22 sierpnia 1942 r. – przystąpienie Brazylii do II Wojny Światowej

Odznaka (naszywka) Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego we Włoszech – wąż palący fajkę. Źródło obrazu: Wikipedia.

REKLAMA

Maciej Orzeszko

79 lat temu, 22 sierpnia 1942 r., Brazylia wypowiedziała wojnę Niemcom, Włochom i Japonii, stając się uczestnikiem II Wojny Światowej po stronie Aliantów. Choć do 1945 r. większość krajów Ameryki Południowej postąpiło podobnie, to Brazylia jako jedyna aktywnie uczestniczyła w działaniach zbrojnych, przysyłając m.in. wojska do Europy.

W powszechnej wiedzy o II Wojnie Światowej w Polsce do jej uczestników zalicza się przede wszystkim – obok oczywiście samej Polski – wielkie mocarstwa (Niemcy, Włochy i Japonię po stronie Osi, Wlk. Brytanię, Francję, ZSRS, USA po stronie państw alianckich) i ewentualnie państwa europejskie które albo zostały najechane przez Niemcy, albo w różnych innych okolicznościach stały się uczestnikami konfliktu. O wiele gorzej jest z wiedzą nt. uczestników wojny spoza Starego Kontynentu, a szczególnie z Ameryki Południowej. Rola małych państw spoza Europy przeważnie nie była wielka, niemniej niektóre z nich ofiarnie brały udział w największym konflikcie zbrojnym w historii.

I. Ameryka Łacińska a II Wojna Światowa

2 grudnia 1829 r. prezydent Stanów Zjednoczonych James Monroe ogłosił nową amerykańską doktrynę polityczną, która przeszła do historii jako Doktryna Monroe (jej faktycznym autorem był sekretarz stanu John Quincy Adams, później również prezydent USA). Zgodnie z nią, żaden z amerykańskich kontynentów nie mógł być odtąd przedmiotem kolonizacji państw europejskich, ani też próby restauracji dawnych stosunków kolonialnych (nie dotyczyło to istniejących kolonii, np. Kanady). Z drugiej strony, Stany Zjednoczone odżegnywały się od wszelkich prób interwencji w sprawy wewnętrzne państw europejskich, co stało się potem podstawą dla amerykańskiego izolacjonizmu. Doktryna ta miała obowiązywać przez kolejne ponad 100 lat i faktycznie przeobraziła Amerykę Łacińską w wyłączną strefę wpływów USA.

Proklamacja Republiki Brazylii w 1893 r. Obraz Benedito Calixto. Źródło: Wikipedia.

W momencie wybuchu II Wojny Światowej państwa Ameryki Południowej, zrzeszone w Unii Panamerykańskiej – podobnie jak Stany Zjednoczone – ogłosiły neutralność. Stan ten trwał do japońskiego ataku na Pearl Harbor 7 grudnia 1941 r. Jeszcze w grudniu 1941 r. do wojny po stronie Aliantów przystąpiły kraje najbardziej uzależnione politycznie od USA, m.in. Panama (co zabezpieczyło kwestię Kanału Panamskiego), Kuba, Kostaryka, Dominikana, Honduras, Nikaragua i Salwador (w efekcie pod kontrolą Aliantów znalazła się większość basenu Morza Karaibskiego).

Kolejnym etapem było podpisanie 1 stycznia 1942 r. przez przedstawicieli 26 państw w Waszyngtonie Deklaracji Narodów Zjednoczonych, wzywającej państwa m.in. do walki z państwami Osi i nie zawierania z nimi odrębnego pokoju. W efekcie, spośród państw Ameryki Łacińskiej, do kwietnia 1943 r. do wojny przystąpiły Peru, Meksyk, Brazylia i Boliwia, a w latach 1944-45 Ekwador, Paragwaj, Urugwaj, Argentyna i Chile.

