Problematyka dialogu katolicko- żydowskiego i polsko-żydowskiego jest mi bardzo bliska ze względu na moje zainteresowania naukowe. Z mojego doświadczenia wynika, że kolejny kryzys w stosunkach polsko – żydowskich dopiero się zaczyna. Tak było w sporze o klasztor sióstr karmelitanek i w sporze o miejsce krzyża w Auschwitz.

Nie wystarczy jednak na problem dialogu polsko – żydowskiego spojrzeć wyłącznie z perspektywy historii, bo akurat Żydzi nie są zainteresowani przede wszystkim faktami historycznymi. Kiedy ustalano kiedyś liczbę ofiar obozu w Auschwitz i ich narodowość, wtedy również były protesty i oskarżenia o antysemityzm. Dla Żydów holocaust stanowi także problem religijny. Żydzi są narodem wybranym, a jednak byli skazani za całkowitą zagładę. Niestety, wszelkie drogi i możliwości dialogu zwykle zostają zamknięte wobec żądań strony żydowskiej i braku zrozumienia historii Polski, i naszej wrażliwości. Przytoczyłam kilka fragmentów mojej pracy, która może w części pomoże zrozumieć problem dialogu.

1. Żydzi i Polacy są związani ze sobą wspólną przeszłością historyczną. Szoah dokonało się na ziemi polskiej, a jego wymownym wyrazem stał się obóz w Auschwitz. Wybór przez Hitlera Polski na miejsce kaźni narodu żydowskiego było ogromną krzywdą wyrządzoną Polakom. Odtąd cień holocaustu i ponure oskarżenia padają na cały naród polski – jako na winnych, obojętnych i milczących wobec tragedii ludobójstwa Żydów. Żydzi są zamknięci w swoim bólu, zamknięci także na historię Europy, w tym Polski. Uważa się powszechnie, że jeśli Żydów zamordowano w Polsce, to musi istnieć tu ognisko antysemityzmu.

2. Polacy, tak samo jak Żydzi są wrażliwi na własną historię, na doświadczenie nazizmu i komunizmu. Bolesne jest każde jednostronne i nieobiektywne spojrzenie na historię. Niewola Polaków trwała do 1989 roku, jej skutki trwają do dziś. Polacy postrzegają siebie jako ofiary II wojny światowej, którym dane było doświadczyć dwóch zbrodniczych systemów, ale mało kto chce im status ofiar przyznać. Zwykle do II wojny światowej przykłada się schemat, że tylko Żydzi stanowili niewinne ofiary, a Niemcy, Polacy i inni należeli do obozu katów. Nie wszyscy Polacy stanowili niewinne ofiary terroru – zdarzali się szmalcownicy i zdrajcy, osoby współpracujące z okupantem. Ale przykładanie tej miary do całego narodu polskiego jest zawsze krzywdzące.

3. Dla Żydów Holocaust pozostaje czymś absolutnie wyjątkowym, że nawet nie wolno porównywać go z innymi wydarzeniami. Część Żydów usiłuje uczynić z Szoah centralny punkt historii, gdzie II wojna światowa przedstawiona jest jako dramat wyłącznie Żydów. Nie można wyeliminować z myślenia o Auschwitz kontekstu historycznego, bo rodzi się mit i ideologia. Auschwitz musi istnieć w powiązaniu z historią, z dziejami i religią jako wydarzenie przerażające, ale realne. Zbliżenie między narodem polskim i żydowskim nastąpi tylko pod warunkiem, że otworzą się wzajemnie na historię swych cierpień. Polacy traktują cierpienia Żydów jako część własnych. Żydzi absolutyzując swoje cierpienie są skłonni wyrwać je z kontekstu historycznego. Dopóki nie będzie wzajemnego otwarcia na ból i obiektywnego spojrzenia na wspólną historię, będziemy zatrzymywać się na monologach i stereotypach, które unicestwiają wszelkie wysiłki zmierzające do pojednania i dialogu.

4. Spory i konflikty, które rodzą się w kontaktach polsko – żydowskich odsłaniają pokłady niechęci i uprzedzeń. Auschwitz dla Żydów to nie tylko obóz śmierci w kategoriach przestrzeni – miejsce historyczne, ale przede wszystkim jest to symbol Szoah – Holocaustu: symbol wszystkiego, co doznali Żydzi podczas II wojny światowej w wielu innych miejscach. To miejsce obejmuje więc i getto warszawskie, i Treblinkę, Bełżec, obóz w Chełmnie, Majdanku, Bergen – Belsen i wszystkie inne miejsca ich cierpień i prześladowań, wszystkie ofiary narodu żydowskiego, prześladowane i zamordowane w czasie II wojny światowej: „Żydowski poeta Chaim Grade powiedział, że podczas Holocaustu zginęła nie tylko trzecia część żydowskiego narodu, ale także i trzecia część każdego Żyda. Naród żydowski został wymordowany podczas Holocaustu, nasze życie dzisiaj jest życiem pośmiertnym. Dla każdego Żyda Holocaust jest doświadczeniem tyleż osobistym, ile historycznym.” Byron Sherwin L., Duchowe dziedzictwo Żydów polskich.

