Zabytki sztuki sakralnej Rosji.

REKLAMA

W pierwszą Niedzielę Adwentu  w dniu 30 listopada 2008 roku odbyła się uroczystość poświęcenia luterańskiej katedry Św. Piotra i Pawła w Moskwie. Nabożeństwo połączone było z obchodami 440-lecia pojawienia się luteranizmu na ziemiach rosyjskich. Historia luterańskiej parafii Św. Piotra i Pawła w Moskwie jest dosyć skomplikowana. W dniu 8 sierpnia 2021 roku odwiedziłem tę Katedrę.

Pierwsi luteranie pojawili się w Moskwie podczas panowania Wielkiego Księcia Wasyla Iwanowicza (1524-1533). Wspólnota kościelna powstała nieco później, między 1559 a 1565 rokiem. W roku 1559 powstała pierwsza parafia św. Michała Archanioła w Moskwie. Natomiast w 1576 roku nad brzegiem Jauzy, w Niemieckiej Słobodzie, wzniesiono niewielki drewniany kościółek, konsekrowany w imię świętego Archanioła Michała.  Był pierwszym luterańskim kościołem nie tylko w samej Moskwie, ale również i w całej Rosji. W 1626 roku parafia św. Michała podzieliła się i utworzono odrębny zbór św. Piotra i Pawła, z nowym kościołem w centrum Moskwy. W 1632 roku rozebrano pierwszy kościół gminy w pobliżu Czystyje Prudy. Drugi kościół stał nieco ponad 10 lat. Z inicjatywy generała Nikołaja Baumana w 1647 roku niedaleko mostu na rzece Jauza wzniesiono „Kościół Oficerski”, ale i to miejsce zostało odebrane gminie. W 1649 roku Kodeks Katedralny zakazał Europejczykom kupowania nieruchomości w stolicy.  Niestety w roku 1652 prawosławny patriarcha, wydał edykt, na mocy którego chrześcijanie nie należący do Kościoła prawosławnego zostali przesiedleni do miejscowości Jauzskaja Sloboda, a kościół zburzono. Generał Bauman wraz z artystą Peterem Inglisem kupili nowy plac budowy w niemieckiej osadzie. Po raz drugi powstał tam luterański dom modlitwy, na miejscu którego w 1664 roku pojawił się mały drewniany kościółek. W 1667 roku kościół ten został zburzony i na tym samym miejscu wybudowano duży drewniany kościół, a także dom pastora i budynek szkoły. Konsekracja kościoła miała miejsce w 1669 roku. W 1670 roku działka, na której znajdowały się te trzy budynki, przeszła w oficjalne posiadanie gminy dzięki darowiźnie cara Aleksieja Michajłowicza. W 1694 roku w obecności Piotra Wielkiego położono fundament pod budowę nowego murowanego kościoła z dzwonnicą, który poświęcono też w jego obecności w dniu 3 kwietnia 1695 roku. Konsekrowano Kościół dając mu imię świętych apostołów Piotra i Pawła. Ten nowy kościół spłonął trzykrotnie (w latach 1711, 1737 i 1748), ale zawsze był odbudowywany. Jednak po poważnym pożarze w 1812 roku, kiedy spłonęła większość Moskwy, odbudowa nie powiodła się. Kongregacja pod przewodnictwem proboszcza kościoła Friedricha Göringa znalazła tymczasowe schronienie w wybudowanym domu modlitwy, który został konsekrowany 13 grudnia 1814 roku.. W 1817 roku zezwolono luterańskiej parafii zakupić posiadłość w pobliży ulicy Pokrowka. W czerwcu następnego roku przystąpiono do rozbudowy nabytego majątku i przekształcenia go na kościół. Projekt został ufundowany przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III i wspierany przez cara Aleksandra I. W dniu  15 czerwca 1818 roku w obecności króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III rozpoczęto budowę kościół św. Piotra i Pawła. Za pieniądze króla pruskiego, a także cesarza Aleksandra I, który udzielił pożyczki w wysokości 40 000 rubli, z których gmina musiała spłacić tylko 33 000 rubli, przebudowa zakupionego domu na kościół szybko rozpoczęto. W dniu 18 sierpnia 1819 roku konsekrowano nowy budynek. Parafia Piotra i Pawła stała się największą spośród parafii protestanckich w Moskwie. Wśród mieszkańców gminy było wielu bogatych przemysłowców, finansistów, przedstawicieli rodzin szlacheckich. W lutym 1837 roku w kościele po raz pierwszy zabrzmiały organy, a 4 maja 1843 roku w kościele odbył się koncert organowy Franciszka Liszta. W połowie XIX stulecia, kiedy liczba parafian przekroczyła 6.000 członków, podjęto decyzję o rozbudowie kościoła, opartego na projekcie A. Meinhardta w stylu neogotyckim, którą ukończono w styczniu 1862 roku. Rok później, zostały zawieszone dzwony, ofiarowane