Galeria… nieobrazów. Odcinek I: Lody pod kopułą, czyli skąd się wzięła ta „galeria”

Siedzę sobie przy kawiarnianym stoliku w bielskiej Sferze, smakuję lody – bardzo dobre, żeby nie było – i przyglądam się ludziom. Jedni spacerują, inni przystają przed witrynami, ktoś pcha wózek z niemowlęciem, ktoś prowadzi dziecko za rękę, a ktoś niesie elegancką torbę, choć po jej rozmiarze trudno podejrzewać, żeby zmieścił się w niej zapas proszku do prania na najbliższy miesiąc. Niedziela. Nikt się specjalnie nie spieszy. Ludzie idą wolniej niż w dzień powszedni, zatrzymują się częściej, rozglądają uważniej. Nie wyglądają jak oddział aprowizacyjny wysłany przez rodzinę po ziemniaki, papier toaletowy czy … karmę dla kota. Raczej jak uczestnicy czegoś, co ma potrwać i co samo w sobie jest częścią tego dnia.

Patrzę więc na nich, od czasu do czasu sięgam po łyżeczkę i niczego wielkiego jeszcze nie wymyślam. W pewnym wieku człowiek już wie, że nie każda myśl, która przychodzi przy deserze, zasługuje od razu na druk. Czasem jest to myśl, a czasem tylko chwilowy nadmiar cukru. Tyle że lody, w przeciwieństwie do herbaty, nie stygną. One topnieją, i to dość bezwzględnie, jakby chciały przypomnieć, że nawet rozważania o kondycji współczesnego człowieka powinny mieć swoje granice czasowe. Zanim więc zacznę ratować cywilizację, muszę ratować zawartość pucharka.

REKLAMA

W pewnej chwili zadzieram jednak głowę. Wzrok odrywa się od stolików, ludzi i witryn, potem biegnie po kolejnych kondygnacjach, balkonach, balustradach i schodach ruchomych, aż zatrzymuje się gdzieś wysoko, pod szklanym dachem. Przede mną otwiera się ogromna przestrzeń, ciągnąca się od poziomu zero aż po samą górę. Przestrzeń w znacznej części pusta, bo przecież ani butów, ani spodni, ani telewizorów nie sprzedaje się piętnaście metrów nad posadzką. Z czysto handlowego punktu widzenia ta pustka niczego nie mieści. Nie jest magazynem, półką ani ladą. A jednak ktoś ją zaprojektował, ktoś ją zbudował i ktoś za nią zapłacił. Widocznie także pusta przestrzeń potrafi pracować.

Światło wpada z góry i rozlewa się po wnętrzu, metal i szkło odbijają je na wszystkie strony, ludzie na dole robią się mniejsi, a budynek większy, niż wynikałoby to z sumy sklepów umieszczonych przy pasażach. Człowiek pod takim dachem nie ma już wrażenia, że wszedł tylko po parę spodni. Wszedł do osobnego świata, który ma własną pogodę, temperaturę, zapach i rytm. Na zewnątrz może padać, wiać albo szarzeć, a tutaj trwa nieustanna, umiarkowanie ciepła pora roku. Ani zima, ani lato. Coś pomiędzy kwietniem a reklamą wakacji.

I wtedy, nie przymierzając, przychodzi mi do głowy Hagia Sophia w Konstantynopolu. Porównanie jest, rzecz jasna, bezczelne. Skala się nie zgadza, historia nie ta, przeznaczenie budynku tym bardziej, a zamiast cesarza Justyniana mam przed sobą ladę z lodami i paragon, który z żadnym zabytkiem światowej architektury kojarzyć się nie chce. Nie zamierzam też twierdzić, że szklany dach galerii jest kopułą dawnej bazyliki, a ruchome schody prowadzą ku zbawieniu na drugim piętrze, zaraz obok sklepu z bielizną. Są granice metafory i dobrze ich pilnować, zanim metafora zacznie pilnować autora.