5. W narodzie żydowskim istnieje głębokie poczucie jedności, bycia jedną rodziną, stąd każde bolesne doświadczenie, a przede wszystkim Szoah, głęboko rani każdego. Powoduje, że koniecznością staje się dla dalszej egzystencji znalezienie wyjaśnienia tego co się stało: wymordowania tylu niewinnych ludzi spośród narodu wybranego tylko dlatego, że byli Żydami. Auschwitz w tym kontekście oznacza doświadczenie, które zagroziło przetrwaniu narodu żydowskiego. Ten naród, został w nowożytnej cywilizacji skazany na całkowitą zagładę. Żydzi patrząc na Auschwitz nie są zainteresowani na pierwszym miejscu danymi historycznymi, statystykami. Czują ból, próbują znaleźć nowe spojrzenie na historię, swoją tożsamość, rolę w świecie, wybór Boga, teologię.

6. Symbolika Auschwitz, obok ofiar, obejmuje też wszystkich, którzy przyczynili się do zagłady Żydów. I tu nie chodzi tylko o Hitlera i nazistów, którzy bezwzględnie doprowadzili do śmierci niewinnych, ale też o tych, którzy niewystarczająco zdołali powstrzymać to, co dokonało się, wykazali opieszałość lub obojętność, obejmuje tych wszystkich, którzy nie pomagali Żydom czy to przez nienawiść do nich, czy ze strachu przez nazistami, czy w wyniku obojętności. Auschwitz to również oskarżenie chrześcijan i nowożytnej cywilizacji, opartej na wzorcach chrześcijańskich: „Otóż Żydzi skłonni są postrzegać Szoah jako punkt kulminacyjny ich poniżenia i prześladowania przez chrześcijan. Postrzegają chrześcijan zasadniczo jako prześladowców, a niewielką tylko ich liczbę jako ofiary, jeszcze mniejszą zaś – jako tych, którzy okazali jakiekolwiek zainteresowanie ofiarom żydowskim. Od czasu Holocaustu Żydzi przestali poważnie traktować moralną wiarygodność Kościoła. Głos Szoah był głosem poganina Hitlera, lecz dłonie, które jej dokonały, były dłońmi zwykłych chrześcijan.” (Solomon Normon, Czy Szoah wymaga radykalnie nowej teologii

7. Obóz Auschwitz znajduje się na terenie Polski. Tu w czasie II wojny światowej naziści przywozili Żydów z całej Europy, by dokonać ludobójstwa. I Polska stała się dla Żydów miejscem największych prześladowań. W rzeczywistości Zagłady dokonano w Polsce, bo było to, z punktu widzenia hitlerowców, praktyczne i ekonomiczne. Tu żyło największe skupisko Żydów, którzy często uciekali do Polski przed prześladowaniami w innych krajach. Ważnym argumentem za umiejscowieniem w Polsce obozu śmierci dla Żydów była sytuacja okupacji i terroru hitlerowskiego w jakiej znaleźli się Polacy.

8. Wśród Żydów, i coraz częściej w światowej opinii, spotyka się zarzut, że Polacy swoim podkreśleniem korzeni zbrodni wyłącznie wywodzących się z nazizmu chcą siebie łatwo „wybielić”. Jeżeli Polacy tak często mówią o poczuciu własnej krzywdy, o doznanych cierpieniach to za tym stoją konkretne fakty historyczne: osamotnienie Polski w czasie II wojny światowej, pozostawienie jej następnie we władzy kolejnego systemu totalitarnego – stalinizmu.

9. Polska stanowi dla Żydów, zwłaszcza tych z zagranicy, wielkie cmentarzysko. Ludność polska zaś jest niemym świadkiem zbrodni – tymi, którzy widzieli, często milczeli, nie okazywali pomocy, donosili. I każdy z tych, którzy dopuścili się zaniedbań wobec ginących Żydów ponosi odpowiedzialność. Ale ludzi zniewolonych, zaszczutych nie można sądzić według kryteriów wolnych społeczeństw. Byli ludzie znani jako „szmalcownicy”, którzy rzeczywiście wydawali zbiegłych Żydów (i członków Ruchu Oporu) w ręce Gestapo. Byli inni, którzy ryzykowali życie swoje i innych, ukrywając uciekinierów.

10. Cała żydowska teologia ma u podstaw obraz szczególnej więzi łączącej Izrael z jedynym Bogiem. Exodus dowodzi troski Boga o świat. Bóg usłyszał wołanie dzieci Izraela, ujrzał ich cierpienia i wybawił je. Bóg wkracza w historię Izraela jako troskliwy Ojciec. Pierwszą konsekwencją wyzwolenia było nadanie szczególnego charakteru narodowi żydowskiemu jako narodowi świętemu. Dramatycznym wydarzeniem w dziejach narodu żydowskiego było Szoah – zaplanowana totalna zagłada narodu żydowskiego. Wydarzenie to powoduje, że niemożliwością staje się tłumaczenie cierpienia żydowskiego ideą Bożej odpłaty, Bożej sprawiedliwości, która domaga się należnej kary za grzech. Bo jak wyjaśnić cierpienia tylu milionów niewinnych ludzi? Jak wyjaśnić cierpienia ponad miliona żydowskich dzieci ? Jaki okrutny musiałby być Bóg dopuszczając taką karę. A z drugiej strony – czy można przyjąć, że naziści byli narzędziem Bożej odpłaty? Żydzi nie mogą tu przyjąć odpowiedzialności. Ta odpowiedzialność spada na Boga, biernych widzów, na prześladowców. Żydzi żyją w cieniu tragedii holocaustu: to ona określa ich działania, myślenie, teologię.

Fot. Jan Lorek

Autor: Bernadeta Maria Karczewska