Butelka, której nikt nie opróżnił, czyli o wyższości recyklingu nad konsumpcją.
Panie, człowiek całe życie się uczy, a na starość dochodzi do wniosku, że znacznej części tego, czego go uczono, mógł był się spokojnie nie uczyć. Wbijano mi bowiem przez lata do głowy, że opakowanie jest rzeczą służebną wobec produktu, że butelkę produkuje się po to, aby coś do niej nalać, a nie po to, aby ją następnie wyrzucić. Okazuje się jednak, że było to rozumowanie właściwe dla minionej epoki, kiedy człowiek nie posiadł jeszcze dostatecznej świadomości ekologicznej. Współczesna gospodarka, odpowiednio wsparta regulacjami prawnymi, pozwala bowiem uczynić z butelki produkt finalny, z jej wyrzucenia czynność dochodową, a z konsumpcji zbędny element procesu gospodarczego.
Do takich przynajmniej wniosków można dojść po lekturze komunikatu austriackiej policji, opublikowanego 11 listopada 2026 roku. [1] I żeby nie było, że Stary Grzyb na stare lata zaczął bajki opowiadać, tym razem pozwolę sobie zaopatrzyć swoje pitolenie w przypisy. Rzeczywistość bowiem tak dalece wyprzedziła możliwości mojej wyobraźni, że bez stosownej dokumentacji Czytelnik mógłby mnie posądzić o nieprzyzwoite fantazjowanie.
Otóż grupa co najmniej siedmiu domniemanych sprawców, obywateli Rumunii postanowiła, według ustaleń austriackich śledczych, wykorzystać możliwości, jakie przed ludźmi przedsiębiorczymi otworzył system kaucyjny. Specjalnie wytwarzane butelki, wyposażone w podrobione etykiety, dostarczano ciężarówką do wynajętej hali magazynowej w powiecie Bruck an der Leitha, skąd następnie mniejszymi samochodami rozwożono je do automatów kaucyjnych na terenie Austrii. Od końca stycznia do połowy marca bieżącego roku miano w ten sposób spieniężyć około sześciuset tysięcy opakowań. [1][2] Według informacji austriackiego dziennika „Heute” butelki produkowano specjalnie na potrzeby tego procederu poza granicami Austrii, najprawdopodobniej w Rumunii. [3] W komunikacie policji pojawia się określenie butelek wielokrotnego użytku, dlatego nie przesądzam o dokładnej klasyfikacji wszystkich tych opakowań.
I tu zaczyna się rzecz niezwykle interesująca, zarówno z punktu widzenia ekonomii, jak i ekologii. W dotychczasowym, jak się okazuje, mało postępowym modelu gospodarczym trzeba było wyprodukować butelkę, dostarczyć ją do rozlewni, napełnić napojem, przewieźć do hurtowni bądź sklepu, znaleźć nabywcę, który zechciałby zapłacić za zawartość, a następnie cierpliwie czekać, aż ów nabywca zawartość wypije i zechce zwrócić opakowanie. Ileż to niepotrzebnych czynności, ileż niepotrzebnie angażowanych ludzi, a przecież można się było bez nich wszystkich spokojnie obejść, co też udowodnili przedsiębiorczy obywatele Rumunii.
Wyeliminowali z całego procesu producenta napojów, rozlewnię, sprzedawcę, konsumenta, a nawet sam napój, pozostawiając jedynie butelkę i automat, który za jej dostarczenie wypłacał pieniądze. Co więcej, dostarczali do odzysku butelkę, powiedziałbym, ekologicznie dziewiczą, bo niezanieczyszczoną ani sokiem owocowym, ani oranżadą, ani nawet zwyczajną wodą mineralną. Już w momencie opuszczenia zakładu produkcyjnego nadawała się do recyklingu, a człowiekowi, który ją do automatu wkładał, oszczędzono nawet trudu jej wcześniejszego opróżnienia. Trudno sobie wyobrazić bardziej konsekwentne podporządkowanie procesu produkcyjnego potrzebom recyklingu. Można wręcz odnieść wrażenie, że napój stanowił tu zbędny dodatek do opakowania, podobnie jak niegdyś opakowanie stanowiło zbędny dodatek do napoju.
