W poprzednim odcinku zostawiłem galerię gotową do przedstawienia. Szklany dach wpuszczał światło, klimatyzacja urządzała własną porę roku, zapach kawy mieszał się z pieczywem, a schody prowadziły człowieka trochę dłużej, niż wymagałaby tego najkrótsza droga. Scena stała, wypolerowana i oświetlona. Brakowało tylko odpowiedzi na pytanie, po co właściwie przychodzą na nią ludzie, zwłaszcza w niedzielę, kiedy nie goni ich ani lista zakupów, ani powrót z pracy. Po krótkim spacerze, kiedy obejrzałem sobie szklana kopułę, prawie jak papież JPII w świątyni Haga Sofia, wróciłem więc do stolika. Odłożyłem na bok kopuły, katedry i architektoniczne porównania, a zacząłem przyglądać się tym, którzy przechodzili obok.

Od razu wypada poczynić zastrzeżenie, bo człowiek zbyt łatwo bierze własne spostrzeżenie za prawo przyrody. Nie każda niedziela wygląda tak samo, nie każdy jedzie do galerii z tego samego powodu i nie każdy, kto przestał chodzić do kościoła, szuka zastępczego nabożeństwa między sklepem z butami a kawiarnią. Nie prowadzę badań statystycznych. Jestem tylko obserwatorem, siedzę przy lodach, rozmawiam z ludźmi i próbuję zrozumieć zdanie, które usłyszałem więcej niż raz, także od osób mi bliskich: „jeżeli w niedzielę nie pojedziemy do galerii, ten dzień nie będzie się niczym różnił od pozostałych. Tyle tylko, że nie pójdziemy do pracy.”

REKLAMA

To wyznanie zatrzymało mnie dłużej niż wszystkie łatwe żarty o nowej religii zakupów. Nie było w nim zachwytu nad promocją ani pragnienia posiadania kolejnej rzeczy. Była obawa przed pustym dniem. Człowiek miał kilka wolnych godzin i nie wiedział, jak nadać im kształt. Galeria podsuwała gotową odpowiedź: trzeba się przygotować, wyjść z domu, pojechać w określone miejsce, przejść wśród ludzi, gdzieś usiąść i po pewnym czasie wrócić. Zakup mógł się wydarzyć, lecz nie musiał być najważniejszy. Najważniejsze było to, że niedziela nie rozpłynęła się na kanapie pomiędzy późnym śniadaniem a poniedziałkowym budzikiem.

Dlatego nie powiedziałbym, że galeria zajęła miejsce Boga. To zdanie byłoby może efektowne, ale krzywdzące dla wszystkich: dla wierzących, dla niewierzących i dla tych, którzy po prostu lubią kawę poza domem. Galeria zajęła raczej miejsce pustki pozostawionej przez dawny obyczaj. Człowiek mógł odrzucić wiarę albo tylko praktykę religijną, mógł obrazić się na Kościół, zniechęcić, zwątpić lub zwyczajnie odzwyczaić. Nie znaczy to jednak, że razem z wiarą zniknęła potrzeba święta, wspólnego rytmu i dnia innego niż dni robocze. Przekonania można zmienić szybciej niż głęboko zakorzenione przyzwyczajenie, że raz w tygodniu należy wyjść między ludzi. Nie tylko, aby coś załatwić materialnego, albo duchowego, ale żeby się „pokazać”, pochwalić rodziną, albo po prostu pokazać, że się żyje i dobrze ma.

Dawne niedzielne nabożeństwo porządkowało znacznie więcej niż godzinę spędzoną w kościele. Najpierw było wstawanie, mycie, golenie, prasowanie koszuli, poprawianie dzieciom kołnierzyków i pilnowanie, żeby nikt nie ubrudził się jeszcze przed wyjściem. Potem droga, określona godzina, znajome twarze, kilka słów zamienionych po nabożeństwie i powrót na obiad. Nawet ktoś, kto podczas kazania myślał o tym, czy rosół na gazie nie wykipiał, uczestniczył w konstrukcji czasu wspólnej dla całej okolicy. Niedziela miała początek, środek i zakończenie. Była czymś więcej niż poniedziałkiem, z którego wykreślono zakład pracy.

