Od autorytetu dziadka do wzorca z TikToka

REKLAMA

Kiedyś trudno było ściągnąć dzieciaka z pola. Pachniał ziemią, kurzem boiska, sporem o to, kto faulował, i zgodą po sporze, która przychodziła szybciej niż gniew. Dzieciństwo miało zapach potu i śmiechu, a jego rytm wyznaczały podwórkowe gry, nie aplikacje. Dziś trudno młodego człowieka wygnać na pole. Pachnie plastikiem gadżetu, nie ziemią; jego dłonie są bardziej przyzwyczajone do ekranu smartfona niż do piłki. Strach przed rozmową bez filtra, bez emotikony, bez „lajka” jest większy niż strach przed kolejnym starciem na boisku.

To nie jest tylko różnica pokoleniowa. To jest różnica biologii, wychowania i świata, który zmienił reguły gry. Wyobraźmy sobie scenę z tamtych czasów: podwórko przed blokiem albo łąka czy sad na wsi, kilku chłopaków i dziewczyn bawiących się w „klasy” lub „gumę” czasem z kijami udającymi rakiety, a obok starsi koledzy grający w „nogę” na klepisku udającym boisko. Jedyny ekran w domu to telewizor z dwoma kanałami, który wieczorem pokazywał dziesięciominutową dobranockę, potem „Dziennik”, a po nim film. Dzieci nie miały wyboru – aktywność na zewnątrz była koniecznością. Nuda w domu była tak dotkliwa, że wypychała na podwórko, gdzie trzeba było samemu wymyślić zabawę, ustalić zasady, rozwiązać konflikt.

Dziś obraz jest odwrotny: dziesięciolatek siedzi w parku, ale zamiast grać w piłkę, scrolluje TikToka. Tam łatwiej zdobyć lajki niż szacunek rówieśników. Tam nie trzeba negocjować zasad ani znosić przegranej. Świat wirtualny daje natychmiastową gratyfikację, ale nie uczy odporności.

Biologia stresu – trening codzienności

Stres towarzyszył człowiekowi od zawsze. Nie jest fanaberią ani przypadkowym kaprysem, lecz mechanizmem przetrwania, wpisanym w naszą biologię. To on mobilizował ciało do ucieczki przed drapieżnikiem, do walki o pożywienie, do czuwania w chwilach zagrożenia. Dawniej dzieci uczestniczyły w tej codziennej walce razem z rodzicami: pomagały w obowiązkach domowych, pracowały w polu, doświadczały trudności dnia powszedniego. Organizm od najmłodszych lat uczył się, że stres jest częścią życia, a układ nerwowy hartował się powtarzalnymi bodźcami.

U zwierząt organizacja rodziny i wychowanie potomstwa determinowane są przez instynkt zapisany w genach. U ludzi instynkt został w dużej mierze wykorzeniony, a jego miejsce zajęła socjalizacja. To ona uczy nas, jak radzić sobie z emocjami, jak budować relacje, jak reagować na trudności. Jeżeli socjalizacja jest zaburzona, cały system społeczny zaczyna szwankować – bo człowiek pozbawiony treningu w codziennych trudnościach reaguje chaosem i lękiem.

Dziś dzieci odcięte od realnych trudności żyją w cieplarnianych warunkach. Biologia nie zna luksusu – pamięta tylko trening. A jeśli treningu brak, ciało reaguje paniką. Badania American Psychological Association z cyklu Stress in America pokazują, że współczesne nastolatki deklarują poziom stresu wyższy, niż uznaje się za zdrowy, i zbliżony do tego, który zgłaszają dorośli. Co więcej, te wskaźniki od lat rosną, a jednym z głównych źródeł obciążenia są właśnie media społecznościowe. Paradoks polega na tym, że choć współczesne dzieci są mniej narażone na fizyczne zagrożenia niż rówieśnicy sprzed dekad, to kosztem tej ochrony jest osłabienie odporności psychicznej.

Podwórko kontra gadżety

A skoro biologia potrzebuje treningu, to gdzie go szukać? W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych brak smartfonów, konsol i tabletów zmuszał dzieci do konfrontacji z rówieśnikami. Podwórko było szkołą życia: uczyło negocjacji, rywalizacji, a czasem i fizycznej konfrontacji, która kończyła się szybciej, niż się zaczynała. To właśnie tam hartowała się odporność, tam rodziła się umiejętność kompromisu i społecznej sprawczości. Domowa nuda była atutem – wypychała na zewnątrz, zmuszała do wymyślania zabaw, do tworzenia reguł i do ich przestrzegania. „Trzeba się zorganizować” było codziennym ćwiczeniem odpowiedzialności.

