Jedyna zachowana kopia mapy starożytnej to – Tabula Peutingeriana. Mapy w Geografii Klaudiusza Ptolemeusza zostały wyrysowane na podstawie tekstu w 1295 r. przez Maksimosa Planudesa. Dysponujemy też całą masą map rekonstruowanych przez nowożytnych badaczy. Ilustrują one zachowane teksty Strabona, czy Pomponiusza Meli, oraz znane z fragmentów mapy Eratostenesa, Anaksymandra, Hekatajosa czy świat Homerowego.

REKLAMA

Tymczasem Tabula Peutingeriana to średniowieczna kopia mapy rzymskiej z I połowy V wieku. Kopia wykonana została w klasztorze Colmar, jak się ostrożnie datuje w XIII wieku (1235, 1265), a może nawet w pod koniec XII wieku.

Konrad Celtis ukradł ją z klasztoru w Wormacji w 1494 r. Po jego śmierci odziedziczył ją Konrad Peutinger z Augsburga (zm. 1547 r.), doradca cesarza Maksymiliana I. Od jego nazwiska nosi nazwę Peutingeriana, choć niektórzy badacze nalegają, żeby zarzucić tę nazwę, gdyż związana jest ona ze złodziejstwem. Nie Peutingera, złodziejstwem Celtisa, ale jednak.

Mapa świata w „Geografii” Klaudiusza Ptolemeusza ma proporcję szerokości do długości niecałe 2:1 rozległości przedstawionej ziemi na wschód-zachód do rozciągłości ziemi północ-południe. Tymczasem Tabula Peutingeriana ma proporcję 21:1. Czyli fragment globu ziemskiego jest dziesięciokrotnie wydłużony w dystansie wschód-zachód wobec odległości północ-południe.

Powoduje to, że kształt lądów jest całkowicie zdeformowany. Dotyczy to przede wszystkim przestrzeni mórz, które są wąskimi pasami oddzielającymi lądy. Itinerarium w ogóle nie oddaje odległości morskich, nie ma charakteru periplusu.

Mapa nie jest zatem odskalowaniem powierzchni kuli ziemskiej, ale schematem komunikacyjnym, który przedstawia połączenia między miastami i odległości. Tego typu schematy komunikacyjne zastosowano ponownie w XIX wieku przegotowując mapy połączeń kolejowych. Najbardziej znane tego typy diagramy to mapy metra, najpierw londyńskiego District Line z 1908 r. Nie jest to więc mapa w sensie kartograficznym, ale schematyczny diagram.

Autor diagramu zainteresowany jest przede wszystkim terenem imperium Romanum, w związku z tym w zachodniej i środkowej części mapy, tereny poza imperium czyli barbaricum na wschód od Renu i północ od Dunaju zaznaczone są wąskim paskiem pomiędzy tymi rzekami a północny, Oceanem.

Obszar barbaricum europejskiego pozostawia zazwyczaj miejsce między północnym oceanem a Renem i Dunajem na wpisanie nazwy jednego ludu; gdy pojawia się potrzeba wpisania więcej nazw, są one albo przeplecione wzajemnie, przy czym jedna jest czarnym atramentem, druga czerwonym, albo jedna pod drugą malutkimi literami.

Zaznaczone tam jednak nazwy plemienne są bezcennym źródłem, gdyż stanowią świadectwo tego, co Rzymianie uznali za ważne zaznaczyć w barbaricum z punktu widzenia cursus publicus – system infrastruktury komunikacyjnej i pocztowej pod nadzorem i opieką państwa: drogi, stacje wymiany koni, postoju itp., odległości w milach rzymskich. Autor mapy/diagramu zaznaczył 555 miast, 3500 innych lokalizacji i 200 tysięcy kilometrów dróg na terenie imperium Romanum. Nazwy ludów w barbaricum to tylko i zarazem aż punkty orientacyjne dla rzymskich stacji przy limesie. Informują, jaki lud mieści się za tymże limesem, albo jako ważny bliski sąsiad, albo jako mega ethnos ‘wielki lud’, a najpewniej i jedno i drugie.

Tabula Peutingeriana to niezwykle ważne i wiarygodne źródło, choć niestety nieco popsute przez kopistów w drodze transmisji od 1 połowy V wieku do XII/XIII w. Szczególnie ubolewać można, że nazwa Lugiones została popsuta w Lupiones, co nie pozwala na 100% przypisanie tego źródło etnosowi Lugiów. Tabula wyraźnie umieszcza Wandulów nad Dunajem, we wschodniej Bawarii, północnej Austrii, południowych Czechach, na południe od Markomannów i wschód od Kwadów. Dwukrotnie wymienia Wenedów, raz jako Venadi Sarmate, drugi raz jako Venedi w miejscach zgoła nieoczywistych dla tak wczesnej epoki. Jeśli przyjmiemy za dobrą monetę identyfikację Wenedów ze Słowianami dokonaną przez Jordanesa w VI w., Tabula Peutingeriana poświadcza, że Słowianie w II, III czy może IV/V wieku byli całkiem blisko limesu rzymskiego.

#tabulapeutingeriana #geografia #kartografia #itinerarium #mapy #starożytność #historiastarożytna #antyk #imperiumromanum #drogirzymskie #barbaricum #ren #dunaj #germanie #sarmaci #wandalowie #wenedowie #słowianie

Jeżeli podoba Ci się podcast INTERPRETACJE możesz go wesprzeć w serwisie Patronite.pl: 👉 https://patronite.pl/podcastinterpretacje
Albo postawić symboliczną kawę w serwisie Buycoffee.to: 👉 https://buycoffee.to/podcastinterpretacje

Autor: prof. Gościwit Malinowski
Profesor w Instytucie Studiów Klasycznych, Śródziemnomorskich i Orientalnych Uniwersytetu Wrocławskiego; więcej na blogu:
http://hellenopolonica.blogspot.com  oraz na stronie:
https://wroc.academia.edu/GosciwitMalinowski