Kiedy ta konstrukcja znika, człowiek odzyskuje swobodę, ale razem z nią dostaje kłopot. Wolny czas trzeba sobie samemu urządzić. Można iść na spacer, odwiedzić rodzinę, pojechać w góry, przeczytać książkę albo przez pół dnia z szacunkiem hodować własne lenistwo. Wszystko wolno, tylko nic samo się nie zaczyna. Dawny dzwon oznajmiał porę wyjścia także temu, kto nie miał żadnego pomysłu na niedzielę. Dziś podobną usługę wykonuje reklama, wiadomość od znajomych albo proste: „To co, jedziemy do galerii?”. Nie nakazuje pod karą grzechu. Daje jednak plan, a plan bywa pierwszą rzeczą potrzebną, żeby święto w ogóle się wydarzyło.

Dzień wolny i dzień świąteczny nie są bowiem dokładnie tym samym, choć w kalendarzu mogą zajmować tę samą kratkę. Dzień wolny powstaje przez odjęcie obowiązku: nie idziemy do pracy, nie wstajemy na budzik, nie stoimy w korku o tej samej porze. Święto potrzebuje czegoś dodanego. Jakiegoś oczekiwania, przygotowania, spotkania lub choćby drobnego gestu, po którym wieczorem można powiedzieć, że dzień rzeczywiście miał własny kształt. Bez tego wolność potrafi stać się pustką. Nie dlatego, że człowiek nie umie odpoczywać, lecz dlatego, że samo nierobienie jeszcze nie daje odpowiedzi na pytanie, po co dostał ten czas.

Patrzę więc na ludzi i widzę, że niedzielne ubranie zmieniło adres. Oczywiście nikt, podobnie jak u progu światyni, nie stoi przy wejściu i nie sprawdza, czy koszula jest wyprasowana, a makijaż wykonany z należytą starannością. Można przyjść w dresie i zapewne zostanie się wpuszczonym bez publicznej pokuty, choć pewnie stój przyciągnie również wzrok. Być może dlatego w niedzielnym tłumie sporo jest osób ubranych staranniej, niż wymagałoby szybkie kupienie proszku do prania. Włosy zostały ułożone, buty wybrane, twarz przygotowana do pokazania ludziom. Dawniej mówiło się o odświętnym ubraniu. Dziś odświętność nie zniknęła. Po prostu częściej wysiada z samochodu na wielopoziomowym parkingu.

Bo w tej wyprawie chodzi również o to, żeby zobaczyć innych i samemu zostać zobaczonym. Przez wieki rolę takiego miejsca pełnił plac przed kościołem, rynek, niedzielny deptak albo ławka stojąca przy drodze. Po nabożeństwie nie wszyscy pędzili prosto do domu. Trzeba było sprawdzić, kto przyszedł, z kim, jak ubrany, czy dzieci urosły i czy sąsiad nadal kuleje, choć podobno lekarz obiecał poprawę. Nie idealizujmy tej wspólnoty. Było w niej tyle samo życzliwości co ciekawości, a czasem ciekawość zdecydowanie wygrywała. Galeria przejęła również tę funkcję. Można obserwować tłum, porównywać się z nim i przez chwilę czuć, że samemu jest się częścią większego obrazka.

Język zdradza przy tym więcej, niż chcielibyśmy mu pozwolić. W dzień powszedni jedzie się po spodnie, po prezent, po żarówkę albo po cokolwiek, czego akurat zabrakło. Cel znajduje się poza człowiekiem i można go wpisać na listę. W niedzielę częściej jedzie się do galerii. Nie po coś, lecz do miejsca. Sklep nie jest już punktem, w którym należy załatwić sprawę, tylko jednym z przystanków całej wyprawy. Można obejrzeć witryny, wypić kawę, sprawdzić, co grają w kinie, pozwolić dzieciom zająć się czymś przez chwilę i wrócić z zakupem, którego rano nikt jeszcze nie planował. A można wrócić bez niego i mimo to uważać, że wyjście się udało.

Widać to także po torbach. W dzień powszedni ludzie bywają obładowani wodą, papierem toaletowym, proszkiem, karmą dla zwierząt i całą logistyką prowadzenia domu. Taki zakup ma swoją wagę, dosłownie i w przenośni, lecz niewiele w nim ceremonii. W niedzielę częściej mija mnie ktoś z jedną niewielką torbą, elegancką i rozpoznawalną z daleka. W środku może być rzecz całkiem zwyczajna, ale opakowanie mówi, skąd ją przyniesiono. Nie chcę robić z każdej firmowej torby przedmiotu kultu. Czasem torba jest po prostu torbą. Bywa jednak również znakiem, że wyprawa pozostawiła po sobie materialny ślad.

