24 sierpnia 1915 roku, w Piotrogrodzie, z inicjatywy Władysława Grabskiego – wybitnego działacza narodowej demokracji – powołano do życia Centralny Komitet Obywatelski Królestwa Polskiego w Rosji. Był to jeden z najważniejszych przejawów aktywności politycznej i organizacyjnej Polaków, którzy po wybuchu I wojny światowej znaleźli się na terenie Imperium Rosyjskiego.
Komitet powstał w odpowiedzi na dramatyczne skutki wojny – masowe wysiedlenia, ewakuacje i ucieczki ludności cywilnej z terenów Królestwa Polskiego zajmowanych przez wojska niemieckie i austro-węgierskie. Tysiące uchodźców trafiały w głąb Rosji, często pozbawione środków do życia i opieki. Potrzebna była centralna instytucja, która mogłaby nie tylko koordynować pomoc charytatywną, ale także reprezentować polskie interesy wobec władz rosyjskich.
Na czele Komitetu stanął Władysław Grabski – późniejszy premier i twórca reformy walutowej w II Rzeczypospolitej – działacz związany z obozem narodowej demokracji. To właśnie inicjatywa endecka była fundamentem powstania tej organizacji. Obóz narodowy widział w niej narzędzie do konsolidacji polskiego społeczeństwa w Rosji, budowania jego samorządności i niezależności politycznej, a zarazem do obrony polskich interesów narodowych wobec władz carskich.
Centralny Komitet Obywatelski:
-
prowadził szeroką działalność pomocową – organizował schroniska, szkoły, szpitale i punkty opieki,
-
wspierał uchodźców z terenów Królestwa Polskiego,
-
zajmował się akcją oświatową i wychowawczą, podtrzymując polską kulturę i język,
-
pełnił funkcję politycznej reprezentacji Polaków wobec rosyjskich władz państwowych i administracyjnych.
Inicjatywa Grabskiego i środowisk endeckich miała ogromne znaczenie – pokazywała, że Polacy potrafią działać w sposób zorganizowany i samodzielny, nie czekając wyłącznie na decyzje mocarstw. Komitet stał się również ważną szkołą działalności publicznej dla wielu działaczy politycznych i społecznych, którzy odegrali znaczącą rolę w odrodzonej Polsce po 1918 roku.
Powstanie Centralnego Komitetu Obywatelskiego w Rosji było więc nie tylko odpowiedzią na kryzys uchodźczy, ale także dowodem siły organizacyjnej i politycznej narodowej demokracji, która w trudnym czasie wojny potrafiła wziąć odpowiedzialność za losy tysięcy rodaków.
