I. Koniec Sojuszu, Początek Tragedii

REKLAMA

Drugi Zimowy Pochód (lub Rajd Listopadowy) Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL) przeciwko bolszewikom w listopadzie 1921 roku był symbolicznym i tragicznym epilogiem walk o niepodległą Ukrainę.
​Operacja rozpoczęła się zaledwie pół roku po słynnym „przepraszam” Piłsudskiego (maj 1921 r.) skierowanym do internowanych żołnierzy petlurowskiej armii. Ponad rok po zawarciu rozejmu w wojnie polsko-bolszewickiej, sprawa wolnej Ukrainy była już ostatecznie przegrana. Mimo to, część żołnierzy URL postanowiła pokazać, że jest „kozackiego rodu” i że do końca, wbrew wszystkiemu, będzie walczyć o wolność.

II. Akt Samobójczy na Tyłach Wroga

Pochód Listopadowy (trwał od 4 do 22 listopada 1921 r.) był operacją wojskową podjętą przez siły ukraińskie internowane w Polsce i Rumunii. Miał na celu wzniecenie powszechnego powstania na radzieckiej Ukrainie i odnowienie jej państwowości.
​

Wielu historyków słusznie uważało to przedsięwzięcie za skazane na klęskę – swego rodzaju akt samobójczy. Ukraińcy działali bez realnej pomocy z zagranicy, ponieważ Polska, ich niedawny sojusznik, zawarła już pokój z Rosją Sowiecką (Traktat Ryski, marzec 1921 r.). Oddziały były fatalnie wyposażone; niektórzy żołnierze nie mieli nawet butów.
​

Głównym dowódcą całej akcji był generał Jurij Tiutiunnyk. Jego największa jednostka, Grupa Wołyńska, liczyła zaledwie około 900 słabo uzbrojonych żołnierzy.

III. Męczeństwo pod Bazarem

Marsz zakończył się dramatyczną klęską w starciu z wielokrotnie liczniejszą kawalerią bolszewicką pod dowództwem Hryhorija Kotowskiego.
​

W brutalnej walce zginęło około 400 ukraińskich żołnierzy. Bolszewicy wykazywali się szczególnym okrucieństwem, mordując rannych i nieuzbrojonych woźniców. Do niewoli trafiło 537 żołnierzy.
​

Tragedia osiągnęła punkt kulminacyjny w miasteczku Bazar na Żytomierszczyźnie:
​22 listopada 1921 roku specjalna komisja bolszewicka skazała na rozstrzelanie 359 jeńców jako „złośliwych, aktywnych bandytów”.
​

21 listopada, na obrzeżach wsi Bazar, jeńcy zostali rozstrzelani. Gdy zaproponowano im przejście na stronę bolszewików, odmówili z hasłem, że nie zdradzą Ukrainy. Według świadectw zginęli, śpiewając ukraiński hymn „Szcze ne wmerła Ukrajina”.
​

Tylko mała grupa konnych, w tym generał Tiutiunnyk i inni dowódcy, zdołała przebić się i wrócić do Polski. Drugi Zimowy Pochód zakończył się jako ostatnia, heroiczna, ale nieudana próba walki zbrojnej o niepodległość Ukrainy w latach 1917–1921.

IV. Wstyd i Brak Wizji

Jako Polak, myślę o tym z wielkim wstydem.
​Zostawiliśmy naszych dzielnych sojuszników samym sobie. Taki pochód trzeba było zorganizować i wesprzeć w optymalnym momencie: w trakcie negocjacji w Rydze (jesień 1920 – wiosna 1921), zanim Polska była formalnie związana traktatem. Ponoć nie byliśmy już dalej w stanie prowadzić regularnej wojny, ale trzeba było jednak prowadzić dyplomatyczną grę, a po cichu wspierać na Ukrainie petlurowców, a na Białorusi sojuszniczą armię Bułak-Bałachowicza.
​

Niestety, polska delegacja zdominowana przez Endecję sprzedała w Rydze naszych sojuszników, a na dłuższą metę – w moim przekonaniu – także Polaków. Likwidując bufor w postaci niepodległej Ukrainy, postawiliśmy Polskę w bezpośrednim sąsiedztwie z rosnącą potęgą sowiecką. Petlurowcy zostali skazani na margines a to spowodowało, że w próżni po nich, zaczął dynamicznie rosnąć skrajny ukraiński nacjonalizm. Piłsudczykom i samemu Piłsudskiemu zabrakło zaś determinacji, by politycznie powstrzymać to, co uważał za własną klęskę i hańbę.