Przypomina mi to odpusty z dzieciństwa. Człowiek nie wracał z nich z wielkim majątkiem. Przynosił obwarzanek, gwizdek, cukrowego kogucika, tani pierścionek, pistolet na kapiszony lub korkowiec, albo coś innego, nietrwałego, co po kilku dniach ginęło, pękało lub przestawało smakować. Wartość tych przedmiotów nie wynikała z ich jakości. Potwierdzały, że było się na odpuście, przeszło między straganami, spotkało ludzi i uczestniczyło w wydarzeniu. Dzisiejszy drobiazg z galerii może działać podobnie. Nie jest celem całej niedzieli, lecz pamiątką po niej. Firmowa torba zastępuje odpustowy gwizdek, choć kosztuje zwykle więcej i znacznie rzadziej doprowadza dorosłych do szału.

Ważnym przystankiem staje się kawiarnia. Filiżanka kawy, ciastko czy porcja lodów zaspokajają głód, ale przecież można zrobić kawę w domu taniej, a lody wyjąć z zamrażarki bez szukania miejsca na parkingu. Tutaj płaci się także za prawo do siedzenia pośród ludzi i niespieszenia się. Kawiarniany stolik pozwala zatrzymać spacer, obserwować przechodzących, porozmawiać i przedłużyć pobyt. W zwykły dzień człowiek pije kawę, żeby wrócić do obowiązków. W niedzielę może pić ją właśnie po to, żeby przez jakiś czas żadnych obowiązków nie mieć. Różnica mieści się nie w filiżance, lecz w tempie, z jakim podnosi się ją do ust.

Najbardziej przekonują mnie jednak rodziny. Dzieci idą za rękę, podlotki krążą trochę swobodniej, niemowlęta jadą w wózkach, choć z całego bogactwa witryn interesuje je zwykle lampa, balonik albo człowiek, który zrobił zabawną minę. Gdyby chodziło wyłącznie o skuteczny zakup, wyprawa w pełnym składzie byłaby rozwiązaniem dość ryzykownym. Rodzina zabiera dzieci, bo to jest wspólne wyjście. Dziecko nie potrafi jeszcze odczytać ceny ani rozpoznać marki, ale szybko poznaje trasę: najpierw sklepy, potem plac zabaw, automat albo lody. Uczy się, że w ten dzień należy się ubrać, pojechać w określone miejsce, chodzić wśród ludzi, coś obejrzeć i gdzieś usiąść. Z czasem samo zaczyna pytać, czy pojedziemy tam także w tę niedzielę, i oto obyczaj otrzymuje następnego strażnika. Przekazuje się bez wykładu. Wystarczy go regularnie powtarzać.

Galeria daje przy tym szczególny rodzaj wspólnoty: wspólnotę bez zobowiązań. Można być wśród setek ludzi i nie znać żadnego. Nie trzeba podzielać ich poglądów, pamiętać o ich chorobach, pomagać przy remoncie ani nawet mówić „dzień dobry”. Wystarczy obecność. Człowiek czuje ruch i życie dookoła, a jednocześnie zachowuje wygodny dystans. Odzywa się do kelnerki, kasjera, może ochroniarza, jeśli pomyli wyjścia, i na tym kończy swoje relacje społeczne. To mniej niż dawna wspólnota parafialna czy sąsiedzka, ale dla kogoś samotnego może znaczyć więcej niż puste mieszkanie. Nie wypada tego lekceważyć tylko dlatego, że więź jest płytka.

Taka wspólnota ma wielką zaletę: niczego od człowieka nie chce poza obecnością, a i obecność może pozostać anonimowa. Ma też cenę. Tłum nie zauważy, że kogoś zabrakło. Nie zapyta, dlaczego nie przyszedł, nie zadzwoni w chorobie i nie zapamięta imienia. Dawna wspólnota bywała wścibska, męcząca i pełna obowiązków, ale właśnie dlatego człowiek zostawiał w niej ślad. Galeria pozwala być między ludźmi bez ryzyka, że ludzie wejdą zbyt głęboko w nasze życie. Czasem tego dokładnie potrzebujemy. Trudniej jednak udawać, że anonimowa obecność daje to samo co więź.

