Są takie spotkania w muzyce, w których historia, poezja i współczesna wyobraźnia kompozytorska przestają być odrębnymi światami. Zaczynają ze sobą rozmawiać – poprzez głos, harmonię, barwę instrumentu i ciszę między dźwiękami. Takim wydarzeniem było prawykonanie kompozycji „Chamber Music XIX” Konstancji Kochaniec, stworzonej do poezji Jamesa Joyce’a. W zabytkowej bazylice św. Elżbiety we Wrocławiu utwór zabrzmiał w wykonaniu mezzosopranistki Dagmary Miller, której towarzyszył organista Bartosz Patryk Rzyman. To muzyczne spotkanie stało się jednym z najważniejszych punktów jubileuszowego koncertu z okazji dwudziestolecia działalności artystycznej organisty.

Poezja, która domaga się muzyki

James Joyce kojarzony jest przede wszystkim z literackim eksperymentem, odważnym przekraczaniem granic narracji i monumentalnym „Ulissesem”. Tymczasem jego twórczość poetycka odsłania zupełnie inną stronę artysty – bardziej liryczną, subtelną, skupioną na uczuciach, przemijaniu, miłości i ludzkiej samotności.

Właśnie do tej przestrzeni prowadzi „Chamber Music” – zbiór trzydziestu sześciu wierszy, wydany w 1907 roku. To poezja kameralna nie tylko z nazwy. Jej siła tkwi w oszczędności słowa, rytmie, muzyczności frazy i niezwykłej zdolności budowania nastroju. Joyce traktuje język niemal jak instrument: słowo ma swój oddech, akcent, wewnętrzną melodię i brzmieniową fakturę.

XIX utwór tego cyklu, rozpoczynający się od słów „Be not sad because all men…”, podejmuje temat ludzkiej nieżyczliwości, osądu i godności wobec krzywdzących opinii. Pod pozorną prostotą poetyckiego wyznania kryje się emocjonalne napięcie. Jest w nim smutek, ale nie ma kapitulacji. Jest świadomość ludzkiej małości, lecz także wezwanie do zachowania wewnętrznej niezależności.

W przekładzie Macieja Słomczyńskiego czytamy:

Nie smuć się, że chociaż wszyscy ludzie
Wznoszą kłamliwy wrzask przed tobą
Nie trzeba się, najmilsza, smucić…
Czyż cię zniesławić mogą?

A dalej:

A są smutniejsi niż łzy wszelkie,
Życie ich mija jak westchnienie.
Dumnie odeprzyj łzy ich wszystkie
I przeczenie, przeczenie.

To tekst, który nie potrzebuje nadmiernego dramatyzmu. Jego emocjonalna głębia rodzi się z kontrastu między kruchością ludzkiego doświadczenia a potrzebą zachowania godności. Właśnie dlatego stanowi interesujący materiał dla kompozytora. Muzyka może tu nie tylko ilustrować słowa, ale wydobywać ich ukryty sens, dopowiadać to, czego poezja nie wypowiada wprost.

Konstancja Kochaniec – muzyka jako opowieść o człowieku

Kompozytorka Konstancja Kochaniec należy do twórców, dla których muzyka nie jest wyłącznie konstrukcją dźwiękową. Jej artystyczna droga prowadzi przez różne gatunki, instrumenty i dziedziny sztuki, ale wspólnym mianownikiem pozostaje zainteresowanie emocjonalnym wymiarem dźwięku.

Kształciła się w Państwowej Szkole Muzycznej im. Grażyny Bacewicz, następnie w Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu, gdzie studiowała teorię muzyki i kompozycję pod kierunkiem Leszka Wisłockiego. Swoje umiejętności rozwijała również w Warszawie, między innymi podczas pracy z Włodzimierzem Kotońskim. W 2009 roku uzyskała dyplom magisterski w klasie kompozycji Wiesława Cienciały w Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach.

Jej dorobek obejmuje kompozycje kameralne, symfoniczne, fortepianowe, wiolonczelowe i organowe, a także muzykę filmową, telewizyjną i teatralną. Jest autorką między innymi „Sonetów” do słów Williama Szekspira, „Nike” i „Psyche” na wiolonczelę solo, „Fantazji Ogień i Popiół” na organy oraz szeregu kompozycji fortepianowych.

Już sam wybór literackich inspiracji wiele mówi o jej zainteresowaniach. Szekspir, Joyce, poezja i muzyka spotykają się w twórczości kompozytorki na gruncie poszukiwania emocjonalnej prawdy. Nie chodzi o proste przełożenie tekstu na dźwięki. Chodzi o znalezienie dla słowa nowego życia – takiego, które pozwoli odbiorcy usłyszeć jego znaczenia również poza warstwą językową.

Ważne miejsce w jej twórczości zajmują także organy. To instrument o niezwykłej skali możliwości: potrafi być majestatyczny i monumentalny, ale również delikatny, niemal intymny. W odpowiednich rękach jego brzmienie może przywoływać zarówno monumentalną architekturę symfoniczną, jak i subtelność muzyki kameralnej.