A jednak samo wrażenie pozostaje. Wysokość, światło, otwarcie przestrzeni ponad głową i to szczególne poczucie, że budynek jest czymś więcej niż pojemnikiem na ludzi i towary. Świątynie od wieków korzystały z architektury, aby człowieka zatrzymać, oderwać jego wzrok od codzienności i skierować go ku czemuś większemu. Wchodziło się z gwarnej ulicy do wnętrza, w którym inaczej brzmiał krok, inaczej padało światło i inaczej układały się proporcje pomiędzy człowiekiem a budowlą. Nie trzeba było znać traktatów architektonicznych. Ciało rozumiało to wcześniej niż rozum.

W Sferze dzwony wprawdzie nie biją, chyba że komuś odezwie się telefon, kadzidła nie ma, choć zapach kawy i pieczonego ciasta radzi sobie całkiem skutecznie, a celebransi noszą raczej firmowe koszulki niż ornaty. Mimo to architektura wykonuje podobny pierwszy gest: mówi człowiekowi, że przekroczył próg miejsca szczególnego. Nie rozstrzygam jeszcze, czy jest to podobieństwo głębokie, czy tylko sprytna gra skojarzeń. Pytam skromniej, choć może niezbyt elegancko: po jaką właściwie cholerę zwykły sklep buduje się tak, żeby człowiek czuł się w nim odrobinę jak w świątyni?

Przecież zakupy można urządzić znacznie prościej. Magazyn, regały, czytelne przejścia, kasy i drzwi. Człowiek wchodzi, bierze, czego potrzebuje, płaci i wychodzi. Taki układ byłby nawet uczciwszy wobec jego czasu. Tymczasem galeria nie chce być miejscem, z którego wychodzi się zaraz po załatwieniu sprawy. Ona chce, żeby się w niej pobyło. Dlatego nie składa się tylko ze sklepów. Ma pasaże, place, ławki, fontanny, kawiarnie, rośliny, dekoracje, muzykę, sezonowe instalacje i atria, w których można stanąć bez żadnego praktycznego powodu. Sklep sprzedaje towar. Galeria najpierw sprzedaje pobyt, choć rachunku za niego nie wręcza osobno.

Może więc moje skojarzenie z Hagią Sophią nie wzięło się jedynie z tego, że za długo patrzyłem w górę. Może architektura ma przygotować człowieka do pewnego stanu: zwolnić jego krok, osłabić poczucie upływu czasu, sprawić, że przestanie myśleć wyłącznie o tym, po co przyszedł. Nie musi go do niczego zmuszać. Wystarczy, że stworzy świat przyjemniejszy, jaśniejszy i bardziej uporządkowany niż ten na zewnątrz. Człowiek sam zechce zostać. A kiedy zostanie, będzie patrzył. Kiedy będzie patrzył, być może zapragnie. Na razie jest to tylko podejrzenie Starego Grzyba nad topniejącymi lodami, nie gotowy akt oskarżenia.

Podejrzenie robi się jednak ciekawsze, gdy od budynku przejdzie się do jego nazwy. Mówimy: galeria. Bez dodatków, bez wyjaśnień. Ktoś oznajmia, że jedzie do galerii, i nikt nie pyta, czy zamierza oglądać Matejkę, Boznańską albo współczesne dzieło złożone z trzech krzeseł, dwóch cegieł i opisu dłuższego od całej instalacji. Wiadomo, że pojedzie do sklepów. W ciągu niewielu lat handel tak skutecznie zagospodarował to słowo, że jego dawne znaczenia muszą się dzisiaj przedstawiać pełnym imieniem: galeria sztuki, galeria malarstwa, galeria fotografii. Samotna „galeria” najczęściej sprzedaje buty, telefony i kawę.

Łatwo byłoby teraz oburzyć się, że handel ukradł słowo kulturze, przykleił je nad wejściem do centrum handlowego i jeszcze zarobił na cudzym prestiżu. Tylko że byłoby to zbyt proste, a rzeczy zbyt proste mają tę wadę, że zwykle są nie całkiem prawdziwe. Galeria nie zaczęła swojego językowego życia jako sala pełna obrazów. Jedno z jej starych znaczeń było architektoniczne: długie przejście, kryty pasaż, krużganek, przestrzeń łącząca części budowli. Zanim obrazy ustawiły się pod ścianami, człowiek już po galerii chodził. Handel nie wtargnął więc do słowa, które od urodzenia należało wyłącznie do sztuki. Raczej odnalazł w nim dawny korytarz i urządził przy nim sklepy.

