Najnowszą niemiecką biografię Ottona I, pióra Matthiasa Bechera, następcy Gerda Althoffa na katedrze mediewistyki w Bonn, otwiera scena koronacji cesarskiej przez papieża w uroczystość Matki Bożej Gromnicznej w 962 roku w Rzymie, a w niej takie zdanie:

REKLAMA

𝘡𝘶𝘴𝘢𝘮𝘮𝘦𝘯 𝘮𝘪𝘵 𝘖𝘵𝘵𝘰 𝘸𝘶𝘳𝘥𝘦 𝘢𝘶𝘤𝘩 𝘴𝘦𝘪𝘯𝘦 𝘎𝘦𝘮𝘢𝘩𝘭𝘪𝘯 𝘈𝘥𝘦𝘭𝘩𝘦𝘪𝘥 𝘪𝘯 𝘦𝘪𝘯𝘦𝘳 𝘦𝘪𝘨𝘦𝘯𝘦𝘯 𝘓𝘪𝘵𝘶𝘳𝘨𝘪𝘦 𝘨𝘦𝘬𝘳𝘰̈𝘯𝘵 [1], czyli: „Jednocześnie z Ottonem w osobnej liturgii została koronowana jego małżonka Adelajda” [2].

Przestudiowaliśmy źródła, które o tym mówią, czyli datowaną na czterdzieści lat później od wydarzeń kronikę z Monte Soratte, wiersz poetki z Gandersheimu oraz Żywot starszy Matyldy. Pozostałe źródła są trzy i Adelajda w nich koronowana nie została. Są to Adalbert z Magdeburga i przepisujący od niego Thietmar [3] oraz Liutprand z Cremony. Magdeburczyk był lakoniczny:

𝘋𝘊𝘊𝘊𝘊𝘓𝘟𝘐𝘐. 𝘙𝘦𝘹 𝘯𝘢𝘵𝘢𝘭𝘦 𝘋𝘰𝘮𝘪𝘯𝘪 𝘗𝘢𝘱𝘪𝘢𝘦 𝘤𝘦𝘭𝘦𝘣𝘳𝘢𝘷𝘪𝘵; 𝘪𝘯𝘥𝘪𝘲𝘶𝘦 𝘱𝘳𝘰𝘨𝘳𝘦𝘥𝘪𝘦𝘯𝘴 𝘙𝘰𝘮𝘢𝘦 𝘧𝘢𝘷𝘰𝘳𝘢𝘣𝘪𝘭𝘪𝘵𝘦𝘳 𝘴𝘶𝘴𝘤𝘦𝘱𝘵𝘶𝘴 𝘢𝘤𝘤𝘭𝘢𝘮𝘢𝘵𝘪𝘰𝘯𝘦 𝘵𝘰𝘵𝘪𝘶𝘴 𝘙𝘰𝘮𝘢𝘯𝘪 𝘱𝘰𝘱𝘶𝘭𝘪 𝘦𝘵 𝘤𝘭𝘦𝘳𝘪 𝘢𝘣 𝘢𝘱𝘰𝘴𝘵𝘰𝘭𝘪𝘤𝘰 𝘐𝘰𝘩𝘢𝘯𝘯𝘦, 𝘧𝘪𝘭𝘪𝘰 𝘈𝘭𝘣𝘦𝘳𝘪𝘤𝘪, 𝘪𝘮𝘱𝘦𝘳𝘢𝘵𝘰𝘳 𝘦𝘵 𝘢𝘶𝘨𝘶𝘴𝘵𝘶𝘴 𝘷𝘰𝘤𝘢𝘵𝘶𝘳 𝘦𝘵 𝘰𝘳𝘥𝘪𝘯𝘢𝘵𝘶𝘳 [4].

Czyli: „962. Król [Otto I] świętował Boże Narodzenie w Pawii. Stamtąd wyruszywszy zawitał do Rzymu, gdzie przyjaźnie został przyjęty, obwołany przez aklamację ludu rzymskiego i kleru został imperatorem i augustem, po czym ordynowany przez papieża Jana [XII], syna Alberyka”.