przez cesarza Wilhelma I. Kościół służył nie tylko parafianom, ale także i lokalnej społeczności poprzez regularne koncerty organowe. W 1892 roku parafia nabyła nowe organy znanej niemieckiej firmy EF Walker, które stały się najlepszym instrumentem koncertowym w Moskwie. Pod koniec XIX wieku gmina liczyła 17 tys. osób (14 tys. Niemców, 2 tys. Łotyszy, 600 Estończyków, 150 Finów i Szwedów). Nabożeństwa odprawiano nie tylko w języku niemieckim, ale także łotewskim i estońskim. W związku ze wzrostem liczby parafian pojawiło się pytanie o przebudowę kościoła w celu jego rozbudowy. W 1898 roku podjęto decyzję o budowie kościoła na 1700 miejsc, który w latach 1903-1905 został zaprojektowany przez Williama Walcotta i architekta V.A.Kossowa. Po odmowie V. A. Kossowa, spowodowanej konfliktem z budowniczymi, którzy zignorowali oświadczenie autora projektu o ugięciu łuku budynku, nad budową kościoła nadal kierował inżynier A. F. Loleit. W dniu 5 grudnia  1905 roku kościół został konsekrowany jako katedra Moskiewskiego Okręgu Konsystorialnego. Natomiast w dniu 20 kwietnia 1908 roku w katedrze obchodzono 50-lecie posługi naczelnego proboszcza Heinricha von Dyckhoffa, znanego w Moskwie z dobroczynności . W tym samym roku otrzymał honorowy tytuł biskupa. Po jego śmierci w 1911 roku w katedrze odbyło się pożegnanie, po czym został pochowany na cmentarzu Vvedenskoye w Moskwie. W maju 1915 roku przez Moskwę przetoczyła się fala antyniemieckich pogromów, wyrządzając katedrze szkody materialne. W związku z dekretem „O oddzieleniu kościoła od państwa i szkoły od kościoła” Rady Komisarzy Ludowych RFSRR z dnia 23 stycznia 1918 roku cały majątek został upaństwowiony, mimo że parafianie kościoła byli głównie obywatelami Niemiec i innych państw obcych. Upaństwowiono też sprzęty kościelne chociaż większość z nich została nabyta z dobrowolnych datków i funduszy zagranicznych. Ponadto przestały istnieć przy kościele instytucje edukacyjne. „Sowiet” moskiewski zażądał od parafii św. Piotrowi i Pawłowi także przekazania bankowi wszystkich papierów wartościowych i gotówkę w ciągu trzech dni.  Latem 1918 roku wszyscy członkowie rady kościelnej zostali ukarani grzywną po 100 rubli każdy za odmowę uznania majątku kościelnego za własność państwową, co zostało zinterpretowane jako „nieprzestrzeganie poleceń wydziału prawnego moskiewskiej rady miejskiej”. Dalsze użytkowanie budynku katedry wynikało z zawartej umowy. W 1924 roku, po przeniesieniu stolicy Rosji z Piotrogrodu do Moskwy, luterański kościół św. Piotra i Pawła otrzymał status katedry, głównej katedry luterańskiej w ZSRR. W związku z tym ośrodek kościelny, rezydencja biskupa i Naczelnej Rady Kościelnej, zostały przeniesione do Moskwy. W pierwszych latach władzy radzieckiej z najbogatszej katedry św. Piotra i Pawła zabrano wszystkie kosztowności, zmniejszyła się też liczba parafian. Mimo protestów członków gminy, w 1928 roku zamknięto  ewangelicki kościół św. Michała w Dzielnicy Niemieckiej, z której zachowały się ołtarz z 1665 roku, barokowy ołtarz z 1764 roku, organy Wilhelma Sauera z 1898 roku oraz krzyż biskupa Mayera, Wszystkie te relikwie przeniesiono i znajdują się obecnie w Katedrze Piotra i Pawła. W listopadzie 1936 roku pastor Aleksander Shtrek wraz z członkami rady kościelnej został aresztowany i rozstrzelany, a nabożeństwa przerwano. Wraz z tym ustało istnienie wspólnoty. W dniu 17 lipca 1938 roku Rada Miejska Moskwy i Komitet Wykonawczy Obwodu Moskiewskiego wspólną uchwałą nr 20 na podstawie tego, że „kościół jest nieczynny i jest niszczony, przekazały budynek Radzie Obwodu Krasnogwardyskiego na potrzeby kina. Trzy miesiące później rada okręgowa otrzymała fundusze na ponowne wyposażenie kościoła i zamienienia go w kino, , aby otworzyć je na kolejną rocznicę Rewolucji Październikowej. Otwarcie kina, które miało miejsce w maju 1939 roku, zostało potępione przez niemieckie czasopismo Die Christliche Welt, które zauważyło, że tam, gdzie kiedyś był krzyż, „teraz powiewa czerwony sztandar”. W 1957 roku tuż przed rozpoczęciem Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów usunięto zwieńczenie wieży katedry. 