Dziś młody człowiek od najmłodszych lat oswaja się z innym światem – wirtualnym i nierealnym. Kiedy przychodzi realna konfrontacja, jest zagubiony. Trudno go wygnać na pole, bo ekran daje łatwość i pozór sprawczości. Inny przykład: nastolatek, który woli grę online z anonimowymi graczami zamiast spotkania z przyjaciółmi na boisku, bo w wirtualu nie ma ryzyka odrzucenia twarzą w twarz.

Raport UNICEF z 2023 r. How do children engage with news on social media? pokazuje, że zdecydowana większość nastolatków – w jednym z badań mowa wręcz o około trzech czwartych młodych ludzi – pozyskuje informacje z mediów społecznościowych, często od influencerów. To przesuwa źródło wzorców poza rodzinę, czyniąc nowych idoli ważniejszymi niż tradycyjne autorytety.

To przesunięcie źródła autorytetu sprawia, że podwórko – dawniej przestrzeń uczenia się życia – zostało zastąpione przez ekran, który nie wymaga wysiłku ani kompromisu.

Czy można to odwrócić? Jednym z rozwiązań jest świadome wprowadzanie w domu limitów ekranowych, swoisty „trening nudy”. Aplikacje blokujące urządzenia, wspólne ustalanie czasu offline, powrót do prostych aktywności – to nie kara, lecz próba przywrócenia równowagi. Nuda, która kiedyś wypychała na podwórko, dziś może być narzędziem wychowania.

System nagród i kar

A skoro podwórko uczyło kompromisu, to brak kar w dzisiejszym systemie nagród tylko pogłębia problem. Dawniej dziecko żyło w świecie jasnych reguł. Nagroda była za wysiłek, kara za złamanie zasad. Ten prosty mechanizm był odbiciem dorosłego świata, w którym prawo, normy i obyczaje regulowały życie. Biologicznie system nerwowy uczył się, że każde działanie ma konsekwencje. To była lekcja przewidywalności: jeśli coś zrobię, spotka mnie określona odpowiedź. Dzięki temu młody człowiek, wchodząc w dorosłość, wiedział, że świat nie jest chaosem, lecz strukturą, w której trzeba się odnaleźć.

Dziś pozostał głównie system nagród. Kara została zakazana, a granice rozmyte. Oczywiście, nie chodzi o powrót do surowych kar fizycznych, ale o konsekwentne egzekwowanie granic, co pozwala na zdrowy rozwój i uniknięcie lęku przed nieznanym. Młody człowiek zrozumiał hasło „róbta co chceta” opacznie – jako brak odpowiedzialności. Wychowanie oparte wyłącznie na nagradzaniu tworzy bańkę iluzji, w której każde działanie jest dobre, każde zachowanie akceptowane. Dopiero dorosłość pokazuje kontrę: prawo, obowiązki, konsekwencje. I wtedy pojawia się lęk, bo organizm nie zna treningu konsekwencji.

Nie można jednak całkowicie odrzucać pozytywnego wzmocnienia. Buduje ono samoocenę, daje poczucie wartości, uczy, że wysiłek się opłaca. Problem pojawia się wtedy, gdy nagroda nie ma swojego przeciwieństwa. Badania psychologiczne – m.in. te przywoływane przez Jordana Petersona w jego pracach o strukturze osobowości i lęku – pokazują, że brak granic w wychowaniu prowadzi do wyższego poziomu lęku u dorosłych, ponieważ nie rozwijają oni umiejętności radzenia sobie z odmową czy porażką.

Autorytety – od dziadka do (pato)celebryty

Bez granic w nagradzaniu autorytety też tracą moc. Bo jeśli wszystko wolno, to nikt nie ma prawa mówić „nie”. Kiedyś autorytetami byli rodzice, nauczyciele, duchowni, dziadkowie. To oni wyznaczali granice, dawali przykład, uczyli, że praca ma wartość, a szacunek wobec starszych jest fundamentem życia społecznego. Autorytet był zakorzeniony w codzienności: dziadek opowiadał o trudzie pracy w polu, nauczyciel wymagał konsekwencji, duchowny przypominał o wartościach wspólnoty. Był to system spójny, w którym dziecko miało jasne punkty odniesienia.

