Tekst ten przygotowywałem od dłuższego czasu z myślą o 11 Listopada – Narodowym Święcie Niepodległości. Przyznaję otwarcie: w świetle dramatycznych wydarzeń ostatnich tygodni i skrajnego rozedrgania nastrojów w kraju wciąż biłem się z myślami, czy w ogóle powinienem go w tej chwili udostępniać. Ostatecznie, po drobnych korektach i usunięciu pewnych niefortunnych w obecnym klimacie skojarzeń słownych, uznałem, że żal byłoby zaprzepaścić wielu godzin spędzonych przed ekranem na żmudnym weryfikowaniu źródeł archiwalnych dostępnych w internecie.

REKLAMA

Dlatego mam do Was jedną, serdeczną prośbę: nie przypisujcie mi złych intencji ani prób politycznej manipulacji, jeśli mimo wielokrotnego sprawdzania faktów ktoś dostrzeże w szczegółach jakąś drobną nieścisłość. Zapewniam z ręką na sercu – nie taki jest mój cel. Jeśli pojawią się jakiekolwiek merytoryczne, oparte na dokumentach uwagi, z góry za nie dziękuję i przyjmę je z pełną pokorą.
————————————————————————–

Jutro 11 listopada – Narodowe Święto Niepodległości. Dzień, w którym polscy patrioci, bez względu na barwy polityczne, wyznanie, codzienne spory czy kolor skóry, wyjdą na ulice polskich miast, by pod biało-czerwoną flagą zamanifestować przywiązanie do wolnego państwa.

Świętując odzyskanie niepodległości w 1918 roku, zbyt rzadko jednak zadajemy sobie pytanie o to, jak łatwo i w jak potwornych okolicznościach tę wolność zaledwie dwadzieścia jeden lat później utraciliśmy. Dlatego w przededniu tego święta chcę zabrać Was w podróż do historii nieco odleglejszej niż bieżące spory, bo to właśnie w niej ukryty jest najlepszy klucz do zrozumienia współczesnych zagrożeń dla naszej suwerenności.

Zdjęcie, które zamieszczam, to katowicka Wieża Spadochronowa w Parku Kościuszki. Dla nas, ludzi ze Śląska, to symbol szczególny. Jak wykazał w swoich wnikliwych badaniach dr Grzegorz Bębnik z katowickiego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej, niezależnie od powojennych sporów wokół samej legendy walk na szczycie wieży, pozostaje ona symbolem pamięci o obrońcach Katowic – śląskich harcerzach, powstańcach i żołnierzach, którzy we wrześniu 1939 roku podjęli nierówną walkę z najeźdźcą. W powszechnej świadomości wrzesień kojarzy się głównie ze zmaganiami na regularnym froncie: z zagonami pancernymi Wehrmachtu, nalotami Luftwaffe czy bohaterstwem Westerplatte. Rzadko jednak uświadamiamy sobie, z jak potężnym, zorganizowanym i bezwzględnym wrogiem wewnętrznym Rzeczpospolita musiała zmierzyć się w tamtych dniach. Polska nie padła wyłącznie pod ciosami z zewnątrz – została ugodzona nożami w plecy z obu stron naszych granic.

Przez dziesięciolecia rozmiary niemieckiej V kolumny bywały z powodów ideologicznych albo wyolbrzymiane, albo relatywizowane. Prawdę z niemieckich archiwów wojskowych we Fryburgu (Bundesarchiv-Militärarchiv) wydobył dr hab. Tomasz Chinciński w swojej fundamentalnej monografii naukowej „Forpoczta Hitlera. Rola niemieckiej dywersji w polityce Hitlera wobec Polski i w wojnie 1939 roku”. Z zachowanego oficjalnego raportu wrocławskiej placówki wywiadu wojskowego Abwehry z końca lipca 1939 roku wyłania się obraz porażający. Podległe tylko tej jednej ekspozyturze formacje bojowe i sabotażowe liczyły około 10 800 zarejestrowanych współpracowników.

W tej wrocławskiej strukturze znajdowało się blisko 6 800 osób narodowości niemieckiej, zorganizowanych głównie na Górnym Śląsku i w Wielkopolsce. Część z nich – ponad 1 600 ludzi – tworzyła zakładowe formacje Industrieschutz i Betriebsschutz w hutach i kopalniach, których zadaniem było niedopuszczenie do unieruchomienia lub zniszczenia zakładów przemysłowych przez wycofujące się Wojsko Polskie. Odrębnym narzędziem uderzeniowym był zorganizowany pod auspicjami Abwehry ochotniczy Freikorps Ebbinghaus, rekrutujący m.in. zradykalizowanych członków mniejszości niemieckiej z Polski, z którym nasi ojcowie toczyli krwawe walki na ulicach Katowic, Chorzowa czy Mikołowa. Drugi człon tej wrocławskiej siatki stanowiło około 4 000 osób zwerbowanych spośród nacjonalistów ukraińskich z OUN w Małopolsce Wschodniej, przygotowywanych przez Abwehrę do paraliżowania mobilizacji i działań na tyłach polskich armii, podczas gdy na południu organizowano odrębny, liczący kilkuset ludzi Legion Suszki.

Dlaczego z pozostałych ekspozytur niemieckiego wywiadu nie mamy równie precyzyjnych zestawień tabelarycznych? Przyczyna leży w wojennych zniszczeniach. Akta ekspozytury w Królewcu spłonęły niemal doszczętnie w 1945 roku podczas walk o twierdzę, a dokumentacja placówki w Szczecinie uległa rozproszeniu. Ponadto obok wojskowej Abwehry własną, bezwzględną dywersję organizowała hitlerowska policja bezpieczeństwa i SD Reinharda Heydricha, odpowiadająca choćby za prowokację gliwicką 31 sierpnia, podczas gdy wrocławska Abwehra przygotowała przeprowadzony przez Antona Guzy’ego zamach bombowy na dworcu w Tarnowie 28 sierpnia.