Zabawne, że zdaniem arcybiskupa to nie wojsko, a kler obwołuje imperatorem. Prawdziwa 𝘌𝘤𝘤𝘭𝘦𝘴𝘪𝘢 𝘮𝘪𝘭𝘪𝘵𝘢𝘯𝘴, czyli „Kościół wojujący”.

Adalbert pisał sześć lat po wydarzeniach. Ale Liutprand, pisząc ledwie kilkanaście miesięcy po namaszczeniu Ottona, był niewiele wylewniejszy:

𝘜𝘣𝘪 𝘮𝘪𝘳𝘰 𝘰𝘳𝘯𝘢𝘵𝘶 𝘯𝘰𝘷𝘰𝘲𝘶𝘦 𝘢𝘱𝘱𝘢𝘳𝘢𝘵𝘶 𝘴𝘶𝘴𝘤𝘦𝘱𝘵𝘶𝘴 𝘢𝘣 𝘦𝘰𝘥𝘦𝘮 𝘴𝘶𝘮𝘮𝘰 𝘱𝘰𝘯𝘵𝘪𝘧𝘪𝘤𝘦 𝘦𝘵 𝘶𝘯𝘪𝘷𝘦𝘳𝘴𝘢𝘭𝘪 𝘱𝘢𝘱𝘢 𝘐𝘰𝘩𝘢𝘯𝘯𝘦 𝘶𝘯𝘤𝘵𝘪𝘰𝘯𝘦𝘮 𝘴𝘶𝘴𝘤𝘦𝘱𝘪𝘵 𝘪𝘮𝘱𝘦𝘳𝘪𝘪; 𝘴𝘰𝘭𝘶𝘮 𝘱𝘳𝘰𝘱𝘳𝘪𝘢 𝘯𝘰𝘯 𝘳𝘦𝘴𝘵𝘪𝘵𝘶𝘪𝘵, 𝘷𝘦𝘳𝘶𝘮 𝘦𝘵𝘪𝘢𝘮 𝘪𝘯𝘨𝘦𝘯𝘵𝘪𝘣𝘶𝘴 𝘨𝘦𝘮𝘮𝘢𝘳𝘶𝘮, 𝘢𝘶𝘳𝘪 𝘢𝘳𝘨𝘦𝘯𝘵𝘪𝘲𝘶𝘦 𝘮𝘶𝘯𝘦𝘳𝘪𝘣𝘶𝘴 𝘩𝘰𝘯𝘰𝘳𝘢𝘷𝘪𝘵. 𝘐𝘶𝘴𝘪𝘶𝘳𝘢𝘯𝘥𝘶𝘮 𝘷𝘦𝘳𝘰 𝘢𝘣 𝘦𝘰𝘥𝘦𝘮 𝘱𝘢𝘱𝘢 𝘐𝘰𝘩𝘢𝘯𝘯𝘦 𝘴𝘶𝘱𝘳𝘢 𝘱𝘦𝘳𝘤𝘪𝘰𝘴𝘪𝘴𝘴𝘪𝘮𝘶𝘮 𝘤𝘰𝘳𝘱𝘶𝘴 𝘴𝘢𝘯𝘤𝘵𝘪 𝘗𝘦𝘵𝘳𝘪 𝘢𝘵𝘲𝘶𝘦 𝘰𝘮𝘯𝘪𝘣𝘶𝘴 𝘤𝘪𝘷𝘪𝘵𝘢𝘵𝘪𝘴 𝘱𝘳𝘰𝘤𝘦𝘳𝘪𝘣𝘶𝘴 𝘴𝘦 𝘯𝘶𝘮𝘲𝘶𝘢𝘮 𝘉𝘦𝘳𝘦𝘯𝘨𝘢𝘳𝘪𝘰 𝘢𝘵𝘲𝘶𝘦 𝘈𝘥𝘢𝘭𝘣𝘦𝘳𝘵𝘰 𝘢𝘹𝘪𝘭𝘪𝘢𝘵𝘶𝘳𝘶𝘮 𝘢𝘤𝘤𝘦𝘱𝘪𝘵. 𝘗𝘰𝘴𝘵 𝘩𝘢𝘦𝘤 𝘗𝘢𝘱𝘪𝘢𝘮 𝘲𝘶𝘢𝘯𝘵𝘰𝘵𝘪𝘶𝘴 𝘳𝘦𝘱𝘦𝘥𝘢𝘷𝘪𝘵 [5].