Zgodnie z prawem Kościół Ewangelicko-Luterański w Rosji nigdy nie został zamknięty, ale w wyniku represji faktycznie przestał istnieć pod koniec 1938 roku. 50 lat później, w 1988 roku, kościół został ponownie ukonstytuowany pod przewodnictwem biskupa Haralda Kalninsa. Nowy rozdział w życiu parafii rozpoczął się w latach 1990-1991. W maju 1991 roku z inicjatywy miejscowych luteran zarejestrowano parafię w Departamencie Sprawiedliwości przy Radzie Miasta w Moskwie. Kolegium parafialne, któremu przewodniczył Sergiej Laktionow zwróciło się z prośbą do zarządu studia filmowego, który był w posiadaniu całego kompleksu katedralnego, aby udostępnić parafii miejsce na nabożeństwa. Prośba została przyjęta. W dniu 4 września 1991 roku bp Kalnins i ksiądz Stefan Reder poprowadzili po długiej przerwie pierwsze nabożeństwo w katedrze. Od tej pory nabożeństwa są odprawiane regularnie każdej niedzieli, a w roku 1992 zbór otrzymał stałego duszpasterza w osobie ks. Gunnara von Schlippe. W czerwcu 1992 roku, na mocy decyzji wydanej przez rosyjski rząd, katedra została oficjalnie zwrócona luterańskiej parafii. Jednak wtedy pojawiły się dalsze problemy. Przede wszystkim wynikały one z opuszczenia budynku przez studio filmowe, który w czasie swojego pobytu w katedrze w całości zmieniło jego wygląd. Dzięki funduszom ofiarowanym przez miejscowych parafian, jak również pomocy napływającej od współwyznawców z Europy, pod koniec 1997 roku rozpoczęto rekonstrukcję prezbiterium, w którym odbywały się nabożeństwa do roku 2004. Niestety, ze względu na brak wystarczających środków, przywrócenie oryginalnego wyglądu katedry było wówczas niemożliwe. Jednak po intensywnych wysiłkach, zdołano pozyskać ofiarodawców, zarówno indywidualnych jak i instytucjonalnych. Dzięki uzyskanym środkom przystąpiono do kapitalnego odrestaurowania katedry. Wielu parafian nie wierzyło, że uda się przywrócić katedrę do pierwotnego stanu. Tymczasem stopniowo w latach 2004-2008 zdołano zrekonstruować pokrycie dachowe, ściany, kolumny, wstawiono okna witrażowe w prezbiterium, zainstalowano organy, podłogowe ogrzewanie, system wentylacji. W 2005 roku biskup Siegfried Springer Re-konsekrował ołtarz. 

