Polecam bardzo ciekawy wywiad z Nicholasem Wade’em o tym, jak biologia i ewolucja kształtują ludzką naturę i politykę, nieuchronne porażki komunizmu i socjalizmu, o trybalizmie, płci, rasie, dzietność i nierówności — z tezą, że ideologie ignorujące zakodowaną ewolucyjnie naturę człowieka muszą się załamać. Dalej będzie streszczenie tego, co powiedział, a potem moje uwagi do tego.
Kibuce i komunizm
Wade omawia kibuce jako czyste laboratorium dobrowolnego komunizmu — zniesiono rodzinę (dzieci mieszkały w zbiorczych internatach), zrównano płace bez względu na wysiłek i chciano stworzyć nowego bezinteresownego człowieka.
System zadziałał tylko w pokoleniu założycieli, przenikniętych ideologią — ich dzieci zaczęły przywracać rodzinę, domowe mieszkanie z dziećmi i płacę zależną od wkładu pracy, a kibuce przeszły na bardziej rynkowy model, gdy reszta Izraela się wzbogaciła.
Kluczowy problem: system premiuje obiboków, którzy korzystają ze wspólnego dobra, nie wnosząc proporcjonalnego wkładu — prowadzi to do rozgoryczenia pracowitych, destabilizacji i ostatecznie do odwrotu od egalitaryzmu.
Dla Wade’a kibuce obalają mit, że prawdziwego socjalizmu nigdy nie próbowano: tu był dobrowolny eksperyment, który ludzie sami porzucili, bo był sprzeczny z ludzką naturą.
Ewolucja, płeć, hierarchie, przemoc
Wade opisuje ewolucyjne źródła napięcia między równością a hierarchią. W dawnych społeczeństwach dominujący samiec miał wiele partnerek, wielu mężczyzn nie miało żadnej, więc presja selekcyjna premiowała brutalną konkurencję o status i kobiety, ale równocześnie wymuszała współpracę w obronie grupy.
Uważa, że w genomie mamy silne skłonności do współzawodnictwa, dążenia do statusu i przemocy, łącznie z genetycznie wpisaną skłonnością do ludobójstwa, ograniczaną dopiero przez kulturę i instytucje.
Twierdzi, że mężczyźni i kobiety są głęboko różni psychicznie, bo ewolucja wyspecjalizowała kobiety w rodzeniu i wychowywaniu dzieci oraz relacjach rodzinno‑sąsiedzkich, a mężczyzn w walce, obronie i organizowaniu większych struktur społecznych.
W jego ujęciu kobiety pełnią też ewolucyjnie funkcję regulatora przemocy mężczyzn (analogicznie do samic szympansów rozdzielających walczące samce), choć przyznaje, że w historii miały mało formalnej władzy politycznej.
Szympansy, trybalizm i narody
Wade krytykuje lewicową koncepcję czystej tablicy (że umysł rodzi się bez wrodzonych skłonności), wskazując na szympansy: wszystkie populacje mają podobną strukturę hierarchiczną, samce i samice zachowują się bardzo różnie, co dowodzi genetycznego zakorzenienia zachowań społecznych.
Opisuje społeczeństwa szympansów jako mocno hierarchiczne: wszyscy samce dominują nad samicami, a samiec alfa dzięki koalicji kontroluje większość kryć i nagradza sojuszników — co traktuje jako początek polityki.
Twierdzi, że trybalizm był uniwersalny, pozwalał utrzymać ład i obronę bez państwa, a współczesne państwo narodowe to rozszerzone plemię o wspólnym języku, religii, etnosie i narracji historycznej, tylko bez realnego pokrewieństwa.
Jego zdaniem naród‑państwo to jak dotąd najskuteczniejsza forma organizacji ludzi, ale jest podminowywany zwłaszcza przez lewicę, która deprecjonuje więzi narodowe, promuje wizję świata bez granic i bagatelizuje zakorzenioną ewolucyjnie potrzebę posiadania grupy rodowej.
Migracja, multikulturalizm, Europa kontra USA
Wade uważa, że elity ignorują biologiczne podstawy trybalizmu — masowa imigracja bez integracji będzie zawsze odbierana jako zagrożenie i prowadzić do napięć, bez względu na to, czy imigranci są pozytywni ekonomicznie.
Podkreśla, że zaufanie społeczne trudniej zbudować między grupami różniącymi się językiem, religią i etnicznością — to uderza w spoiwo społeczeństwa.
Jako udany przykład wieloetniczności podaje Singapur — ale z wyraźnie dominującą grupą chińską, która rządzi i zapewnia porządek przy formalnej równości wobec prawa.
USA chwali za historycznie skuteczną integrację wielu fal imigrantów w ramach amerykańskiego snu, lecz ostrzega, że dziś spaja je głównie wspólny dobrobyt, przy słabnącej religijności i rosnącej fragmentaryzacji etniczno‑językowej.
Europie wystawia znacznie gorszą ocenę: nie wypracowano jasnej narracji integracyjnej, powstały duże, słabo zintegrowane enklawy (np. muzułmańskie), a migracja była zbyt gwałtowna, by ją społecznie strawić.
Kryzys dzietności i emancypacja kobiet
Wade widzi w kryzysie dzietności najpoważniejszy problem cywilizacyjny: uwolnienie kobiet od ekonomicznej zależności i prac domowych dało im słusznie większą wolność, ale ubocznym skutkiem jest spadek liczby dzieci poniżej poziomu zastępowalności.
