii polsko-moskiewskiej się nie udał?

Choć triumf był ogromny, plan unii polsko-moskiewskiej ostatecznie się nie powiódł.
Najważniejsze przyczyny to:

  1. Brak zgody Zygmunta III Wazy, który nie chciał, by jego syn Władysław przeszedł na prawosławie – warunek niezbędny, by zostać zaakceptowanym przez większość Rosjan.

  2. Ograniczone zasoby wojskowe i finansowe – utrzymanie Moskwy wymagało ogromnych środków, których Rzeczpospolita, pochłonięta innymi wojnami, nie mogła zapewnić.

  3. Narastający opór ludności rosyjskiej, podsycany przez duchowieństwo prawosławne i siły wierne dawnym carskim rodom, co w 1612 roku doprowadziło do powstania narodowego i wyparcia Polaków z Kremla.

Znaczenie historyczne

Mimo braku trwałych zdobyczy, 21 września 1610 roku pozostaje symbolem największej potęgi militarnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.


Polska armia nie tylko pokonała wielokrotnie liczniejszych przeciwników, lecz także na krótki czas zyskała wpływ na losy olbrzymiego imperium. Był to również moment, w którym idea jagiellońska – federacyjnego państwa obejmującego różnorodne narody – mogła zyskać nowe, wschodnie skrzydło.

Hetman Stanisław Żółkiewski, zwycięzca spod Kłuszyna i zdobywca Moskwy, przeszedł do historii jako jeden z najwybitniejszych wodzów Rzeczypospolitej, a jego strategia i umiejętność negocjacji do dziś budzą podziw historyków wojskowości.

Dziedzictwo

Choć polska obecność na Kremlu zakończyła się w 1612 roku, echo tamtych wydarzeń długo pobrzmiewało w Europie. Dla Polaków jest to świadectwo odwagi, determinacji i wojskowego kunsztu, a także przestroga, że nawet największe zwycięstwo wymaga roztropnej polityki, by stało się fundamentem trwałych sukcesów.

21 września 1610 roku to dzień, w którym Rzeczpospolita Obojga Narodów znalazła się u szczytu swojej potęgi, a jej wojska – pod wodzą hetmana Stanisława Żółkiewskiego – zapisały jedną z najjaśniejszych kart w historii polskiego oręża.