Czyli: „Gdzie, obdarzony przez samego Jana [XII], papieża i najwyższego kapłana [Kościoła] powszechnego, wspaniałym ornatem oraz oznakami władzy, opatrzony namaszczeniem cesarskim, nie tylko odnowił swe prawo własności [do stolicy w Rzymie], ale uczcił to darami ze złota i srebra, wysadzanymi kamieniami szlachetnymi. Odebrał też przysięgę od samego papieża Jana przy konfesji męczeństwa świętego Piotra i od arystokratów miasta [Rzymu], że nigdy wspierać nie będą ni Berengara, ni [jego 𝘤𝘰𝘯𝘴𝘰𝘳𝘵𝘦𝘮 𝘳𝘦𝘨𝘯𝘪] Adalberta. Po czym oddalił się do Pawii”.

Pachnie to sytuacją znaną z Kubusia Puchatka, który stanął w drzwiach domu Prosiaczka i „im bardziej zaglądał do środka, tym bardziej Prosiaczka tam nie było” [6].

Im bardziej przyglądamy się źródłom, tym bardziej koronacji Adelajdy tam nie ma.

Ślub z Ottonem miał miejsce w 951 roku. Rok później po raz pierwszy pojawia się Adelajda w dokumencie kancelaryjnym, choć tylko jako 𝘥𝘪𝘭𝘦𝘤𝘵𝘪𝘴𝘴𝘪𝘮𝘢 𝘤𝘰𝘯𝘪𝘶𝘨𝘪𝘴 𝘯𝘰𝘴𝘵𝘳𝘢, czyli żona [7]. Od 961 roku, początkowo sporadycznie, tytułowana jest jako 𝘳𝘦𝘨𝘪𝘯𝘢, czyli „królowa” oraz 𝘤𝘰𝘯𝘴𝘰𝘳𝘴 𝘳𝘦𝘨𝘯𝘪 [8]. Tytulatura i koncept konsorty—jak to wykazywałem w swojej książce o cesarzu Chrobrym—zawędrował na dwór karoliński, a później ottoński za sprawą Prospera z Akwitanii czytanego namiętnie (dość powiedzieć, że do dziś zachował się w aż 27 odpisach), zaś określał tym terminem wynalazek dioklecjański, czyli powoływanie braci-współcesarzy [9]. Dlatego na przykład Herman z Reichenau w Kronice Świata tak odnotował wprowadzenie tetrarchii: 𝘋𝘪𝘰𝘤𝘭𝘦𝘵𝘪𝘢𝘯𝘶𝘴 𝘩𝘦𝘳𝘤𝘶𝘭𝘪𝘢𝘯𝘶𝘮 𝘔𝘢𝘹𝘪𝘮𝘪𝘢𝘯𝘶𝘮 𝘪𝘯 𝘤𝘰𝘯𝘴𝘰𝘳𝘵𝘪𝘶𝘮 𝘳𝘦𝘨𝘯𝘪 𝘢𝘴𝘴𝘶𝘮𝘪𝘵 [10], czyli: „Dioklecjan chrobrego Maksymiana do współrządów wyniósł”.

Choć nie tylko przez Prospera, ale też za przyczyną Hieronima ze Strydonu, który przyswoił całą Biblię światu łacińskiemu. To właśnie w Wulgacie w Księdze Estery jej bohaterka, będąca żoną króla Ahaszwerosza 𝘷𝘦𝘭 Atakserksesa, obdarzona została tytułami: 𝘳𝘦𝘨𝘪𝘯𝘢 [11] i 𝘤𝘰𝘯𝘴𝘰𝘳𝘴 𝘳𝘦𝘨𝘯𝘪 [12].