W tym kontekście „Chamber Music XIX” jest szczególnie interesującym przedsięwzięciem. Zestawienie mezzosopranu z organami wymaga znalezienia właściwej równowagi między tekstem a instrumentem. Głos musi zachować czytelność słowa, a organy – mimo swojej potęgi – pozostawić przestrzeń dla poetyckiej wypowiedzi.

Głos Dagmary Miller i organy Bartosza Patryka Rzymana

Prawykonanie odbyło się 24 października 2026 roku w bazylice pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, podczas koncertu jubileuszowego Bartosza Patryka Rzymana. Wydarzenie zgromadziło pełną widownię, a publiczność otrzymała program, w którym historyczny repertuar organowy spotkał się z nową muzyką polskich i zagranicznych kompozytorów.

Partię wokalną „Chamber Music XIX” wykonała mezzosopranistka Dagmara Miller. Towarzyszył jej przy organach Bartosz Patryk Rzyman.

W takim repertuarze mezzosopran ma szczególne znaczenie. Barwa tego głosu pozwala na szerokie kształtowanie ekspresji – od skupionej, niemal intymnej wypowiedzi po frazy o większej intensywności emocjonalnej. W poezji Joyce’a jest to istotne, ponieważ słowo nie powinno zostać przytłoczone przez samą efektowność wykonania. Potrzebuje oddechu, precyzji i wrażliwości interpretacyjnej.

Równie wymagające jest zadanie organisty. Współpraca z głosem ludzkim wymaga nie tylko sprawności technicznej, lecz przede wszystkim umiejętności słuchania partnera, wyczucia proporcji i odpowiedniego prowadzenia muzycznej narracji. Organy muszą stać się równorzędnym uczestnikiem dialogu, a nie jedynie monumentalnym tłem.

To właśnie zestawienie dwóch wykonawców z tak różnymi środkami ekspresji tworzy szczególny potencjał tej kompozycji.

Organy Englera – instrument, który jest częścią historii Wrocławia

Nieprzypadkowo prawykonanie odbyło się właśnie w bazylice św. Elżbiety. To miejsce, w którym architektura, historia i muzyka tworzą wyjątkową całość.

Odtworzone organy Englera są jednym z najbardziej rozpoznawalnych skarbów muzycznych Wrocławia. Ich historia została naznaczona tragicznym pożarem z 1976 roku. Utrata historycznego instrumentu była ogromnym ciosem dla dziedzictwa muzycznego miasta. Wieloletnie starania o jego odtworzenie pozwoliły jednak przywrócić bazylice instrument, który ponownie może wypełniać jej wnętrze bogactwem brzmienia.

Warto pamiętać, że organy nie są zwykłym instrumentem koncertowym. Ich dźwięk wchodzi w dialog z przestrzenią świątyni. Akustyka, wysokość naw, kamienne powierzchnie i czas wybrzmiewania tworzą warunki, których nie da się odtworzyć w zwykłej sali koncertowej.

W takim otoczeniu spotkanie głosu mezzosopranowego z organami nabiera szczególnego wymiaru. Muzyka rozbrzmiewa nie tylko przed słuchaczem, lecz także wokół niego. Dźwięk staje się częścią architektury, a cisza po zakończonej frazie ma niemal taką samą wagę jak sama muzyka.

Jubileusz, który połączył epoki

Koncert Bartosza Patryka Rzymana nie był jedynie uroczystym podsumowaniem dwudziestu lat działalności artystycznej. Jego program stanowił przemyślaną podróż przez kilka stuleci muzyki. Całość poprowadził znany wrocławski organista Jakub Zawadzki, który zadbał o słowną oprawę tego muzycznego spotkania.

Obok Dietricha Buxtehudego i Johanna Kaspra Kerlla znalazły się kompozycje współczesnego niemieckiego twórcy Lothara Graapa. Dwie jego kompozycje – „7 Verwandlungen – Sagt an, wer ist doch diese” oraz „Drei Strophen – Maria, breit den Mantel aus” – zostały zaprezentowane jako premiery wrocławskie. Program obejmował również „Choralpartitę” „Wer nur den lieben Gott lässt walten” oraz „Orgelpartitę” „Von guten Mächten”.

W centrum wieczoru znalazło się prawykonanie utworu Konstancji Kochaniec. Następnie Bartosz Patryk Rzyman wykonał jej „Sognando” z 2023 roku – kompozycję, która pozwoliła ponownie spotkać się publiczności z muzycznym językiem artystki.

Finał należał do Mariana Sawy i jego II Rapsodii „Festum SS. Trinitatis” – dzieła o monumentalnym i wirtuozowskim charakterze.