Spośród krajów Ameryki Południowej Brazylia odgrywała szczególną rolę. Kraj ten był uczestnikiem I Wojny Światowej po stronie Ententy (1917-18) i miał silne związki polityczne i gospodarcze z USA, Wlk. Brytanią i Francją. W latach 20-tych XX w. funkcjonowały w Brazylii rządy konstytucyjne, jednak 24 października 1930 r. prezydent Julio Prestes został obalony w wyniku wojskowego zamachu stanu, władzę objął gen. Getúlio Dornelles Vargas (1882-1954), gubernator stanu Rio Grande do Sul i polityk Partii Pracy. Do 1934 r. pełnił on rolę tymczasowego prezydenta, następnie przyjął od parlamentu nominację na urząd prezydencki, jednak w 1937 r. obalił konstytucję ustanawiając rządy dyktatorskie. Prezydent Vargas wprowadził cenzurę i prześladowania opozycji, swój system rządów określał jako „Nowe Państwo” (port. Estado Novo). W kwestiach gospodarczych wprowadził szereg reform liberalnych, starając się przekształcić Brazylię – kraj rolniczy – w gospodarkę przemysłową (m.in. w 1932 r. stłumił próbę przewrotu tzw. „oligarchów kawowych”).

Getúlio Dornelles Vargas (1882-1954), prezydent Brazylii w latach 1930-45 i 1951-54. Postać niezwykle kontrowersyjna, przez jednych (zwłaszcza lewicę) uważany za krwawego dyktatora, przez innych – za wizjonera i twórcę współczesnej Brazylii.

Getúlio Vargas był sympatykiem narodowego socjalizmu i faszyzmu, przez pewien czas utrzymywał bliskie kontakty z Benito Mussolinim i Francisco Franco. Jednak w 1938 r. wprowadził stan wyjątkowy i zniósł wybory, rozwiązał także partie polityczne – w tym brazylijską filię NSDAP i sprzymierzoną z nimi Partię Integrystów, do tej pory go popierającą. Doprowadziło to do pogorszenia stosunków z Niemcami i Włochami i do nieudanej próby faszystowskiego przewrotu w maju 1938 r., skrycie wspieranego przez państwa Osi. Gospodarka Brazylii miała też silne powiązania z Francją i Wlk. Brytanią, które były głównymi odbiorcami brazylijskich produktów eksportowych – kauczuku, rudy żelaza (znaczenie Brazylii wzrosło po kwietniu 1940 r., gdy w wyniku zajęcia przez Niemcy Norwegii i Danii Brytyjczycy zostali odcięci od dostaw ze Szwecji), manganu, cynku, a także zboża, kawy i trzciny cukrowej. Z tego powodu w latach 1939-41 Vargas prowadził b. ostrożną politykę, próbując utrzymywać dobre kontakty ze wszystkimi stronami, a poza tym aby zbytnio nie drażnić Stanów Zjednoczonych.

W dniach 21-30 lipca 1940 r. Brazylia była jednym z uczestników panamerykańskiej konferencji ministrów spraw zagranicznych w Hawanie, gdzie ustalono, że ewentualny atak na którekolwiek z państw Unii Panamerykańskiej spotka się z wypowiedzeniem wojny napastnikowi przez wszystkie republiki amerykańskie (tzw. Panamerykański pakt o wspólnej obronie). Oznaczało to, że przystąpienie do wojny Stanów Zjednoczonych automatycznie zobliguje państwa Ameryki Południowej do ich wsparcia.

7 grudnia 1941 r. japońskie lotnictwo uderzyło na amerykańską bazę morską Pearl Harbor na Hawajach. W tej sytuacji Stany Zjednoczone znalazły się w stanie wojny z Japonią (8 grudnia) oraz Niemcami, Włochami i ich sojusznikami (10 grudnia). 1 stycznia 1942 r. Brazylia stała się jednym z sygnatariuszy Deklaracji Narodów Zjednoczonych, która de facto nakazywała podpisującym ją państwom niezwłoczne przyłączenie się do wojny przeciw państwom Osi.

Amerykański sekretarz stanu Cordell Hull podczas powitania z dygnitarzami państw Ameryki Łacińskiej w trakcie konferencji w Hawanie w lipcu 1940 r.

