„Mazurek Dąbrowskiego” to jeden z nielicznych tekstów w Polsce, które wszyscy powinni mieć w pamięci. A jednak co jakiś czas okazuje się, że nawet elity polityczne potrafią się o niego potknąć.Premier Tusk w jednym z wystąpień zacytował wers w formie „póki my żyjemy”. Niby drobiazg. Jedno słowo. Tyle że w hymnie brzmi ono „kiedy”. Różnica jest subtelna, ale znacząca. „Kiedy” to warunek aktywny, niemal zobowiązanie. „Póki” brzmi bardziej jak odliczanie czasu. W hymnie każde słowo ma ciężar- 26 lutego 1927 roku państwo polskie zrobiło coś, co wydaje się oczywiste dopiero z perspektywy czasu. Minister spraw wewnętrznych Feliks Sławoj Składkowski podpisał okólnik nr 49 i ogłosił, że tekst „Jeszcze Polska nie zginęła…” jest jedynie obowiązujący. W praktyce zamknął wieloletni spór o to, jaka pieśń ma być głosem Rzeczpospolitej.
Ale decyzja administracyjna była tylko finałem długiej historii.
Bo zanim państwo uznało hymn, naród już dawno go śpiewał.
Historia zaczyna się w 1797 roku, w Reggio Emilia. Polski nie ma na mapie. Legiony pod dowództwem Henryka Dąbrowskiego czekają na swoją szansę u boku Francuzów. I wtedy Józef Wybicki pisze pieśń, która zaczyna się nie od rozpaczy, lecz od uporu: „Jeszcze Polska nie umarła”.
To zdanie było polityczną deklaracją. W czasach, gdy trzy mocarstwa uznały sprawę polską za zamkniętą, ktoś mówił: nie, to jeszcze nie koniec.
Co ciekawe, pierwotny tytuł brzmiał „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”. „Mazurek Dąbrowskiego” to nazwa, która przyszła później, z ludowego rytmu i z nazwiska generała. Melodia do dziś pozostaje anonimowa. Przez lata przypisywano ją Michałowi Kleofasowi Ogińskiemu, ale bez dowodów. Najpewniej to przetworzony mazur ludowy. To ważne, bo oznacza, że hymn wyrósł nie z salonu, lecz z tańc
W XIX wieku utwór żył własnym życiem. Śpiewano go w Księstwie Warszawskim, w powstaniu listopadowym i styczniowym, podczas Wiosny Ludów. W 1848 roku brzmiał na ulicach Paryża, Wiednia i Berlina. Tłumaczono go na różne języki. Stał się wzorem dla innych narodów szukających swojej tożsamości.
Mało kto pamięta, że pierwotnie pieśń miała sześć zwrotek. Dziś oficjalnie śpiewamy cztery. Te pomijane, z wersami o Niemcu i Moskalu, pokazują, jak bardzo hymn był dzieckiem swojej epoki. Wersja obowiązująca to już tekst po selekcji politycznej i historycznej.
W czasie II wojny światowej zarówno okupant niemiecki, jak i sowiecki zakazali jego wykonywania. To paradoks, który mówi wszystko. Zakazuje się tylko tego, co ma siłę.
Po 1918 roku „Mazurek” był faktycznym hymnem, ale w konstytucji z 1921 roku nie wpisano go wprost jako symbolu państwowego. Konkurowały z nim „Rota” i „Boże, coś Polskę”. Każda z tych pieśni niosła inny ton. „Rota” była ostrzejsza wobec zaborcy, „Boże, coś Polskę” miało charakter religijno monarchiczny.
Sanacyjne władze po przewrocie majowym nie miały wątpliwości. Od października 1926 roku hymn śpiewano oficjalnie w szkołach. Od 1 grudnia 1926 roku o północy melodię nadawało Polskie Radio. Najpierw przyzwyczajono obywateli, potem ogłoszono decyzję. To była polityka symboli prowadzona świadomie.
W konstytucji kwietniowej z 1935 roku hymn już figuruje wprost. Po wojnie również. A dziś chroni go art. 28 Konstytucji z 1997 roku.
Hymn jest też dokumentem mentalności epoki. Mamy w nim Napoleon Bonaparte, który „dał przykład, jak zwyciężać mamy”. Mamy Stefana Czarnieckiego symbol powrotu przez morze. To nie jest poetycka abstrakcja. To konkretne figury historyczne, które miały budować wyobraźnię polityczną.
A ostatnia zwrotka z Basią i ojcem? To z kolei element ludowy, niemal scenka rodzajowa. Hymn łączy więc wielką politykę z domem. Generała z zapłakaną dziewczyną.

REKLAMA

Dziś w Będominie, w dworku Wybickich, działa Muzeum Hymnu Narodowego . To jedyne takie miejsce w Polsce. Symboliczne – hymn ma swój dom.
Ale jego prawdziwy dom jest gdzie indziej. Na stadionach. Podczas dekoracji medalowych. W chwilach podniosłych i dramatycznych.
I jeszcze jedno. W przeciwieństwie do wielu hymnów europejskich, polski zaczyna się od zdania warunkowego, nie od triumfu. „Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy”. Wszystko zależy od „my”. To nie jest opis rzeczywistości, to zobowiązanie Cztery, oficjalne zwrotki „Mazurka Dąbrowskiego”
✔✔
Jeszcze Polska nie zginęła,
Kiedy my żyjemy.
Co nam obca przemoc wzięła,
Szablą odbierzemy.

Marsz, marsz Dąbrowski,
Z ziemi włoskiej do Polski.
Za twoim przewodem
Złączym się z narodem.

Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę,
Będziem Polakami.
Dał nam przykład Bonaparte,
Jak zwyciężać mamy.

Marsz, marsz Dąbrowski…
Jak Czarniecki do Poznania
Po szwedzkim zaborze,
Dla ojczyzny ratowania
Wrócim się przez morze.

Marsz, marsz Dąbrowski…
Już tam ojciec do swej Basi
Mówi zapłakany
– Słuchaj jeno, pono nasi
Biją w tarabany.
Marsz, marsz Dąbrowski…

Dwie zwrotki, które nie są śpiewane:
✔✔
Niemiec, Moskal nie osiędzie,
gdy jąwszy pałasza,
hasłem wszystkich zgoda będzie
i ojczyzna nasza.

Na to wszystkich jedne głosy:
„Dosyć tej niewoli
mamy Racławickie Kosy,
Kościuszkę, Bóg pozwoli.