Nie znaczy to jednak, że nazwa jest całkiem niewinna. Przez stulecia galerie związane ze sztuką zdążyły obrosnąć prestiżem. Szło się do nich nie tylko coś zobaczyć, ale także obcować z kulturą, historią, pięknem, talentem i wszystkim tym, co człowieka miało wyciągać odrobinę ponad codzienność. Galeria stała się miejscem skupienia, namysłu i pewnego rodzaju wtajemniczenia. Nie każdy obraz musiał się podobać, czasem nawet wypadało udać, że się go rozumie, ale samo wejście do takiego miejsca miało w sobie odrobinę powagi. Na słowie osiadła kulturowa patyna. Handel nie musiał jej wymyślać. Wystarczyło jej nie ścierać.

Tak właśnie działa nobilitacja przez nazwę. Zwykły zakład fryzjerski staje się salonem, choć nie ma w nim ani fortepianu, ani dyskusji literackiej. Ktoś miesza mydło albo krem i już prowadzi manufakturę, nawet jeżeli połowę pracy wykonuje urządzenie podłączone do gniazdka. Na szyldach wyrastają akademie, kliniki, studia i instytuty, a kiedy polskie słowo przestaje wystarczać, z pomocą przychodzą „premium”, „exclusive” oraz inne zaklęcia, które mają sprawić, że portfel otworzy się z poczuciem uczestnictwa w czymś wyższym. Nie śmieję się przy tym z fryzjera, kosmetyczki ani ich klientów. Każdy z nas lubi czasem wejść do miejsca, które obiecuje mu coś więcej niż skrócenie włosów albo zakup koszuli. Interesuje mnie tylko mechanizm: wielkie słowo ma użyczyć zwykłej czynności odrobiny własnego blasku.

„Centrum handlowe” mówiłoby prawdę, ale prawdę dość przyziemną. Centrum handlowe jest miejscem, w którym odbywa się handel. Koniec tajemnicy. „Galeria” brzmi inaczej. Jest w niej spacer, oglądanie, wybór, estetyka i cień bezinteresowności. Do sklepu idzie się po rzecz. Do galerii można pójść tak po prostu, nawet bez listy zakupów. Można się przejść, popatrzeć, usiąść przy kawie, spotkać kogoś albo tylko znaleźć się wśród ludzi. Sama nazwa przesuwa akcent z kupowania na przebywanie. I być może właśnie dlatego przyjęła się tak łatwo. Opowiada o tym miejscu nie takim, jakim jest w księdze rachunkowej właściciela, lecz takim, jakim ma się jawić odwiedzającemu.

Byłoby jednak niesprawiedliwe pozostawić po jednej stronie czystą kulturę, a po drugiej brudny handel. Galeria sztuki także nie zawsze żyje samym pięknem i powietrzem. Obrazy mają ceny, artyści muszą z czegoś żyć, marszand negocjuje, kolekcjoner inwestuje, sponsor umieszcza logo, a muzealna trasa bardzo często kończy się sklepikiem, w którym reprodukcję arcydzieła można zabrać do domu na kubku, torbie, magnesie albo parasolu. Człowiek ogląda przez godzinę bezcenny obraz, po czym wychodzi z jego podobizną na ściereczce do okularów. I dobrze – sam nieraz kupiłem pamiątkę. Granica między kulturą a handlem nigdy nie była murem bez bramy. Bardziej przypominała drzwi, przez które ruch odbywał się w obie strony.

Nie chodzi więc o prostą opowieść, w której niewinnej sztuce skradziono święte słowo, a następnie zaciągnięto je do kasy fiskalnej. Ciekawsze jest coś innego. Współczesna galeria handlowa zebrała w jednej nazwie dwa dawne doświadczenia: przechodzenie przez reprezentacyjną przestrzeń i oglądanie rzeczy wystawionych tak, aby zasługiwały na uwagę. Pasaż dał jej ruch, galeria sztuki – sposób patrzenia. Towar przestał leżeć zwyczajnie na półce. Został pokazany. Otrzymał światło, tło, odpowiednią odległość i opowieść. But na postumencie nie jest już tylko butem. Jest propozycją człowieka, którym możemy się stać, jeżeli wybierzemy właściwy rozmiar i nie przestraszymy się ceny.