Prezydent Getúlio Vargas pomimo umów międzynarodowych nie spieszył się z decyzją, zdając sobie sprawę, że stan neutralności jest dla Brazylii korzystny. Natomiast rządowi Stanów Zjednoczonych i prezydentowi Franklinowi D. Rooseveltowi zależało na jak najszybszym przystąpieniu Brazylii do wojny ze względu na jej duży potencjał przemysłowy, surowce i liczną flotę handlową. W efekcie Amerykanie wzmogli różnego typu naciski na rząd brazylijski. Ostatecznie przeważyła oferta miejsca dla Brazylii w przyszłej Radzie Narodów Zjednoczonych oraz obawa prezydenta Vargasa, że w razie odmowy Amerykanie mogą udzielić wsparcia opozycji doprowadzić do jego obalenia (co się faktycznie stało, ale dopiero w 1945 r.).

Od początku 1942 r. prace rozpoczęła Wspólna Brazylijsko-Amerykańska Komisja Obrony, która m.in. ustalała warunki współpracy militarnej. Wkrótce Brazylia dała Stanom Zjednoczonym zezwolenie na utworzenie na swoim terytorium baz lotniczych w celu ochrony żeglugi i zwalczania niemieckich okrętów podwodnych, a 28 stycznia 1942 r. na konferencji panamerykańskiej w Rio rząd Brazylii ogłosił zerwanie stosunków dyplomatycznych Niemiec Niemcami, Włochami i Japonią.

Odpowiedzią Niemiec było oskarżenie prezydenta Vargasa o „kolaborację” z Aliantami i nasilenie wojny podwodnej – od początku 1942 r. niemieckie U-booty zaczęły operować na brazylijskich wodach terytorialnych i atakować statki brazylijskie. W efekcie od stycznia do lipca 1942 r. na dno poszło 13 jednostek.

II. Brazylia idzie na wojnę

Wobec pogłębiającej się współpracy Brazylii z Aliantami (m.in. udział okrętów brazylijskich w eskorcie konwojów atlantyckich, operacje lotnicze USA z baz w Brazylii), w sierpniu 1942 r. Niemcy znacznie zaostrzyli swe działania, atakując tym razem statki pasażerskie na wodach przybrzeżnych. 15-tego miesiąca ofiarą torpedy U-boota padł brazylijski statek pasażerski „Baependy” (zginęło 215 pasażerów i 55 członków załogi). Tego samego dnia niemiecki okręt podwodny U-507 zatopił dwa kolejne statki: „Araraquara” (131 zabitych) i „Aníbal Benévolo” (83 zabitych). 17 sierpnia ofiarą torped U-boota padły „Itagiba” (36 zabitych) i próbujący iść mu z pomocą „Arará” (20 zabitych).

Brazylijska gazeta informująca o zatopieniu statku handlowego „Buarque” przez niemiecki okręt podwodny 15 lutego 1942 r. Źródło: Wikipedia.

Działania te były nastawione na zastraszenie Brazylijczyków, ale dały raczej odwrotny efekt. Przez kraj przeszła fala oburzenia i antyniemieckich demonstracji, domagano się od rządu zdecydowanych działań, doszło tez do napadów na liczne w tym kraju kolonie niemieckie. Ostatecznie rząd prezydenta Vargasa wypowiedział wojnę państwom Osi 22 sierpnia 1942 r.

Udział Brazylii w II Wojnie Światowej to przede wszystkim działania na morzu. Brazylijska Marynarka Wojenna (Marinha do Brasil) była już od 1942 r. zaangażowana w ochronę własnego wybrzeża i działania eskortowe w Bitwie o Atlantyk, przede wszystkim na obszarze południowej i środkowej części Oceanu aż po Gibraltar. Na swoich wodach przybrzeżnych Brazylijczycy uzyskali 9 potwierdzonych zatopień niemieckich okrętów podwodnych i 5 prawdopodobnych. W sumie flota wojenna Brazylii w latach 1942-45 wykonała 574 misji, tracąc 3 okręty i ok. 570 marynarzy. Łączne straty brazylijskiej floty handlowej i pasażerskiej to 36 statków, w wyniku czego zginęło ok. 1600 ludzi.