Jednak ze szczątkowych źródeł niemieckich oraz bezcennych archiwaliów polskiego kontrwywiadu wojskowego wyłania się przerażająca skala tego zjawiska w całym kraju. Na północy ekspozytura królewiecka oparła swoje siatki o struktury mniejszości niemieckiej z Jungdeutsche Partei i Deutsche Vereinigung. Na Pomorzu i w Gdańsku przedwojenne struktury stały się bezpośrednim zapleczem dla zbrodniczego Volksdeutscher Selbstschutzu Ludolfa von Alvenslebena. Ta paramilitarna organizacja rozrosła się jesienią 1939 roku do ponad 38 000 miejscowych Niemców, stając się masowym aparatem terroru i jednym z bezpośrednich narzędzi eksterminacji polskiej ludności oraz inteligencji, m.in. w Piaśnicy i lasach szpęgawskich. Skala niemieckiej dywersji w całym kraju była trudna do precyzyjnego oszacowania. W literaturze przedmiotu, m.in. w pracach Tomasza Chincińskiego, pojawia się szacunek, że w działalność dywersyjną na terenie II Rzeczypospolitej mogło być zaangażowanych nawet do 20 tysięcy osób.

Gdy wykrwawiające się w walce z Niemcami Wojsko Polskie cofało się na wschód, 17 września 1939 roku spadł cios ze strony ich ówczesnego sojusznika w rozbiorze Polski – Związku Sowieckiego. I na tym froncie armia polska zderzyła się z drugą falą wewnętrznej nielojalności. W przypadku ZSRS archiwa w Moskwie pozostają w większości zamknięte, a machina Stalina zacierała po sobie ślady. Dodatkowo w latach 1937–1938, w paranoicznym lęku przed polskim wywiadem i pod pretekstem rzekomego spisku Polskiej Organizacji Wojskowej, przeprowadzono ludobójczą operację polską NKWD na mocy rozkazu operacyjnego nr 00485 podpisanego przez Nikołaja Jeżowa – co potwierdzają ustalenia śledztwa IPN wskazujące na zamordowanie 111 091 osób narodowości polskiej – oraz formalnie rozwiązano Komunistyczną Partię Polski wraz z jej odnogami, mordując większość jej liderów. Dlatego Moskwa nie miała w 1939 roku jednolitej, jawnej partii. Zamiast tego uruchomiła sterowaną dywersję i aparat represji.

W pasie przygranicznym do walki włączyły się wydzielone pododdziały wojsk pogranicznych NKWD, atakujące strażnice KOP-u. Za nimi uaktywniły się komórki komunistyczne z tzw. czerwonymi opaskami, wsparte przez zradykalizowaną część mniejszości narodowych na Polesiu, Nowogródczyźnie, Grodzieńszczyźnie i Wołyniu, a na mocy rozkazu nr 001064 Ławrientija Berii z 8 września tuż za regularną armią wkroczyło dziewięć specjalnych grup operacyjno-czekistowskich NKWD, powołanych do pacyfikacji zaplecza frontu, przejmowania urzędów i masowych aresztowań polskich elit. Jak udokumentowali w swoich pracach historycy, w tym profesor Czesław Grzelak w monografii „Kresy w czerwieni 1939” oraz profesor Marek Wierzbicki w badaniach nad stosunkami polsko-białoruskimi, na Kresach dochodziło do zbrojnych wystąpień dywersyjnych, antypaństwowych rebelii i krwawych samosądów. Uzbrojone grupy tworzyły lokalne komitety rewolucyjne i milicje. W kilkudziesięciu miejscowościach doszło do otwartych walk i napaści na wycofujące się oddziały. Jednym z najbardziej tragicznych przykładów tych wydarzeń było powstanie w Skidlu (18–19 września), podczas którego polscy żołnierze i policjanci zostali zatrzymani, a część z nich zamordowana.

Gdy spojrzymy na oba te fronty, uświadamiamy sobie tragedię, o której zbyt rzadko mówi się w szkołach. We wrześniu 1939 roku Polska musiała walczyć nie tylko z potęgą dwóch zbrodniczych mocarstw uderzających z zewnątrz. W granicach państwa działały liczne, zorganizowane środowiska wrogie Rzeczypospolitej – zradykalizowani volksdeutsche, bojówkarze z OUN i komunistyczne grupy dywersyjne. Część ich członków jeszcze w sierpniu była formalnie obywatelami Rzeczypospolitej, a we wrześniu chwyciła za broń przeciwko polskiemu państwu i jego żołnierzom.

Kiedy jutro wyjdziemy na ulice, by świętować Niepodległość, i kiedy spojrzymy na pomniki takie jak katowicka Wieża Spadochronowa, pamiętajmy o tej najtrudniejszej lekcji. Żadne obce mocarstwo nie jest w stanie rzucić Polski na kolana, dopóki jesteśmy zjednoczeni od środka. Każdy agresor zaczyna od tego samego: od szukania pęknięć w naszym wspólnym domu, od podsycania nienawiści społecznej, instalowania agentur wpływu i rozkładania państwa od wewnątrz. Dzisiejszej V kolumnie wystarczą media społecznościowe, drenujące gospodarkę dyrektywy, obce fundacje i polityczny jad sączony w nasze głowy.

Niepodległość nie jest dana raz na zawsze. Obyśmy w tym trudnym, niespokojnym świecie potrafili obronić ją w naszych własnych sercach i głowach.