– Wydarzenie to traktuję jako pewnego rodzaju podsumowanie mojego pisania i bardzo cieszę się, że patronuje mu jedyny w swoim rodzaju pisarz, autor tak wspaniałych książek jak „Kontra”, „Sprawa pułkownika Miasojedowa” czy „Lewa wolna” – powiedział Wojciech Chmielewski odbierając we wtorek 10 listopada 2026 roku Nagrodę Literacką im. Józefa Mackiewicza. Laureat został nagrodzony za powieść zatytułowaną „Księżyc ma zapach Warszawy”, która ukazała się w ubiegłym roku nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego. Nagroda została przyznana po raz dwudziesty piąty, a gala z udziałem członków kapituły odbyła się w warszawskim Domu Dziennikarza.

REKLAMA

Laureat a patron nagrody

Wojciech Chmielewski, laureat w 2026 roku, wcześniej był trzykrotnie nominowany do Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza. Pisarz nawiązał do tego faktu podczas swojego wystąpienia. – W 2007 roku zostałem przez kapitułę wyróżniony za mój debiut, tom opowiadań „Biały bokser”. Wówczas nagrodę otrzymał niedawno zmarły ksiądz Tadeusz Isakowicz-Zaleski za książkę „Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej”. To było bardzo ważne dla mnie wyróżnienie. Zrozumiałem, że jestem na właściwej drodze, która doprowadziła mnie do dnia dzisiejszego. Potem byłem jeszcze dwukrotnie nominowany. Mówię o tym, żeby przypomnieć, że moje literackie próby były podejmowane w cieniu tej nagrody, pod jej dobrym spojrzeniem – przyznał nagrodzony autor.

Nagrodzony pisarz nie ukrywał, jak ważną dla niego osobą był patron literackiej nagrody – Józef Mackiewicz. – Czego przez lata nauczył mnie ten autor? Jednego z wielu czytelników jego książek, który sam spróbował pisać. Przede wszystkim pisania prawdy. Józef Mackiewicz nauczył mnie także antykomunizmu, ale nie takiego, w którym wyrastałem jako uczeń czy student, czyli buntu przeciwko juncie Jaruzelskiego, a potem czerwonym żłobom, które na dobre opanowały polskie życie po 1990 roku. Barbara Toporska – pióro znakomite, to opinia Czesława Miłosza – następująco pisała o twórczości męża: „Każdy, kto czytał Mackiewicza, mógł spostrzec, że komunizm uważał on za groźną dla całej ludzkości zarazę, a nacjonalizm za najlepszego pomocnika tej zarazy” – stwierdził Wojciech Chmielewski. – Dlatego dzisiejsze wydarzenie traktuję jako pewnego rodzaju podsumowanie mojego pisania i bardzo cieszę się, że patronuje mu jedyny w swoim rodzaju pisarz, autor tak wspaniałych książek jak „Kontra”, „Sprawa pułkownika Miasojedowa” czy „Lewa wolna” – podkreślił laureat dwudziestej piątej edycji nagrody.

– Szanowni Państwo, chciałbym podziękować jury za to, że przez te wszystkie lata czytaliście państwo książki Chmielewskiego i postanowiliście jedną z nich tak zaszczytnie uhonorować. Do tego na 25-lecie nagrody. To wspaniały jubileusz. Dziękuję za to – zakończył swoją wypowiedź Wojciech Chmielewski.

Autor dążący do prawdy

Zanim Wojciech Chmielewski odebrał nagrodę laudację na jego cześć wygłosił profesor Maciej Urbanowski. – W sumie przyrządził Chmielewski w „Księżycu” zaskakujący, ostry, ale i smakowity, oryginalny koktajl, który krytycy określali mianem politycznej powieści historyczno-fantastycznej i w którym wyczuwali zapachy prozy pijackiej spod znaku Marka Nowakowskiego i Wieniedikta Jerofiejewa, literatury obywatelskiej sygnowanej nazwiskiem Stefana Żeromskiego, antyutopistów takich jak Witkacy, Orwell czy Aleksander Zinowjew – przyznał członek kapituły.