Może właśnie dlatego ogromna przestrzeń nad moją głową nie jest wcale zmarnowana. Ona nie ma pomieścić towaru. Ma nadać mu otoczenie. Tak jak rama nie jest obrazem, a jednak zmienia sposób, w jaki na obraz patrzymy, tak atrium, szkło, światło i wysokość nie są przedmiotami sprzedaży, lecz tworzą ramę dla całego aktu kupowania. Człowiek wchodzi nie między regały, ale do starannie urządzonego świata. W tym świecie rzeczy są czyste, dobrze oświetlone i zawsze gotowe. Nie wiedzą nic o fabryce, magazynie, ciężarówce ani rękach, przez które przeszły. Mają przed nami tylko jedną biografię: tę opowiedzianą przez markę.

Na tym etapie wypadałoby może zawołać jakiegoś socjologa, architekta albo badacza konsumpcji, żeby nadał moim lodowym rozmyślaniom powagę. Jeszcze nie teraz. Uczeni przyjdą później i przyniosą latarki, ale najpierw warto przez chwilę pozostać przy tym, co można zobaczyć bez przypisów. Budynek jest wyższy, niż wymaga tego sprzedaż. Jego wnętrze jest bardziej reprezentacyjne, niż potrzebuje zwykła wymiana pieniędzy na towar. Nazwa niesie więcej znaczeń, niż mieści się na paragonie. A ludzie nie tylko kupują. Spacerują, patrzą, odpoczywają, pokazują się i pozwalają, żeby oglądano ich samych.

Nie twierdzę jeszcze, że uczestniczą w nabożeństwie. Gdybym zrobił to po jednym pucharku lodów, należałoby odebrać mi nie tylko ambonę, której zresztą nikt mi nie dał, ale również łyżeczkę. Galeria nie jest świątynią w znaczeniu dosłownym, klient nie składa świadomego wyznania wiary, a kasjerka nie udziela sakramentu wraz z paragonem. Porównanie ma sens tylko dopóty, dopóki pomaga coś zobaczyć, a nie wtedy, gdy zaczyna udawać dowód. Na razie widzę jedynie podobieństwo narzędzi: szczególna nazwa, monumentalna przestrzeń, światło z góry, wyodrębnienie od zewnętrznego świata i przedmioty pokazane tak, jakby obiecywały więcej, niż wynika z ich użytkowej funkcji.

Być może chodzi zatem nie o to, że galeria sprzedaje nam rzeczy pod dachem przypominającym świątynię. Być może najpierw przygotowuje nas do określonego sposobu patrzenia, a dopiero potem podsuwa przedmioty, na których ten wzrok ma się zatrzymać. Wysokość mówi: jesteś w miejscu ważnym. Światło mówi: tutaj wszystko wygląda lepiej. Nazwa mówi: nie przyszedłeś tylko kupować, przyszedłeś oglądać i przeżywać. Dopiero na końcu odzywa się cena, najbardziej przyziemny głos w całej tej podniosłej orkiestrze.

Na dnie pucharka zaczyna już prześwitywać szkło. Ostatecznej odpowiedzi tam nie znajduję, co specjalnie mnie nie dziwi, bo nawet bardzo dobre lody mają swoje ograniczenia poznawcze. Zostaje jednak pytanie, od którego trudno mi się już uwolnić. Skoro nazwa, wysokość i światło nie sprzedają żadnej konkretnej rzeczy, a mimo to handel tak chętnie za nie płaci, to może właśnie one wykonują pracę najważniejszą. Nie napełniają torby. Przygotowują człowieka.

A jeśli tak, trzeba będzie następnym razem spojrzeć na ten budynek uważniej: na jego szklany dach, schody, zapachy, muzykę, brak pogody i drogę, która prawie nigdy nie prowadzi najkrócej do celu. Bo może galeria zaczyna sprzedawać na długo przedtem, zanim człowiek stanie przy kasie. Może pierwszym towarem, jaki mu oferuje, jest nastrój.

Ale o tym już w następnym odcinku.

Cdn.

Zbigniew Grzyb

Z serii: PITOLENIE STAREGO GRZYBA 🍄