Austriackie ministerstwo odpowiedzialne za ochronę środowiska informuje, że od 1 stycznia 2025 roku kaucja za objęte systemem jednorazowe opakowanie napoju wynosi 25 eurocentów, a wprowadzenie systemu uzasadniano potrzebą ograniczenia zaśmiecania środowiska i zwiększenia ilości odzyskiwanych surowców. [4] Ćwierć euro za opakowanie, niby niewiele, ale przy sześciuset tysiącach sztuk daje to sto pięćdziesiąt tysięcy euro potencjalnego przychodu, przy założeniu takiej stawki za każdą butelkę. Oczywiście byłby to przychód, a nie dochód, odliczyć bowiem należałoby koszty produkcji, etykietowania, wynajęcia magazynu, samochodów dostawczych, paliwa i robocizny. Nie znamy rachunku ekonomicznego całego przedsięwzięcia, ale trudno przypuszczać, aby ktoś zadawał sobie tyle trudu wyłącznie z umiłowania austriackiego krajobrazu. W gospodarce istnieje bowiem pewna stara prawda, że jeżeli za osiągnięcie jakiegoś wskaźnika płaci się pieniądze, wcześniej czy później znajdzie się ktoś, kto zamiast realizować cel, zacznie produkować sam wskaźnik.
I pomyśleć, że jeszcze niedawno człowiek sądził, iż plastikowe butelki stanowią problem ekologiczny właśnie dlatego, że się je produkuje. Tymczasem okazuje się, że w określonych okolicznościach można je produkować na potrzeby rozwiązania problemu, jaki stwarza ich produkcja. Czyż nie jest to gospodarka obiegu zamkniętego w swojej najbardziej dosłownej, choć zapewne nieprzewidzianej przez ustawodawcę postaci?
Przypomniało mi się przy tej okazji moje wcześniejsze pitolenie o systemie kaucyjnym, opublikowane na łamach Pressmanii 20 kwietnia bieżącego roku pod tytułem „System kaucyjny w praktyce, czyli jak z kilku butelek wylał się cały ten mechanizm”. Pozwolę sobie, co nieczęsto czynię, zacytować samego siebie, bom wówczas napisał:
„I jeszcze jedno: jak nie będzie skupów, to będzie turystyka butelkowa. Już kombinatorzy liczą, czy opłaca się przywieźć butelki z Czech bez znaczka albo wywieźć nasze za granicę. System, który miał uszczelnić obieg, otworzy szarą strefę, bo różnica 50 groszy razy tysiąc butelek to jest dniówka”. [5]
Panie, jakież to człowiek miał wówczas ograniczone horyzonty myślowe! Zakładałem bowiem, że owi kombinatorzy będą musieli przynajmniej gdzieś te butelki pozbierać, że ktoś wcześniej będzie musiał wypić ich zawartość, a oni zadadzą sobie trud zgromadzenia i przewiezienia opakowań tam, gdzie można za nie otrzymać więcej pieniędzy. Nie przyszło mi do głowy, że można się bez tego całego zbierania spokojnie obejść, uruchamiając produkcję odpadów na potrzeby ich odzyskiwania. Cóż, pozostaje mi jedynie ubolewać nad niedostatkami własnej wyobraźni ekonomicznej i przyznać, że w dziedzinie innowacyjności ekologicznej nie dorastam niektórym ludziom do pięt. Kiedy ja zastanawiałem się nad tym, czy opłaca się przewieźć przez granicę worek używanych butelek, inni podeszli do sprawy z rozmachem godnym nowoczesnego przemysłu, traktując system kaucyjny nie jako zbiórkę odpadów, lecz jako dobrze rokujący kanał zbytu dla własnej produkcji. Przez chwilę nawet obawiałem się, czy aby nie skorzystali z mojej podpowiedzi, na szczęście jednak z komunikatu austriackiej policji wynika, że zabrali się do roboty, zanim moje pitolenie zostało opublikowane. Mogę więc spać spokojnie, niezależnie od tego, czy znają język polski, czy też nie.
Przypomnijmy przy tym, że ów poczciwy Kowalski, którego perypetie opisywałem w kwietniu, obładowany workami pokaźnych rozmiarów, przemierzał okolicę w poszukiwaniu sprawnego automatu nie po to, aby zarobić, ale żeby odebrać własne pieniądze. Wcześniej pobrano je od niego przy kasie, zobowiązując go tym samym do wykonania określonej pracy, jeżeli zechce je odzyskać. Bohaterowie naszego dzisiejszego pitolenia mieli nad Kowalskim tę zasadniczą przewagę, że pieniędzy, które zamierzali odzyskać, wcześniej w ogóle nie wpłacili. Kowalski finansował więc swoją działalność ekologiczną z własnej kieszeni, oni natomiast próbowali finansować swoją działalność gospodarczą z kieszeni systemu.