Dziś autorytetem jest celebryta, często patocelebryta, który za klikalność przesuwa granice obyczaju. Choć niektórzy celebryci promują pozytywne wartości, jak zdrowy styl życia czy empatię, wielu z nich skupia się na widowisku, co odwróciło system wartości: zamiast szacunku i odpowiedzialności mamy konsumpcję, modę i gadżety. Młody człowiek uczy się, że wartością jest posiadanie, a nie bycie. Influencer promujący luksusowe gadżety staje się bardziej wiarygodny niż dziadek opowiadający o wartości pracy. W efekcie młody człowiek wymusza na rodzicach zakup drogich rzeczy, a gdy rodziców nie stać, pojawia się bunt i brak szacunku wobec „niezaradnych”.

Nie ma więc zdziwienia, że dziś najchętniej dzieci w Polsce chcą zostać twórcami internetowymi. Raport Młodzi i przyszłość z 2025 roku (Inspiring Girls Polska) pokazuje, że influencer czy youtuber to najczęściej wskazywany zawód marzeń, a wcześniejsze badania IQS oraz Inspiring Girls Polska potwierdzają, że niemal połowa nastolatek marzy o karierze w mediach społecznościowych.

Badania CBOS z lat 2023–2024 pokazują wyraźny spadek zaufania młodzieży do tradycyjnych autorytetów: rodziców, nauczycieli, duchownych. W ich miejsce pojawiają się idole z internetu, których system wartości opiera się na natychmiastowej gratyfikacji i widowisku. To nie tylko zmiana pokoleniowa, ale głęboka transformacja kulturowa, w której autorytet „żywy” został zastąpiony przez autorytet z ekranu smartfona czy komputera.

Ten kryzys autorytetu nie jest abstrakcyjną analizą. Widać go tu i teraz. Zwłaszcza w szkole, traktowanej w Polsce od dawna jako poletko różnego rodzaju doświadczeń i testowania – nie zawsze zweryfikowanych – eksperymentów na żywym, młodzieńczym organizmie. Przecież ostatnie wydarzenia w jednym z krakowskich liceów pokazały to bardzo wyraźnie. W dyskusji o zawieszeniu dyrektora szkoły jeden z rodziców, zbulwersowany sytuacją, w wypowiedzi do mediów oświadczył, że:

„Jako rodzic jestem zaskoczony atakiem na nauczycieli. Bo to jest w sumie atak na nauczycieli. (…) Jeżeli będziemy pozwalać na atakowanie nauczycieli, to co oni zrobią? Wpiszą z góry na dół 5,0 wszystkim dzieciom, żeby mieć spokój. (…) Jeżeli chcemy dokonać czegoś takiego, to będzie tak jak w szkolnictwie publicznym w USA: jak się uczniowi nie podoba nauczyciel, to przychodzi z karabinem maszynowym. Czy naprawdę tego chcemy? Jeśli nauczyciele będą zastraszani, będą się wycofywać z zaangażowania, z zabierania uczniów do CERN, do teatru, bo po co im taki problem?”.

Trudno o bardziej dosadne streszczenie lęku nauczycieli: jeśli każde wymaganie grozi publicznym linczem, to najbezpieczniej jest nie wymagać niczego. Święty spokój zamiast wychowania. Ocena zamiast autorytetu.

Czy można to odwrócić? Jednym z rozwiązań jest promowanie „autorytetów z krwi i kości”. Wspólne spotkania rodzinne, rozmowy z dziadkami, powrót do rytuałów, w których starsi przekazują doświadczenie młodszym. To nie jest nostalgia, lecz próba przywrócenia równowagi. Bo autorytet nie rodzi się z klikalności, lecz z życia przeżytego i z odpowiedzialności, którą można pokazać, a nie tylko udawać.

Patologia dawniej i dziś

Nie można jednak idealizować dawnych czasów. Patologie były obecne: alkoholizm, przemoc domowa, bieda, autorytaryzm. Różnica polegała na tym, że działał silniejszy hamulec wstydu i kontrola wspólnoty. Sąsiedzi, szkoła, parafia – wszyscy mieli oko na rodzinę. Zło istniało, ale trudniej było je ukryć w anonimowości. Wstyd był realnym mechanizmem społecznej kontroli, a wspólnota miała większą moc oddziaływania niż dziś.

Dziś patologie są bardziej brutalne, nagłaśniane przez media i często spektakularne. Młodzi rodzice, sami wychowani bez granic, nie mają wzorców kompromisu. Rodzina bywa traktowana jako instytucja tymczasowa, a dzieci jako karta przetargowa w sporach. Nowi partnerzy w słabych rodzinach często traktują nie swoje dzieci jako przeszkodę w relacji, a frustracja dorosłych wylewa się na niewinnych. Łatwy dostęp do używek – alkohol, narkotyki, dopalacze – przyspiesza spiralę patologii.