Odmiennie wyglądała kwestia zaangażowania innych rodzajów sił zbrojnych. Wkrótce po wypowiedzeniu wojny Amerykanie wysunęli propozycję sformowania korpusu ekspedycyjnego wojsk lądowych i lotnictwa, który miał wziąć udział w walkach w Europie. Okazało się to niełatwym zadaniem. Brazylia była w tym czasie mocno zacofanym krajem, także pod względem wojska, które wymagało gruntownej modernizacji i przeszkolenia. Amerykanie obawiali się także postawy brazylijskich oficerów – wielu z nich wspierało rządzący reżim wojskowy, nie brakowało wśród nich sympatyków nazizmu i faszyzmu. Z tego względu podczas jednej z tajnych narad dowództwo alianckie zadecydowało, że jednostki brazylijskie w Europie nie będą walczyły jako zwarta całość, lecz zostaną przyporządkowane różnym jednostkom alianckim.

Brazylijski krążownik lekki „Bahia” podczas ataku na niemiecki okręt podwodny w trakcie eskorty konwoju, 1942 r. Źródło: Wikipedia

Po wylądowaniu Aliantów w północnej Afryce w listopadzie 1942 r. rząd brazylijski wysunął pomysł skierowania tam batalionu piechoty, jednak żadna z jednostek armii nie była jeszcze na to gotowa. Później początkowo planowano sformowanie korpusu w składzie czterech dywizji piechoty, co jednak – jak się okazało – daleko przekraczało możliwości biednego kraju.

Kwestia zaangażowania militarnego Brazylii w działaniach II Wojny Światowej została ustalona podczas konferencji na rzece Potenji w Natalu w dniach 28-29 stycznia 1943 r., w której udział wzięli prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin D. Roosevelt, powracający właśnie z konferencji w Casablance, oraz prezydent Brazylii Getúlio Vargas. Rozmowy miały miejsce na pokładzie okrętu wojennego (transportowca wodnosamolotów) USS „Humboldt”.

W trakcie rozmów obie strony zgodziły się na utworzenie Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego, który miał zostać wyszkolony i wyposażony przez Amerykanów, a następnie skierowany do Europy. Omówiono także kwestie zaangażowania Brazylii w działania morskie na Oceanie Atlantyckim oraz dostaw surowców strategicznych, m.in. kauczuku, potrzebnych przemysłowi amerykańskiemu do produkcji wojennej. Obaj prezydenci przeprowadzili także inspekcję budowanej amerykańskiej bazy lotniczej w Natalu oraz stacjonujących tam jednostek amerykańskich i brazylijskich. We wspólnym oświadczeniu stwierdzono:

„Mieliśmy możliwość przestudiowania zagadnienia bezpieczeństwa obu Ameryk. Jesteśmy przekonani, że każda z republik amerykańskich jest w równym stopniu dotknięta tą kwestią i zainteresowana. Siła tkwi w jedności”.

Prezydenci USA Franklin D. Roosevelt oraz Brazylii Getúlio Vargas (na tylnym siedzeniu, z laską) podczas inspekcji oddziałów amerykańskich i brazylijskich podczas konferencji w Natalu, styczeń 1943 r. Na siedzeniu za kierowcą siedzi dowódca amerykańskich Sił Południowego Atlantyku, adm. Jonas H. Ingram. Kordialna atmosfera na zdjęciu nie zmieniała faktu, że prezydent Vargas był w USA uważany za dyktatora i atakowany przez media, a jego lojalna postawa wobec Stanów Zjednoczonych nie uchroniła go przed obaleniem w 1945 r., w znacznej mierze inspirowanym przez Waszyngton. Źródło obrazu: Wikipedia.

W tym czasie spośród krajów Ameryki Łacińskiej jedynie Argentyna zachowywała neutralność.