Dzieje luterańskiej parafii i różnych innych świątyń w Moskwie ukazują nam w jaki sposób wyznawcy Chrystusa, byli doświadczani przez komunistyczne władze państwowe. Na przestrzeni 60 lat minionego stulecia toczyła się zacięta walka pomiędzy Kościołem a państwem. Przekształcenie tak katedry jak i innych domów bożych na cele komercyjne dowodzi, że dla ówczesnych rządzących nie było żadnej sfery sacrum, którą należy uszanować. Jasno wskazywano wiernym, że w komunistycznym państwie nie ma miejsca na Kościół, Boga i religię.

W dniu 30 listopada 2008 roku po liturgii chrześcijanie innych wyznań pogratulowali moskiewskim luteranom tego święta. W imieniu szefa katolickiej archidiecezji Matki Bożej w Moskwie abp Pavel Pezzi, wikariusz generalny kurii katolickiej w Moskwie, ksiądz Kirył Gorbunow, pozdrowił bohaterów tej uroczystości. Rusłan Achmatchanow, pracownik Departamentu Zewnętrznych Stosunków Kościelnych Patriarchatu Moskiewskiego (DECR), pogratulował wspólnocie luterańskiej w imieniu przewodniczącego tego departamentu, metropolity Wołokołamskiego Hilariona. Przemówienie powitalne wygłosił także przewodniczący Rosyjskiej Zjednoczonej Unii Chrześcijan Wiary Ewangelicznej (ROSHWE), biskup Siergiej Riachowski. Złożono gratulacje z Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego. Anna Kudryavtseva, doradca Departamentu Polityki Narodowej i Stosunków Międzyregionalnych rządu moskiewskiego, odczytała gratulacje od rządu moskiewskiego przed rozpoczęciem wieczornego koncertu. Jednocześnie otwarto wystawę i wydano pamiątkowy album opowiadają o historii katedry i poprzedzających ją budowlach. Na początku XX wieku kościół św. Piotra i Pawła liczył już prawie 20 tysięcy parafian (większość Niemców, a także Łotyszy, Finów i Szwedów). „To tylko 1,5-2% populacji Moskwy, ale oni wnieśli ogromny wkład w rozwój gospodarki, kultury, nauki, edukacji stolicy, że zbrodnią byłoby nie trąbić o tym na każdym rogu” – powiedział P. Gnilorybow na prezentacji mówiąc szczegółowo o słynnych parafianach katedry luterańskiej na łamach nowego albumu.