– To książka o niepodległości, która wyzwala w Polakach zło i potworkowatość; o wolności, którą Polacy tracą, bo nie potrafią wyzbyć się gadów i płazów; o tym, że jest w polskich losach jakaś fatalna powtarzalność, ale też o tym, że jest w nas gen wolności, który drzemie w kolejnych generacjach, którego nie da się stłumić nawet w Warszawie będącej częścią Wiecznej Rosji. Cytuję: „Nie tworzę antykomunistycznych manifestów, raczej opisuję zło, które zrodziło się za sprawą komuny, a jeszcze ściślej – poranionych komuną ludzi”. Tak wyznał Chmielewski w rozmowie z Jakubem Beczkiem. Zgoda. Ale mimo to, pisany w latach 2019-2022 „Księżyc ma zapach Warszawy” to powieść-oskarżenie i zarazem powieść-ostrzeżenie – przed bolszewizmem, ale i przed Rosją – podkreślił prof. Maciej Urbanowski.

Podczas wygłaszanej laudacji nie zabrakło nawiązania do patrona literackiej nagrody. – A jak to wszystko ma się do Józefa Mackiewicza i hasła naszej nagrody? No cóż, Chmielewskiego, a raczej jego bohaterów, łączy z autorem nienawiść do bolszewizmu w każdej jego mutacji. Autor „Księżyca” jest też, jak Mackiewicz, realistą – i jest nim nawet wtedy, gdy opisuje Warszawę XXIII wieku. Pamiętajmy zresztą, że i Mackiewiczowi zdarzały się fantastyczne skoki w bok, czy choćby niektóre jego opowiadania. Jako autor jest Chmielewski literackim outsiderem. Kroczy własnymi ścieżkami, z dala od literackich salonów i kawiarni. Na pewno też bliska jest mu fraza, że „jedynie prawda jest ciekawa”, tak samo jak bliska jest ona bohaterom jego nagrodzonej powieści. Dążą do prawdy o historii, o współczesności i płacą za to wysoką cenę – mówił członek kapituły.

– „To jedna z najciekawszych i najważniejszych książek ostatniego ćwierćwiecza” – stwierdził Jerzy Gizella. Krzysztof Masłoń nazwał tę powieść potrzebną, ważną, odważną, a nawet kozacką. Dodałbym: mądrą, a także i, niestety, aktualną. I jeszcze taką, która opisując świat pełen szarości i brzydoty, potrafi zachwycić takimi poetyckimi zdaniami jak to, cytuję: „Kiedy wyszli do lasu, światło księżycowe pokryło płaszczyznę pola wklęsłą, chłodną, niebo było czarne bez gwiazd, puszcza czarna i matowa jak kawał materiału”. A cytowany Gizella kończy swoją recenzję słowami, tu cytat znowu: „I chyba nikt z czytających nie zdziwi się za bardzo, kiedy nazwisko Wojciecha Chmielewskiego znajdzie się na liście kandydatów do Nagrody imienia Józefa Mackiewicza za rok 2025”. Znalazło się, książka wygrała, gratuluję – zakończył prof. Maciej Urbanowski.

Duma nagrodzonego pisarza

Po zakończonej uroczystości Wojciech Chmielewski podzielił się krótko swoimi przeżyciam. – Wydaje mi się, że to jest w ogóle najważniejsza nagroda literacka w tym kraju i jestem ogromnie zaszczycony, że zostałem jej laureatem. Jestem wzruszony, ale też wzmocniony tym, że moje pisanie zostało dostrzeżone przez tak szacowne jury – podkreślił laureat. Jakie słowa zapadły mu w pamięć z wygłoszonej na jego cześć laudacji? – Że ta moja książka jest taką gorzką ironią na rzeczywistość, ale jednocześnie niesie trochę nadziei, tak jak imię bohaterki – Nadieżdy – stwierdził. Czy otrzymana Nagroda Literacka im. Józefa Mackiewicza zaowocuje w przyszłości? – Dla mnie na pewno jest ona ważna i będzie ważna, a czy to będzie miało wpływ na moją karierę, to trudno powiedzieć – stwierdził Wojciech Chmielewski.

Wyróżnieni twórcy

W 25. edycji Nagrody Literackiej im. Józefa Mackiewicza nominowanych zostało dziesięć książek, a ich autorzy otrzymali okolicznościowe dyplomy. Członkowie kapituły wręczyli również trzy wyróżnienia. Trafiły one do rąk: Szymona Babuchowskiego za zbiór wierszy „Popiół i róż”, Tomasza Gabisia za książkę „Gry imperialne. Między Imperium Europejskim a Uporządkowaną Anarchią” i Sebastiana Reńcy za reportaż historyczny „Szuler”.