Nie jest to również sakralna cisza. Dookoła gra muzyka, dzieci wołają, ekspres syczy, z głośników płyną komunikaty, a przy stoliku obok ktoś omawia sprawy, których człowiek wcale nie chciał znać. Mimo to może pojawić się spokój. Nie spokój milczenia, lecz przewidywalności. Jest ciepło, jasno, bezpiecznie i nikt się specjalnie nie spieszy. Na ulicy za drzwiami jest zmienna pogoda, jest ruch i przypadek; zaś galeria daje ich wersję uporządkowaną. Człowiek odpoczywa nie dlatego, że bodźce zniknęły, ale dlatego, że niemal wszystkie zostały oswojone. Niedziela zostaje oddzielona od codzienności innym nastrojem, choć trudno nazwać go podniosłym.

Tu porównanie galerii ze świątynią dochodzi do granicy, której nie wolno przeskoczyć dla efektu. Świątynia religijna kieruje człowieka ku czemuś, co go przekracza. Wzywa do wiary, refleksji, nawrócenia, pracy nad sobą, czasem do uznania, że nie wszystko da się kupić i nie wszystko należy mierzyć własną korzyścią. Galeria także obiecuje zmianę, ale podsuwa drogę znacznie krótszą. Nowa sukienka, telefon, zegarek czy buty mają uczynić mnie trochę innym człowiekiem, a przynajmniej sprawić, żebym tak wyglądał w oczach własnych i cudzych. Jedna obietnica prowadzi przez przemianę wnętrza, druga przez wymianę rzeczy. Podobne jest pragnienie lepszego życia. Cała reszta pozostaje zasadniczo różna.

Kłopot z przemianą kupioną przy kasie polega na tym, że musi szybko przestać wystarczać. Gdyby człowiek po jednym zakupie poczuł się trwale lepszy, piękniejszy i spełniony, handel poniósłby klęskę. Rzecz przyniesiona do domu powszednieje. But dotyka błota, telefon dostaje pierwszą rysę, sukienka po kilku wyjściach przestaje być nowa, a zegarek nadal pokazuje tę samą godzinę, od której próbowaliśmy uciec. Obietnica nie może być całkiem fałszywa, bo wtedy nikt by do niej nie wracał. Daje więc krótką przyjemność, poprawę nastroju i poczucie zmiany. Powinna jednak wygasnąć przed następnym sezonem, promocją i niedzielą.

Nie, nie mam o to pretensji do ludzi spacerujących między witrynami. Sam siedzę przecież w galerii, jem bardzo dobre lody i czerpię przyjemność z patrzenia na świat pod szklanym dachem. Byłoby komiczne, gdybym z łyżeczką w dłoni ogłosił się antykonsumpcyjnym prorokiem. Pytanie kieruję gdzie indziej. Skoro potrzeba święta nie zniknęła, skoro nadal chcemy wyjść z domu, spotkać ludzi, ubrać się trochę lepiej i odróżnić jeden dzień od sześciu pozostałych, to kto powinien pomagać nam ten dzień urządzić? Rodzina, sąsiedztwo, parafia, dom kultury, miasto, zwyczaj, a może każdy sam? Jak to się stało, że najsprawniejszą odpowiedź przygotował handel?

Być może odpowiedź jest prostsza, niż chcielibyśmy przyznać. Handel przygotował propozycję łatwą, przewidywalną i dostępną bez wcześniejszych ustaleń. Nie trzeba dzwonić do krewnych, sprawdzać pogody, znać repertuaru miejscowego domu kultury ani zastanawiać się, czy na spacerze zacznie padać. Galeria ma parking, dach, toaletę, kawę, ciepło i zajęcie dla wzroku. Jest gotowa wtedy, kiedy człowiek przypomni sobie, że nie wie, co zrobić z niedzielą. Inne instytucje wycofały się z organizowania wspólnego czasu albo robią to od święta. Handel najchętniej pełniłby dyżur bez przerwy, bo opłaca mu się być zawsze pod ręką.

Tyle że światło nie zapala się samo, kawa nie wskakuje do filiżanki, a kasa nie przyjmuje zapłaty siłą własnego powołania. Żeby wierni mogli odprawić niedzielny obrzęd, ktoś musi otworzyć drzwi, stanąć za ladą, obsłużyć ekspres, pilnować porządku i posprzątać po ostatnim gościu. Można ich nazwać kapłanami i ministrantami Merkurego, rzymskiego patrona kupców, ale metafora od razu zaczyna uwierać. Kapłan wybiera swoją służbę, a pracownik sklepu nie zawsze wybiera niedzielną zmianę. Dla klienta galeria ma odróżnić ten dzień od pracy. Dla sprzedawcy właśnie zamienia go w dzień pracy.