Przykłady współczesne są równie dramatyczne: cyberprzemoc, która przenosi agresję z podwórka do sieci, czy FOMO (Fear of Missing Out, czyli lęk przed byciem pominiętym), amplifikujące stres i poczucie wykluczenia. Statystyki WHO z ostatnich lat wskazują, że setki milionów kobiet na świecie doświadczają przemocy partnerskiej lub seksualnej w ciągu życia. Ta skala nie może pozostać bez wpływu na dynamikę rodzin i zdrowie psychiczne dzieci.

Nie można jednak pominąć pozytywnych trendów. Ruch „slow parenting” – czyli podejście, w którym rodzice próbują żyć w zgodzie z własnymi wartościami i skupiają się na tym, co naprawdę ważne, zamiast gonić za presją otoczenia – czy świadome budowanie więzi rodzinnych są próbą odpowiedzi na kryzys. To kontrast wobec patologii, pokazujący, że istnieje alternatywa – wychowanie oparte na obecności, cierpliwości i rytuałach codzienności.

Patologie podważają nawet prawo, które staje się teatrem…

Prawo jako teatr pozorów

Dawniej prawo było twarde, choć często niesprawiedliwe. Ale obowiązywał respekt wobec norm. Nawet jeśli przepisy wydawały się surowe, ich naruszenie niosło realne konsekwencje, a świadomość tego porządku była częścią wychowania. Prawo miało ciężar, który kształtował postawy społeczne.

Dziś coraz częściej obserwujemy, że politycy pokazują, iż prawo można naginać „tak, jak akurat decydenci je rozumieją”. Cynizm z góry przenosi się na dół. Skoro „piekła nie ma”, to „hulaj dusza, ile możesz”. Młodzi uczą się, że prawo to teatr – teatr pozorów – a konsekwencje są tylko dla naiwnych. Aktualne skandale polityczne, w których przepisy są interpretowane wybiórczo lub instrumentalnie, stają się lekcją dla społeczeństwa: reguły nie są stałe, lecz zależne od siły i interesu.

Raporty Transparency International z ostatnich lat pokazują wyraźny spadek zaufania do instytucji prawnych w Polsce i przesuwanie się naszego kraju w dół rankingów postrzegania korupcji. To nie jest tylko problem elit – to sygnał, że całe społeczeństwo traci wiarę w fundamenty, które miały gwarantować sprawiedliwość. A jeśli prawo staje się plasteliną w rękach decydentów, na dole przekształca się w plastik jednorazowy: użyte, wyrzucone, zapomniane.

Rozwiązaniem może być edukacja obywatelska w szkołach, która buduje respekt wobec prawa i pokazuje, że reguły nie są umowne, lecz fundamentem wspólnoty. To próba przywrócenia równowagi między cynizmem elit a potrzebą stabilności w życiu codziennym.

Puenta

Biologia pamięta trening, kultura pamięta autorytet. Bez jednego i drugiego zostaje lęk. A jeśli do tego dochodzi patologia rodziny i cynizm prawa, młody człowiek w zderzeniu z realnością reaguje paniką, buntem albo przemocą. To nie jest jego wina. To jest nasza wspólna odpowiedzialność – bo świat, który stworzyliśmy, nie zahartował go na trudne czasy.

Rozwiązania są proste, choć wymagają konsekwencji: powrót do rytuałów, które kiedyś były naturalne. Wspólne posiłki bez ekranów, obowiązki domowe traktowane nie jako kara, lecz jako „trening stresu”, wybór autorytetów offline – dziadków, rodziców, nauczycieli, ludzi z krwi i kości, którzy pokazują, że życie to nie tylko posiadanie, ale także odpowiedzialność.

Bo jeśli nie przywrócimy równowagi między biologią a kulturą, między codziennym treningiem a autorytetem, wychowamy pokolenie, które zna tylko łatwość i nagrodę. Pokolenie, które w chwili próby nie będzie wiedziało, jak się bronić. Pokolenie, które zamiast szukać rozwiązania, będzie szukało filtra.

Czy chcemy pokolenia bojącego się świata bez filtra?

Zbigniew Grzyb

————————

Esej z cyklu „PITOLENIE STAREGO GRZYBA 🍄”

———————