Na naszym rodzimym podwórku pojawiła się tymczasem petycja, złożona 28 maja bieżącego roku i oznaczona numerem BKSP-153-X-1031/26, której autor proponuje wypłacanie obywatelowi dodatkowego wynagrodzenia za zwracanie opakowań w wysokości 10 procent wartości kaucji. [6] Petycja musi oczywiście przejść stosowną procedurę, ale jak to z naszymi parlamentarzystami bywa, człowiek nigdy do końca nie wie, za czym zechcą podnieść rękę, wszak nie takie już pomysły zyskiwały aprobatę ustawodawcy. Ciekaw jestem tylko, czy wśród ludzi zajmujących się kalkulacją kosztów produkcji plastikowych butelek znajdą się tacy, którzy z zainteresowaniem będą śledzić przebieg prac naszej sejmowej komisji.
Zastanawiające jest przy tym, że automat, który potrafi odmówić uczciwemu obywatelowi przyjęcia butelki, za którą ten zapłacił kaucję, bo ją nieopatrznie nieco zgniótł, miał przyjąć setki tysięcy butelek podrobionych. A przecież możliwość podobnych nadużyć dostrzegano jeszcze przed uruchomieniem polskiego systemu kaucyjnego, o czym przypomniał 13 listopada „Business Insider”, przywołując wcześniejsze wypowiedzi przedstawicieli branży. [7] Nie można więc nawet powiedzieć, że ludzi projektujących tego rodzaju rozwiązania zaskoczyła wyjątkowa pomysłowość ich bliźnich.
A jest jeszcze jedna rzecz, o której chętnie dowiedziałbym się czegoś więcej. Otóż zgodnie z austriackimi przepisami jednym z celów systemu jest osiągnięcie od 2027 roku poziomu selektywnej zbiórki opakowań jednorazowych (liczonego według ich masy) wynoszącego co najmniej 90 procent. [8] Ciekaw jestem zatem, jak w pierwszej chwili system zakwalifikował owe sześćset tysięcy podrobionych butelek. Czy zanim do akcji wkroczyła policja, figurowały one w ewidencji jako odzyskane opakowania? Nie wiem, komunikat policji niczego na ten temat nie mówi. Gdyby jednak tak było, mielibyśmy do czynienia z sytuacją wręcz modelową. Cel programu pozostawałby w odniesieniu do tych opakowań niezrealizowany, natomiast wskaźnik realizacji celu mógłby sobie spokojnie rosnąć. Oto bowiem wyprodukowano by setki tysięcy opakowań wyłącznie po to, aby je następnie odzyskać, a ich odzyskanie mogłoby zostać początkowo zaliczone na poczet sukcesów przedsięwzięcia mającego chronić środowisko.
Im więcej wyprodukowano by niepotrzebnego plastiku, tym więcej tego samego plastiku można by odzyskać, uszczęśliwiając urzędników odpowiednimi słupkami na wykresie. Co prawda na potrzeby rzeczywistej ochrony środowiska najkorzystniej byłoby tych sześciuset tysięcy butelek w ogóle nie wyprodukować, nie zużywać na ich produkcję surowca i energii elektrycznej, nie wozić ich ciężarówkami, nie uruchamiać automatów i nie przetwarzać ponownie tworzywa, które dopiero co zostało przetworzone, ale przecież w takim przypadku nie byłoby również czego odzyskiwać. A jak tu wykazać się sukcesami w odzyskiwaniu czegoś, czego nie ma?
Żebyśmy się dobrze zrozumieli, nie mam nic przeciwko odzyskiwaniu surowców wtórnych, mało tego, uważam, że człowiek powinien robić wszystko, co w jego mocy, aby pozostawić po sobie możliwie najmniej śmieci. Mam natomiast coraz więcej wątpliwości, kiedy obserwuję, jak w imię słusznych celów konstruuje się mechanizmy ekonomiczne, w których realizacja tych celów może stać się czymś drugorzędnym wobec możliwości zarabiania pieniędzy na samym funkcjonowaniu mechanizmu.
Nie należy bowiem mylić ochrony środowiska z gospodarowaniem odpadami. Nie są to pojęcia tożsame. Ochrona środowiska powinna prowadzić między innymi do tego, aby odpadów było coraz mniej. Gospodarowanie odpadami wymaga natomiast, aby coś jednak pozostało do zagospodarowania. Dopóki interesy związane z jednym i drugim biegną mniej więcej równolegle, problem wydaje się niewidoczny. Kiedy jednak zaczynają się rozchodzić, warto pamiętać, co miało być celem, a co jedynie środkiem do jego osiągnięcia. To trochę tak, jakby kominiarza rozliczano nie z tego, czy komin jest czysty, lecz z ilości wydobytej z niego sadzy. Im więcej sadzy, tym większy sukces kominiarza, choć właściciel domu zapewne wolałby, żeby tej sadzy w kominie w ogóle nie było.
