„Wiedza jest drugim słońcem dla tych, którzy ją posiadają” – Heraklit z Efezu. Tymi słowami lata temu rozpocząłem inauguracje kolejnego roku akademickiego w jednej z uczelni wyższych. Były to niezapomniane czasy i pomimo propozycji dwóch ośrodków akademickich dłuższej współpracy naukowej z powodów finansowych moja decyzja musiała być negatywna. Nie oznacza to jednak, że sprawy związane z Polską, a zwłaszcza jej nauką i edukacją przestały mi być bliskie!

REKLAMA

Kilka dni temu odświeżywszy kontakt z Profesorem Krzysztofem Pawłowskim długoletnim rektorem Wyższej Szkoły Biznesu – National-Louis University w Nowym Sączu i po przeczytaniu jego artykułu „Pakt społeczny na rzecz nauki” (link-1), po raz kolejny poczułem się wywołany do tablicy.

Pamiętam, że często w rozmowach z szacownym gronem profesorskim przewijał się temat koniecznych zmian w systemie szkolnictwa, a szczególnie tego wyższego, tego które z założenia ma stać najwyżej we wszystkich priorytetach każdego chcącego się rozwijać narodu. Nauka i edukacja jest bowiem taką sferą, która dynamizuje rozwój niemal każdej dziedziny społeczeństwa, a co za tym idzie tworzy przewagi komparatywne.

Dobrym przykładem modelowych rozwiązań z których możemy wiele zaczerpnąć są Stany Zjednoczone Ameryki, lub kraje Azjatyckie. To właśnie dzięki pewnemu pragmatyzmowi, rdzenie rozwoju technologicznego i ekonomicznego na świecie znajdują się nie przypadkowo w takich krajach, gdzie nauka jest traktowana priorytetowo.

W ten właśnie sposób wytworzone przewagi są wykorzystywane np. w międzynarodowej polityce…

Systemy te dodatkowo wzmacniane są poprzez zjawisko „Drenażu mózgów” czyli odsysaniem najzdolniejszej kadry naukowej z innych krajów, takich np. jak Polska, oferując możliwości szerokiego rozwoju i wsparcia. Jak już wcześniej pisałem, spora część środowisk akademickich ma świadomość tego, że zmiany są konieczne i pilne na niemal wszystkich płaszczyznach (organizacji i zasad funkcjonowania oraz finansowania), ponieważ obecny model jest kompletnie niefunkcjonalny! Dowodem na to są choćby rankingi wyższych uczelni na świecie i miejsce w nich jakie zajmują te z Polski (link-2), czy w końcu sprzedawanie patentów lub gotowych rozwiązań za granice z powodu braku funduszy i zawirowań politycznych (upadek polskiego grafenu link-3). Warto wspomnieć, że łączne nakłady na edukację i szkolnictwo wyższe, a także działalność badawczo-rozwojową wyniosły w 2023 w ok 37,1 mld zł, co wciąż jest zdecydowanie poniżej średniej europejskiej.
Wydaje się zatem, że problemy związane z nauką i edukacją moglibyśmy podzielić na dwa obszary tematyczne. Pierwszy obszar tematyczny to narzędzia związane pozyskiwaniem i dystrybucją szeroko pojętego finansowania. Tutaj bardzo ciekawą propozycją jest „Pakt społeczny na rzecz nauki” autorstwa Prof. Krzysztofa Pawłowskiego. Profesor Pawłowski wskazuje na przykłady rozwiązań w postaci „Programme for National Recovery” (link-4) oraz zagrożenia związane z „pułapką średniego rozwoju” w jakiej niewątpliwie znalazł się nasz kraj.

Drugi obszar tematyczny to szeroko pojęta kondycja polskiej nauki i środowiska akademickiego od strony „merytorycznej” opisana przez Prof. Radosław Zenderowski (link- 5). Otrzymane bowiem środki finansowe powinny być spożytkowane głównie na rozwój badań przyczyniających się do postępu w danej dziedzinie, a nie tworzenia „bytów ponad miarę”. Próby rozmów w tym obszarze zapewne będą znacznie trudniejsze i wymagające bolesnych zmian, często związanych z mentalnością wywodzącą się z poprzedniego systemu politycznego.

Nie da się także ukryć, że jakiekolwiek dyskusje komplikuje fakt, że edukacja i nauka stała się jeszcze jednym obszarem ostrej walki politycznej zamieniającej merytorykę w partyjno-ideologiczną kłótnie… Dzisiaj w obliczu wielu zagrożeń (wojna na Ukrainie, na bliskim wschodzie) i coraz większych napięć międzynarodowych (rosnąca rywalizacja między USA i ChRL) staje się niemal koniecznym wypracowanie ponad wszelkimi podziałami pewnej kultury strategicznej obejmującej także politykę związaną z nauką i edukacją.

Przestrzeni w której, w toku dyskusji mogłyby być stworzone narzędzia i rozwiązania, tak bardzo dzisiaj nam potrzebne, a które nie pozostaną bez znaczenia w definiowaniu roli i status Polski w regionie i na świecie.


1. https://gnn.pl/pakt-spoleczny-na-rzecz-nauki-prof-krzysztof-pawlowski/
2. https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/ranking-szanghajski-2023-najlepsze-uniwersytety-swiata/
3. https://cyfrowa.rp.pl/technologie/art16912441-ojciec-polskiego-grafenu-boli-mnie-ze-rzadzacy-nie-maja-wizji-jak-rozwijac-grafen
4. http://edepositireland.ie/handle/2262/85938
5. https://www.facebook.com/radoslaw.zenderowski/posts/10218579481432043

Autor: Wojciech Cyconiak
Niezależny dziennikarz, felietonista. W latach 1995-2003 pracował rozgłośniach radiowych Radio Echo oraz Radio Plus Tarnów. Studiował Socjologie na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz Zarządzanie i Marketing na GWSH w Katowicach. Obecnie działacz organizacji polonijnych w Austrii oraz wiceprzewodniczący Klubu Studenta i Absolwenta GWSH w Wiedniu. Współorganizator akcji pomocowych dla ośrodków pomocy społecznej w Polsce, oraz pomocy dla Ukrainy.