W dokumentach kancelarii nosi Adelajda te tytuły w latach 961-967. Ten ostatni rok to powstanie wiersza Hroswity, ale też koronacja współcesarza, czyli Ottona II. Odtąd występują w dyplomach w trójkę: cesarz august, współcesarz i Adelajda – znów tylko jako żona.

Interpretacja, którą proponuje Simon MacLean jest taka, by dziesiątowieczne źródła narracyjne traktować jako publicystykę polityczną, a nie odzwierciedlenie sytuacji prawnej: 𝘳𝘦𝘢𝘥 𝘵𝘩𝘦𝘮 𝘢𝘴 𝘳𝘦𝘴𝘱𝘰𝘯𝘴𝘦𝘴 𝘵𝘰 𝘵𝘩𝘦 𝘤𝘩𝘢𝘯𝘨𝘦 𝘪𝘯 𝘈𝘥𝘦𝘭𝘩𝘦𝘪𝘥’𝘴 𝘱𝘳𝘰𝘧𝘪𝘭𝘦 𝘢𝘯𝘥 𝘵𝘩𝘦 𝘨𝘳𝘰𝘸𝘪𝘯𝘨 𝘴𝘦𝘯𝘴𝘦 𝘰𝘧 𝘵𝘩𝘦 𝘖𝘵𝘵𝘰𝘯𝘪𝘢𝘯 𝘥𝘺𝘯𝘢𝘴𝘵𝘺’𝘴 𝘱𝘦𝘳𝘮𝘢𝘯𝘦𝘯𝘤𝘦 [13], czyli „czytać je jako reakcję na zmiany pozycji Adelajdy i rosnącego poczucia dynastii ottońskiej, że trwa i trwać będzie”.

[1] Matthias Becher 2012: Otto der Große Kaiser und Reich. Monachium: Beck, 11.
[2] Becher 2020: 11.
[3] TCME II.13 w Holtzmann 1935: 52.
[4] ACR 962 w Kurze 1890: 171.
[5] LHO III w Becker 1915: 159–175, tu 160.
[6] Alan Alexander Milne 2022: Chatka Puchatka, tłum. Irena Tuwim. Warszawa: Na­sza Księgarnia, 9.
[7] D O I 146 z 1 marca 952 roku w Theodor Sickel (red.) 1879: Monumenta Germaniae historica. Diplomata regum et imperatorum Germaniae, t. 1. Hanower: Hahn, 227.
[8] D O I 230 z 25 lipca 961 roku w Sickel 1879: 314–316, tu 316.
[9] Zob. Andrzej Kozicki 2022: Cesarz Bolesław Chrobry. Reinterpretacja i rekonfiguracja źródeł. Warszawa: Fundacja na rzecz Warsztatów Analiz Socjologicznych, 148.
[10] HACM 286, czyli Kronika Świata Hermana z Reichenau. Herimanni Augiensis chro­nicon mundi w Georg Pertz (red.) 1844: Monumenta Germaniae historica. Scripto­res, t. 5. Annales et chronica aevi Salici, 74–133, tu 78.
[11] Est 5,2-5; 5,12; 6,14; 7,1; 7,7-8; 9,29; 10,6; 14,1; 15,10.
[12] Est 16,13.
[13] MacLean 2017: 127.

Zapraszam do radiowej Dwójki na audycję o Zaginionym żywocie świętego Wojciecha, którego tematem zdaniem Galla była koronacja – oraz o ciekawostkach koronacji Karola III z ostatniej soboty. Link do rozmowy tutaj.

Autor: Andrzej Kozicki
Rocznik 1982, Warsztaty Analiz Socjologicznych, ostatnio wydał książkę „Smok i korona”, będącą zbiorem esejów o przed-XX-wiecznych ideologiach politycznych.