Tak skonstruowany program miał swoją dramaturgię. Od mistrzów baroku, przez współczesną muzykę niemiecką, po nową polską kompozycję. Nie chodziło o zestawienie utworów z różnych epok dla samej różnorodności. Istotą było pokazanie, że muzyka organowa pozostaje żywą tradycją, zdolną do nieustannego odnawiania swojego języka.

Bartosz Patryk Rzyman – dwadzieścia lat w służbie muzyki organowej

Bartosz Patryk Rzyman ukończył w 2007 roku Akademię Muzyczną im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu w klasie organów koncertujących dr. hab. Piotra Rojka. Kształcenie uzupełniał na mistrzowskich kursach interpretacji organowej w Polsce i Niemczech, korzystając z doświadczenia takich pedagogów jak Gerhard Weinberger, Christopher Krummacher, Marietta Kruzel-Sosnowska i Andrzej Chorosiński.

Jego działalność koncertowa obejmuje ponad 500 występów w Polsce i za granicą. Koncertował między innymi w Niemczech, Czechach, na Słowacji i w Belgii, występując podczas festiwali muzyki organowej oraz w ważnych ośrodkach życia muzycznego.

Szczególnie istotne miejsce w jego dorobku zajmuje promocja współczesnej polskiej muzyki organowej. Artysta dokonał wielu prawykonań kompozycji Mariana Sawy, a jego repertuar obejmuje ponad 140 utworów tego twórcy. Jest członkiem honorowym warszawskiego Towarzystwa im. Mariana Sawy.

Współpracuje również z kompozytorami współczesnymi, którzy dedykują mu swoje dzieła. Wśród nich znajdują się między innymi Leszek Wisłocki, Konstancja Kochaniec, Tomislav Ante Vodacović i amerykański kompozytor Carson Cooman.

Rzyman ma na koncie nagrania radiowe, telewizyjne i płytowe. Album „Marian Sawa Organ Works V”, wydany w 2011 roku przez Acte Préalable, został wyróżniony przez warszawskich krytyków muzycznych. W jego dyskografii znajdują się również „Przez wszystko do mnie przemawiałeś Panie” z 2018 roku oraz „Magnifique Croisiere” z 2019 roku.

W latach 2020–2021 był stypendystą Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W 2023 roku został nominowany przez „Gazetę Wrocławską” do tytułu Osobowość Roku 2022 w kategorii Kultura za promowanie współczesnej muzyki organowej w Polsce i za granicą.

Dwudziestolecie działalności artystycznej stało się więc okazją do zaprezentowania nie tylko własnych umiejętności wykonawczych, ale również środowiska twórców, z którymi organista współpracuje. Prawykonanie kompozycji Konstancji Kochaniec doskonale wpisuje się w tę konsekwentnie realizowaną drogę.

Muzyka, która nie kończy się wraz z ostatnim dźwiękiem

Wartość takich wydarzeń nie sprowadza się do samego koncertu. Prawykonanie jest zawsze momentem szczególnym: kompozycja po raz pierwszy opuszcza przestrzeń wyobraźni twórcy i staje się doświadczeniem publiczności. Od tej chwili zaczyna własne życie – może być ponownie wykonywana, interpretowana, odkrywana przez kolejnych słuchaczy.

W przypadku „Chamber Music XIX” szczególnie cenne jest połączenie poezji Jamesa Joyce’a z możliwościami współczesnej kompozycji na głos i organy. To spotkanie literatury i muzyki, ale także dwóch różnych sposobów opowiadania o człowieku. Joyce posługuje się słowem, Konstancja Kochaniec – dźwiękiem. Dagmara Miller i Bartosz Patryk Rzyman nadają tej idei wykonawczy kształt.

Premierowe nagranie pozwala zachować ten moment i udostępnić go odbiorcom, którzy nie mogli uczestniczyć w koncercie we Wrocławiu.

Nagranie prawykonania „Chamber Music XIX” Konstancji Kochaniec do słów Jamesa Joyce’a:

Pozostaje mieć nadzieję, że to artystyczne spotkanie nie będzie jednorazowym wydarzeniem. Poezja Joyce’a kryje w sobie wiele muzycznych możliwości, a współpraca Konstancji Kochaniec, Dagmary Miller i Bartosza Patryka Rzymana może zaowocować kolejnymi interpretacjami.

Są bowiem utwory, których nie słucha się wyłącznie dla melodii. Słucha się ich po to, by na chwilę zatrzymać myśli, dotknąć czegoś głębszego i pozwolić, aby muzyka wypowiedziała to, na co słowom często brakuje siły.

Właśnie w tym tkwi piękno spotkania Joyce’a z muzyką Konstancji Kochaniec. A historyczne organy Englera, których brzmienie ponownie rozświetla wnętrze bazyliki, stały się dla tej opowieści wyjątkową przestrzenią.

Grafika ilustracyjna wygenerowana przy użyciu sztucznej inteligencji (AI). Oryginalna fotografia z wydarzenia, wykonana przez Michała Dąbrowskiego po koncercie, została zamieszczone w treści artykułu.