Publikacja szczegółowo opisuje losy luteran w latach sowieckich. W 1918 roku katedra otrzymała status kościoła katedralnego w Rosji, aw 1924 roku status całego Związku Radzieckiego. W pierwszych latach władzy radzieckiej z najbogatszej katedry św. Piotra i Pawła zabrano wszystkie kosztowności.  Zmniejszyła się tez liczba parafian. W okresie masowych prześladowań wiernych, w listopadzie 1936 roku przerwano nabożeństwa, aresztowano i rozstrzelano proboszcza Aleksandra Shtreka i wielu parafian. Instytucje oświatowe przy kościele przestały istnieć. W związku z tym historia Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego w Moskwie została przerwana na 55 lat. Autor przedmowy albumu, arcybiskup Dietrich Brouwer, przemawiając podczas prezentacji publikacji, zwrócił uwagę na szczególną wartość materiałów opublikowanych z archiwum NKWD – świadczą one o represjach z lat 30-tych XX wieku, które spadły na społeczność luterańską. „Zadaniem było – zlikwidować, a następnie wymazać pamięć o katedrze. A bez pamięci nie będzie przyszłości, o której marzymy, w którą zainwestujemy.” W księdze znajdują się również wspomnienia najstarszych członków gminy. Podsumowując wystąpienie arcybiskup zauważył: „Dziś Kościół luterański w Rosji nie jest alternatywą dla prawosławia, jak twierdzą niektórzy, nie równoległą strukturą, ale organiczną częścią rosyjskiej rzeczywistości w jej różnorodności”. 

W styczniu 2010 roku iglica została całkowicie odrestaurowana, wysokość katedry z iglicą wynosiła 62 metry. W lipcu 2011 roku uczniowie Szkoły Artystycznej w Rydze zainstalowali nowy neogotycki ołtarz z rzeźbionymi ostrołukami i iglicami, wiszącą ambonę z baldachimem, nową chrzcielnicę, świecznik wielkanocny oraz balustradę oddzielającą część nawy głównej , przekształcając w ten sposób przestrzeń ołtarzową katedry.

Natomiast kilka lat później dokonano oficjalnego otwarcia Roku Reformacji w Rosji, które odbyło się 22 marca 2017 roku w hotelu President. Podczas spotkania duchowni, przywódcy publiczni i państwowi zauważyli, że historia kościołów protestanckich jest nierozerwalnie związana z historią Rosji, a wartościowe wytyczne, jakie kościoły protestanckie mogą dać dzisiejszemu społeczeństwu rosyjskiemu, nie straciły na aktualności, ale wręcz przeciwnie , stały się jeszcze bardziej poszukiwane.

W jej skład uroczystych obchodów 500-lecia Reformacji weszli przywódcy protestanckich organizacji religijnych takich jak: Ewangelicki Kościół Luterański Rosji, Rosyjski Zjednoczony Związek Chrześcijan Wiary Ewangelicznej (Zielonoświątkowcy), Kościół Chrześcijan Adwentystów Dnia Siódmego, Rosyjski Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, Rosja Związek Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów. W grupie roboczej uczestniczą również przedstawiciele Departamentu Zewnętrznych Stosunków Kościelnych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego, Kościoła Rzymskokatolickiego w Rosji, wysocy urzędnicy Administracji Prezydenta Federacji Rosyjskiej i Rządu Moskiewskiego oraz Międzynarodowej Unii Kultury Niemieckiej. W dniu 25 października 2017 roku w katedrze w obecności Prezydenta Republiki Federalnej Niemiec Franka-Waltera Steinmeiera odbyła się symboliczna ceremonia przekazania świątyni na własność Rosyjskiego Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego.

 

Zródła:

  1. Юлия Зайцева – http://peter-paul.ru/news/802/?sphrase_id=1406 – Internet, dostęp 19-08-2021
  2. Luteranie.pl –  http://old.luteranie.pl/pl/?D=2489  – Internet, dostęp 19-08-2021
  3. Ewangielicy.pl – http://luter2017.pl/  –  Internet, dostęp 19-08-2021
  4. Томан И.Б., I.Toman, Московские немцы: места памяти, Moscow Germans: places of memory – http://futureruss.ru/wp-content/uploads/2020/12/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F-%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%98..pdf  – Internet, dostęp 19-08-2021
  5. Ключ от храма: собор Петра и Павла в центре Москвы передан в собственность лютеран, https://www.vesti.ru/article/1574362  – Internet, dostęp 19-08-2021
  6. Wikipedia