I tu pojawia się pewna niezręczność, bo człowiek żyjący z wytwarzania butelek i człowiek żyjący z ich odzyskiwania, choć stoją na przeciwległych końcach procesu gospodarczego, mają jeden wspólny interes – obydwaj potrzebują butelek. Tymczasem środowisko naturalne mogłoby się bez znacznej części tych butelek spokojnie obejść. Warto o tym pamiętać, zwłaszcza kiedy interes gospodarczy jednego bądź drugiego zaczyna się nam przedstawiać jako tożsamy z interesem środowiska naturalnego.
Nie twierdzę, że ujawnione w Austrii oszustwo dowodzi bezsensowności każdego systemu kaucyjnego. Dowodzi ono jednak czegoś, o czym projektanci rozmaitych mechanizmów ekonomicznych nie powinni zapominać. Człowiek, któremu stworzy się możliwość uzyskania korzyści materialnej, będzie poszukiwał najtańszego i najprostszego sposobu jej osiągnięcia, niekoniecznie przejmując się szlachetnością intencji tych, którzy mu tę możliwość stworzyli. Nie jest to odkrycie szczególnie nowatorskie, dziwi jedynie, że wciąż trzeba dokonywać go na nowo.
Człowiek zaczyna się czasem zastanawiać, czy współczesny świat nie pokochał przypadkiem wskaźników bardziej niż rzeczywistości. Łatwiej bowiem policzyć liczbę odzyskanych butelek niż liczbę butelek, których nigdy nie wyprodukowano. Tyle tylko, że z punktu widzenia środowiska ta druga liczba bywa znacznie ważniejsza. Ale jak tu wykazać się takim osiągnięciem, skoro nieobecności nie da się nawet sfotografować do rocznego sprawozdania?
A tak sobie na zakończenie myślę, że jeżeli dla osiągnięcia sukcesu w odzyskiwaniu odpadów komuś opłaca się te odpady specjalnie produkować, to może należałoby poddać recyklingowi nie tylko butelki, ale również niektóre pomysły na ochronę środowiska.
Ot, takie tam pitolenie Starego Grzyba…
Zbigniew S. Grzyb
Z cyklu PITOLENIE STAREGO GRZYBA 🍄
Przypisy.
[1] Landespolizeidirektion Niederösterreich, Festnahmen nach gewerbsmäßigem Betrug im gesamten Bundesgebiet (Zatrzymania w związku z procederem oszustw na terenie całego kraju), oficjalny komunikat policji Dolnej Austrii, 11 listopada 2026 r., godz. 10.23.
Komunikat policji Dolnej Austrii
[2] ORF Niederösterreich, 600.000 gefälschte Pfandflaschen: Betrug geklärt (600 tysięcy podrobionych butelek kaucyjnych – oszustwo wykryte), 11 listopada 2026 r., godz. 12.35.
ORF
[3] Elena Lick, Riesen-Pfandbetrug – so wird mit Flaschen abgecasht, „Heute”, 11 listopada 2026 r., godz. 16.32.
Heute | Heute – szacunek szkody
[4] Bundesministerium für Land- und Forstwirtschaft, Klima- und Umweltschutz, Regionen und Wasserwirtschaft, FAQ – oft gestellte Fragen, oficjalne informacje austriackiego ministerstwa dotyczące zasad i celów systemu kaucyjnego.
Oficjalna strona ministerstwa
[5] Zbigniew S. Grzyb, System kaucyjny w praktyce, czyli jak z kilku butelek wylał się cały ten mechanizm, Pressmania, 20 kwietnia 2026 r.
Pressmania
[6] Sejm RP, Petycje jednostkowe, BKSP-153-X-1031/26, petycja z 28 maja 2026 r.; Krzysztof Rybak, System kaucyjny jako „nieodpłatna praca przymusowa”. Teraz Sejm zajmie się dopłatami za zwrot butelek i puszek, Forsal.pl, 3 listopada 2026 r.
Rejestr petycji Sejmu | Forsal.pl
[7] Jacek Frączyk, 600 tys. fałszywych butelek. System kaucyjny podatny na oszustwa, „Business Insider Polska”, 13 listopada 2026 r.
Business Insider Polska
[8] Pfandverordnung für Einweggetränkeverpackungen, § 1 i § 16, austriackie rozporządzenie dotyczące kaucji za jednorazowe opakowania napojów, oficjalny system informacji prawnej Republiki Austrii (RIS).
RIS – tekst rozporządzenia
Zostaw komentarz