Zwraca uwagę, że próby państw (w tym długotrwała pronatalna polityka ZSRR) niemal nigdzie nie odwróciły spadku dzietności. Jedyny opisany przez niego wyjątek to Gruzja po apelu patriarchy Iliji II, który obiecał osobiście chrzcić trzecie dzieci — po czym wskaźnik urodzeń gwałtownie wzrósł.
Uważa, że najlepiej z dzietnością koreluje po prostu to, ile dzieci kobiety deklarują, że chcą mieć — i to jest trudne do zmiany. Decyzja jest głęboko przemyślana, zakorzeniona w kulturze, kosztach życia, aspiracjach i laicyzacji.
Ostrzega, że starzejące się społeczeństwa wejdą w spiralę. Coraz mniej pracujących utrzymuje coraz więcej emerytów, brakuje żołnierzy, a odbudowa liczebności populacji jest niezwykle powolna.
Jego zdaniem politycy powinni uznać wspieranie rodzin za strategiczny cel państwa (tańsze mieszkania, edukacja, infrastruktura dla rodzin), ale przyznaje, że jak dotąd takie modyfikacje nie przełamały trendu.
Rasa, genetyka i tabu
Wade streszcza swoją wcześniejszą książkę o ewolucji ras, która wywołała ostrą krytykę części genetyków, choć — jak twierdzi — nikt nie wskazał konkretnych błędów merytorycznych.
Jego główna teza: wraz z rozprzestrzenianiem Homo sapiens po świecie populacje przystosowywały się do lokalnych warunków, co widać w genomie — np. jasna skóra Europejczyków i Chińczyków wynika z innych zestawów genów.
Twierdzi, że naukowe opisy tych różnic są dziś niemal całkowitym tabu, bo lewica opiera się na założeniu, że rasa (i nawet płeć) to wyłącznie konstrukt kulturowy, a nie kategoria biologiczna.
Przyznaje, że istnieje realne ryzyko politycznego nadużywania danych o różnicach między grupami (historia rasizmu, eugeniki), ale uważa, że cenzurowanie nauki jest gorsze. Lepiej otwarcie przedstawiać wyniki i debatować ich konsekwencje.
Wskazuje, że z perspektywy polityk publicznych (np. edukacji) istotne są realne różnice w edukacji czy innych cechach, niezależnie od tego, czy pochodzą głównie ze środowiska czy genetyki — bo różne grupy mogą wymagać innych rozwiązań, jeśli celem jest maksymalizacja ich szans.
Nierówność, status i przyszłość
Wade postrzega narastającą nierówność majątkową jako potencjalnie bardzo głęboki problem — społeczeństwa oparte na otwartej konkurencji i szybkich przełomach technologicznych (np. AI w Dolinie Krzemowej) muszą produkować ekstremalne fortuny.
Zwraca uwagę, że ludzie nie reagują na absolutny poziom dobrobytu, lecz na relatywne położenie w hierarchii — ewolucyjnie status dawał większy dostęp do zasobów koniecznych do przetrwania, więc współczesna zazdrość i resentyment mają głębokie korzenie.
Omawia badania Gregory’ego Clarka sugerujące, że systemy klasowe są zaskakująco lepkie genetycznie. Elity stale zasilają świeże uzdolnione rodziny, ale spadanie i wchodzenie na szczyt jest bardzo powolne, więc nierówności trudno przemieszać bez wojen czy rewolucji.
Media społecznościowe i kultura konsumpcyjna dodatkowo zaostrzają subiektywne poczucie nierówności — każdy może zwiedzić pałace miliarderów w telefonie, mierząc własny status według dóbr materialnych.
Wade widzi tu potencjał na silne tarcia społeczne, zwłaszcza gdy AI skupi nowo tworzone bogactwo w bardzo wąskiej grupie, i dopuszcza, że konieczne mogą być rozwiązania typu dochód podstawowy — acz podkreśla, że to byłoby wbrew dotychczasowym zasadom merytokracji.
Mój komentarz
Zgadzam się z nim w wielu tezach i diagnozach, ale nie we wszystkim. Uważam, że te eksperymenty komunistyczne (kibuce) to próba powrotu do ludzkiej natury, które się nie udają, bo nie są w stanie się całkowicie izolować, są otoczone kulturą, która jest z naturą sprzeczna.
Systemy plemienne i rodowe były dominujące w czasach łowców zbieraczy, czyli 90% czasu trwania naszego gatunku. Dopiero rolnictwo stworzyło cywilizację, osiadły tryb życia i rodzinę, co było nienaturalne, sztuczne, wytworzone przez wyrafinowaną kulturę, do której nigdy żadne zwierze nie doszło. Prawo naturalne to w istocie prawo cywilizacyjne, a nie natura czy instynkty.
Te komunistyczne eksperymenty naśladujące dawne plemiona się nie udają, bo świat cywilizacji jest dla nich widoczny.
Dokładnie z tego samego powodu plemiona afrykańskie, czy amazońskie tracą swoją naturę, zderzając się z cywilizacją. I nie muszą wcale całkowicie wchłonąć tej kultury — do zniszczenia ich tradycyjnej plemienności wystarczy blacha falista.
Kultura rozbija naturę, bo tworzy wynalazki techniczne pozwalające przetrwać w małej rodzinie, tak że nie potrzeba dużego plemienia do współpracy.
Ludzie oczywiście potrzebują innych ludzi zawsze, ale rozwój techniki, szczególnie rolnictwa, pozwala działać wspólnie poprzez handel, a nie poprzez bezpośrednie więzi plemienne. U łowców zbieraczy w ogóle nie działała żadna ekonomia i wtedy plemiona to były komuny. Cywilizacja, rolnictwo, handel, technologie zniszczyły te komuny bezpowrotnie.
Zostaw komentarz