W tym miejscu polska opowieść o galerii zderza się z kalendarzem niedziel handlowych i niehandlowych. Pracownicy handlu zbuntowali się przeciwko założeniu, że prawo klienta do kupienia kolejnej pary butów jest ważniejsze od ich prawa do wspólnego obiadu, spaceru czy zwyczajnego siedzenia z rodziną. Państwo spróbowało pogodzić dwie niedziele: tę oczekiwaną przez klienta oraz tę potrzebną człowiekowi stojącemu za kasą. Liczbę oraz konkretne terminy niedziel handlowych na dany rok określa polski parlament — Sejm i Senat — w drodze ustawy. Powstał kompromis, a kompromis poznaje się często po tym, że każda strona potrafi dokładnie wyliczyć, czego nie dostała.

Klient musi więc sprawdzać kalendarz i bywa niezadowolony, że nieobraz nie czeka na niego akurat wtedy, kiedy znalazł czas. Pracownik dużego sklepu odzyskał większość niedziel, ale nie każdy pracownik galerii odzyskał je razem z nim. Kino działa, kawiarnia podaje kawę, restauracja karmi, ochrona pilnuje, a ktoś nadal sprząta wspólną przestrzeń. Właściciele galerii i wielkich sieci chcieliby większego ruchu, małe sklepy korzystające z ustawowych wyjątków działają według innych zasad, zaś klienci raz bronią wolnej niedzieli, a innym razem stoją pod zamkniętymi drzwiami i pytają, kto to tak niemądrze urządził. Galeria w niedzielę niehandlową nie umiera. Odprawia tylko skróconą liturgię.

Nie ma tu rozwiązania, które wszystkim da tę samą niedzielę, bo ludzie chcą jej w tym samym czasie i do różnych celów. Jedni pragną wyjść z domu i skorzystać z usług drugich. Drudzy chcą właśnie wtedy wrócić do domu. Można lepiej płacić za pracę w niedzielę, układać zmiany, gwarantować inne dni odpoczynku i pilnować, aby wybór pracownika nie był wyborem wyłącznie na papierze. Nie da się jednak usunąć podstawowego napięcia: czyjeś święto potrzebuje czyjejś pracy. Problem zaczyna się wtedy, gdy pracującego przestajemy widzieć, bo zlał się z ladą, mundurem ochroniarza albo tacą niesioną między stolikami.

W 1966 roku Niebiesko-Czarni śpiewali, że od poniedziałku do soboty życie wypełniają obowiązki, „ale za to niedziela będzie dla nas”. Piosenka mówiła o dwojgu ludzi, którzy dopiero wtedy mogli pobyć razem, ponieważ w tamtych czasach pracowało się również w soboty. Refren przetrwał dłużej niż tamten rozkład tygodnia, lecz dzisiaj znak zapytania staje przy słowie „nas”. Kogo ono obejmuje? Klienta, który chce świętować pod szklanym dachem, czy pracownika, który chciałby świętować dokładnie tego samego dnia? Państwo podzieliło kalendarz, próbując oddać niedzielę raz jednym, raz drugim, ale nie usunęło sporu. Może zresztą usunąć się go nie da. Można tylko pamiętać, że niedziela będzie naprawdę dla nas dopiero wtedy, gdy do owego „nas” zaliczymy również człowieka stojącego po drugiej stronie lady.

Cdn.

Zbigniew Grzyb

Z serii: PITOLENIE STAREGO GRZYBA 🍄

 

Spis treści eseju „Galeria… nieobrazów”

  1. Odcinek I. Lody pod kopułą, czyli skąd się wzięła ta „galeria” — (publ. 27.09.2026 r.)

  2. Odcinek II. Katedra pod szklanym dachem — (publ. 04.10.2026 r.)

  3. Odcinek III. Niedziela musi się wydarzyć — (publ. 11.10.2026 r.)

  4. Odcinek IV. Rynek pod prywatnym dachem — (publ. 18.10.2026 r.)

  5. Odcinek V. Starzy bogowie, nowe terminale — (publ. 25.10.2026 r.)

  6. Odcinek VI. Świątynia, którą nosimy w kieszeni — (publ. 01.11.2026 r.)