III. Brazylijski Korpus Ekspedycyjny

Ostatecznie dopiero na początku 1944 r. gotowość bojową uzyskała 1. Dywizja Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego (port. Força Expedicionária Brasileira; FEB), licząca ok. 45 tys. żołnierzy i wyposażona w nowoczesny sprzęt amerykański (wraz z przyłączeniem do wojny Brazylia została objęta ustawą Lend-Lease). Korpusem dowodził gen. João Batista Mascarenhas de Morais. Jej pierwsze elementy (ok. 5000 żołnierzy) skierowano do Włoch, dokąd przybyły 2 lipca 1944 r. Do lutego 1945 r. trafiła tam cała 1. Dywizja FEB. Jak wynika ze wspomnień i doniesień medialnych z tamtego okresu, Brazylijczycy byli przez Aliantów traktowani po macoszemu i bytowali w niezwykle trudnych warunkach, dotarli także na miejsce przeznaczenia bez broni. Następnie brazylijskie oddziały przeszły intensywne szkolenie pod nadzorem Amerykanów.

Żołnierze Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego w wyzwolonym miasteczku Massarosa w północnych Włoszech, wrzesień 1944 r.

Odznaką Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego we Włoszech był wąż palący fajkę. Podobno, gdy Adolf Hitler dowiedział się o wypowiedzeniu wojny Niemcom przez Brazylię w sierpniu 1942 r. miał powiedzieć, że „prędzej uwierzy, że kobra może palić fajkę, niż w to, że Brazylijczycy przyjadą do Europy walczyć z Niemcami”. Inna wersja tej anegdoty mówi, że w 1943 r., po wypowiedzeniu wojny, w Brazylii nie wierzono, że ich korpus ekspedycyjny pojedzie do Europy ze względu na przeciągające się szkolenie jednostek brazylijskich, niezdecydowanie prezydenta Vargasa i jego wcześniejsze związki z Hitlerem, Mussolinim i Franco. Mawiano, że „prędzej węże będą palić fajkę, niż FEB pojedzie walczyć na froncie” („Mais fácil à uma cobra um cachimbo fumar, do que à FEB (para a Frente) embarcar.”). Sami żołnierze często nazywali siebie „Palącymi Kobrami” (port. Cobras Fumandos).

1. Dywizja Piechoty FEB początkowo podlegała brytyjskiej 15 Grupie Armii, później weszła w skład amerykańskiego IV Korpusu 5 Armii USA. Jej elementy (6. Pułk) weszły do akcji w sierpniu 1944 r. pod Massarosa w miejsce odwołanego z frontu Korpusu Wolnych Francuzów, skierowanego do inwazji w południowej Francji. Brazylijczycy współpracowali wówczas z amerykańską 92. Dywizją Piechoty.

Początkowo jednostki brazylijskie nie miały zbyt dobrej opinii, z czasem jednak dowódcy i żołnierze nabrali doświadczenia i uzyskali wysokie oceny Amerykanów. Brazylijczycy brali udział w bitwach pod Camaiore, Mount Prano, Monte Acuto, San Quirico, Gallicano, Barga, Monte Castello, La Serra, Castelnuovo di Vergato, Soprassasso, Montese, Paravento, Zocca, Marano sul Panaro, Collecchio i Fornovo di Taro.

Szlak bojowy Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego w latach 1944-1945. Źródło: Wikipedia.

W lutym i marcu 1945 r. już kompletna 1. Dywizja Piechoty FEB brała udział w alianckiej ofensywie na Bolonię. Podczas tej kampanii sąsiadem Brazylijczyków na prawym skrzydle była 3. Dywizja Strzelców Karpackich polskiego 2. Korpusu gen. Władysława Andersa. We wspomnieniach żołnierzy tej jednostki (np. Adam Majewski „Wojna, ludzie i medycyna”) pojawiają się informacje, że w składzie jednostek brazylijskich służyło wielu polskich imigrantów z Brazylii lub ich potomków, przeważnie dobrze mówiących po polsku.

W kwietniu 1945 r. brazylijska dywizja wzięła udział w ostatniej alianckiej ofensywie we Włoszech, wyzwalając m.in. wspólnie z włoskimi partyzantami Parmę. 28 kwietnia pod Fornovo di Taro Brazylijczycy okrążyli i wzięli do niewoli resztki niemieckich 148. Dywizji Piechoty i 90. Dywizji Grenadierów Pancernych, oraz włoskiej 1. Dywizji Bersalierów, łącznie ok. 13 tys. żołnierzy wraz ze sztabem. 2 maja brazylijska 1. Dywizja Piechoty FEB znalazła się pod Turynem, gdzie napotkano jednostki francuskie. Tego samego dnia zostało ogłoszone zawieszenie broni na terenie Włoch, a 6 dni później Niemcy skapitulowały.

Udział Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego w walkach we Włoszech w latach 1944-45 jest uważany za bardzo udany. Przez osiem miesięcy działalności bojowej Brazylijczycy wzięli do niewoli 20 573 jeńców wojennych państw Osi, w tym dwóch generałów, 892 oficerów i 19 679 żołnierzy o innych stopniach wojskowych.

Mauzoleum żołnierzy Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego w São Paulo, zaprojektowane w latach 50-tych przez marszałka João Batista Mascarenhas de Morais, byłego dowódcę FEB. Mauzoleum zostało otwarte 24 lipca 1960 r., przeniesiono do niego ciała poległych żołnierzy brazylijskich pierwotnie pochowanych na cmentarzu Pistoia we Włoszech. Źródło: Wikipedia.

IV. Brazylijskie lotnictwo nad Europą

Osobną kwestią był udział w kampanii włoskiej jedynej brazylijskiej formacji lotniczej, 1. Grupy Myśliwskiej (port. 1º Grupo de Aviação de Caça, 1.GAVCA).

Jednostka została sformowana 18 grudnia 1943 r., składała się z 4 eskadr oznaczonych literami od A do D. W odróżnieniu od jednostek lądowych Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego, sformowanych głównie z niewyszkolonych rekrutów, 1. Grupa powstała na bazie zawodowych pilotów lotnictwa brazylijskiego, z których niektórzy mieli nawet doświadczenie bojowe (np. Alberto M. Torres, który jako pilot wodnosamolotu PBY-5A Cataina 31 lipca 1943 r. zatopił niemiecki okręt podwodny U 199).

Atak brazylijskiego wodnosamolotu („łodzi latającej”) typu Consolidated PBY Catalina na niemiecki okręt podwodny U 199 w rejonie Rio de Janeiro, 31 lipca 1943 r. Niemiecka jednostka została wówczas zatopiona, zginęło 49 marynarzy, a 12 włącznie z dowódcą uratowano. Pilotem Cataliny był por. Alberto M. Torres, skierowany później do Europy w składzie 1. Grupy Myśliwskiej. Źródło: Wikipedia.

1. Grupa Myśliwska trenowała w Panamie i USA, została uzbrojona w amerykańskie myśliwce bombardujące P-47D Thunderboldt (szybkie, b. silnie opancerzone i potężnie uzbrojone, przystosowane m.in. do ataków szturmowych na cele na ziemne za pomocą bomb i rakiet). Jednostka uzyskała gotowość bojową w maju 1944 r. i przez pewien czas zapewniała osłonę z powietrza Kanału Panamskiego (była to forma treningu operacyjnego). We wrześniu 1º GAVCA przerzucono do Włoch, 6 października 1944 r. jednostka oficjalnie weszła do akcji jako część amerykańskiej 350. Grupy Myśliwskiej, należącej do 12. Armii Powietrznej USA.

Pod koniec 1944 r. i na początku 1945 r. zdziesiątkowane jednostki niemieckiej Luftwaffe praktycznie nie operowały we Włoszech (przynajmniej w dzień) i brazylijscy lotnicy nie mieli okazji spotkać w powietrzu niemieckich samolotów. Wykonywali głównie misje przeciw celom naziemnym na korzyść 5. Armii USA (w skład której wchodziła również brazylijska 1. Dywizja Piechoty), a także loty na rozpoznanie. Najintensywniejszym okresem działalności 1º GAVCA był kwiecień 1945 r., gdy jednostka wspierała z powietrza ofensywę 5. Armii wzdłuż Doliny Po. Swoje działania Grupa zakończyła 3 maja 1945 r.

Ogółem od listopada 1944 r. do maja 1943 r. brazylijska 1. Grupa Myśliwska wykonała 445 misji, jej piloci wylatali w sumie 5,465 godzin w warunkach bojowych. Zaliczono im zniszczenie 80 czołgów, 8 lekkich pojazdów opancerzonych, ok. 1,300 różnych pojazdów mechanicznych, 13 wagonów kolejowych, 25 mostów kolejowych i drogowych i 31 magazynów amunicji.

Samolot myśliwski Republic P-47D Thunderboldt produkcji amerykańskiej, należący do 1. Grupy Myśliwskiej (port. 1º Grupo de Aviação de Caça, 1º GAVCA) Brazylijskich Sił Powietrznych (Força Aérea Brasileira, FAB). Źródło obrazu: Wikipedia.

Spośród 48 pilotów, którymi Grupa dysponowała na początku działalności, utracono 22 – 5 zginęło zestrzelonych w warunkach bojowych, 3 w wypadkach, 8 zestrzelonych nad terytorium wroga dostało się do niewoli, 6 odeszło w wyniku komplikacji zdrowotnych (m.in. w skutek załamania nerwowego). W okresie nasilenia akcji bojowych w kwietniu 1945 r. z powodu strat rozwiązano eskadrę „B”, a jej pilotów rozdzielono pomiędzy pozostałe trzy eskadry.

Po zakończeniu wojny brazylijskie oddziały stacjonowały jeszcze przez kilka miesięcy we Włoszech, od października 1945 r. były stopniowo wycofywane za Atlantyk. Ostatecznie Brazylijski Korpus Ekspedycyjny został rozwiązany na początku 1946 r.

Podczas wojny, Brazylia straciła 948 zabitych we wszystkich trzech rodzajach sił zbrojnych.

V. Brazylia po wojnie. Upadek prezydenta Getúlio Vargasa

Udział Brazylii w działaniach II Wojny Światowej był dla tego kraju b. korzystny od strony gospodarczej i politycznej, dzięki temu kraj stał się m.in. członkiem utworzonej po wojnie Organizacji Narodów Zjednoczonych. Kraj stał się niezwykle ważnym partnerem politycznym, militarnym i handlowym Stanów Zjednoczonych i Wlk. Brytanii, zanotował ogromny wzrost gospodarczy, spotęgowany dodatkowo „boomem” na kauczuk, który stał się towarem strategicznym. Fakt, że Getúlio Vargas i jego autorytarny (czy wręcz dyktatorski) system polityczny był przedtem obiektem ostrej krytyki rządu i mediów w USA, przestał mieć znaczenie, zwłaszcza, że Brazylia o wiele bardziej zaangażowała się w działania zbrojne od innych państw Ameryki Południowej.

Amerykanie jednak postawili prezydentowi Vargasowi twarde warunki polityczne – miał on doprowadzić do demokratyzacji życia politycznego w Brazylii i wolnych wyborów.

W tej sytuacji w latach 1943-45 prezydent podjął próbę dialogu z opozycją, obiecując „nową, powojenną erę wolności”, czemu miała służyć amnestia dla więźniów politycznych, powtórna legalizacja partii (włącznie z komunistami), obietnica ustanowienia nowej konstytucji i przeprowadzenie wyborów prezydenckich, w których – jak sądził – wygra, opierając się na dużej popularności w społeczeństwie. W 1945 r. jednak stracił poparcie w armii, która dotąd była filarem jego władzy. 29 października 1945 r. został niespodziewanie odsunięty od władzy w wyniku przewrotu przez własnego ministra spraw wojskowych, gen. Eurico Gaspar Dutra, prawdopodobnie przy wsparciu Amerykanów oraz opozycji, z którą wszedł w układy. Następnie, w wyniku wyborów w 1946 r. gen. Dutra został prezydentem Brazylii.

Demonstracja poparcia dla prezydenta Vargasa, 21 sierpnia 1945 r. Źródło: Wikipedia.

W kolejnych latach Brazylia pogrążyła się w kryzysie, co było z jednej strony efektem załamania się rynku na niektóre towary, którymi handlowano w czasie wojny (kauczuk, ruda żelaza), a z drugiej mało konsekwentnej polityki gospodarczej jego następców (odejście od polityki interwencjonizmu, dopuszczenie na rynek brazylijski zagranicznych firm, głównie amerykańskich, wzmożony import, który wyczerpał rezerwy państwa). W 1947 r. interweniował Międzynarodowy Fundusz Walutowy, wzmacniając lokalną walutę, co jednak z kolei doprowadziło do upadku eksportu i wzrostu importu.

W tej sytuacji Getúlio Vargas, powszechnie kojarzony ze „starymi, dobrymi czasami” gospodarczej prosperity, wystartował w wyborach prezydenckich w 1951 r., które wygrał. Podczas swojej drugiej prezydentury starał się odejść od liberalnego (i pro-amerykańskiego) nurtu i wzmocnić udział państwa m.in. w kontroli nad złożami naturalnymi (np. poprzez powołanie państwowej firmy naftowej Petrobrás).

Poczynania prezydenta Vargasa wywołały niechęć części opozycji oraz przedstawicieli firm zagranicznych, a także rządu USA. Efektem był kryzys polityczny, który rozpoczął się na przełomie 1953/54. Jego kulminacją był tzw. incydent Rua Tonelero 5 sierpnia 1954 r., podczas którego oficer Sił Powietrznych, mjr. Rubens Vaz został zastrzelony podczas próby zabójstwa swojego przyjaciela, opozycyjnego polityka i dziennikarza Carlosa Lacerdy pod jego domem w Copacabana. O planowanie ataku został oskarżony por. Gregório Fortunato („Czarny Anioł”), dowódca osobistej gwardii prezydenckiej, tzw. Czarnej Gwardii istniejącej od 1938 r., wykonawcami mieli być żołnierze gwardii – Alcino João Nascimento i Climério Euribes de Almeida. Sam Lacerda miał zostać jedynie postrzelony w stopę (on sam po latach przyznał, że nie został nawet draśnięty).

Piżama prezydenta Getúlio Vargasa oraz rewolwer, z którego popełnił samobójstwo 24 sierpnia 1954 r. Eksponaty Muzeum Republiki w Rio de Janeiro. Źródło: Wikipedia.

Incydent wywołał niezwykle poważny kryzys polityczny. Próbując załagodzić skandal, prezydent 8 sierpnia rozwiązał Czarną Gwardię, co nie załatwiło jednak sprawy i zarazem pozostawiło Vargasa bez ochrony.

Brazylijscy generałowie, pod przywództwem byłego prezydenat gen. Eurico Gaspar Dutra, zaciekłego wroga Vargasa, obciążyli urzędującego prezydenta odpowiedzialnością za zamach.

22 sierpnia 1954 r. 19 generałów Brazylijskich Sił Zbrojnych wystosowała do prezydenta Getúlio Vargasa żądanie podania się do dymisji i oddania do dyspozycji sądu. W nocy z 22 na 23 sierpnia prezydent Vargas zastrzelił się ze swojego służbowego rewolweru. W liście pożegnalnym odrzucił wszystkie oskarżenia, twierdził, że padł ofiarą nagonki. Napisał: „Spokojnie i gładko robię mój pierwszy krok na drodze do Wieczności i porzucam życie, aby przejść do Historii”.

Dramatyczna śmierć prezydenta Vargasa stała się punktem zwrotnym w historii Brazylii. Oskarżany o udział w zbrodni zmarły prezydent został uznany za ofiarę i bohatera narodowego. O ile rodzina Getúlio Vargasa odmówiła państwowej ceremonii, to pogrzeb prezydenta zgromadził na ulicach wielotysięczne tłumy, chcące pożegnać popularnego polityka i „ojca biednych”. Konserwatywny wiceprezydent Café Filho, przeciwnik Vargasa, który przejął władzę po jego śmierci, został zaakceptowany przez generałów, ale nie cieszył się ani autorytetem, ani sympatią społeczeństwa. Rok później, w wyniku wyborów 1955 r., prezydentem kraju został Juscelino Kubitschek de Oliveira, a wiceprezydentem João Goularta, uważani za politycznych spadkobierców Getúlio Vargasa.

M. O.