Program Interkosmos, którego początek datuje się od 1965 roku był podyktowany nie tylko celami ideologiczno- propagandowymi przez władze komunistyczne ZSRR, ale miał też podłoże ścisłej współpracy różnych państw i to nie tylko bloku komunistycznegop. Przystąpienie Polski do Programu Interkosmosu dało Polskim naukowcom możliwość kształcenia się pod okiem specjalistów, którzy stworzyli podwaliny pod współczesną eksplorację kosmosu. To właśnie sowieckie rakiety wynosiły pierwsze polskie instrumenty naukowe.

REKLAMA

W kwietniu 1965 roku władze ZSRR wysłały do rządów państw socjalistycznych propozycję zorganizowania spotkania poświęconego zjednoczeniu wysiłków krajów socjalistycznych w badaniu i eksploracji kosmosu. W wyniku osiągniętych porozumień takie spotkanie odbyło się w listopadzie 1965 roku w Moskwie, wzięli w nim udział przedstawiciele PRL, Węgier, NRD, Kuby, Mongolii, Rumunii,  Czechosłowacji i oczywiście ZSRR. W 1966 roku w celu koordynowania prac w dziedzinie eksploracji kosmosu Akademia Nauk ZSRR powołała Radę Współpracy Międzynarodowej w Dziedzinie Eksploracji i Wykorzystywania Przestrzeni Kosmicznej do Celów Pokojowych (nazwa skrócona to Rada Interkosmosu). Celem Rady Interkosmosu było zarówno koordynowanie prac prowadzonych w kosmosie przez różne resorty i organizacje ZSRR, jak i planowanie wspólnych działań kosmicznych oraz organizowanie współpracy w badaniu i eksploracji kosmosu z zagranicą. Akademik BN Pietrow został mianowany przewodniczącym Rady Interkosmosu. Następnie nazwę „Interkosmos” przyjęto także dla programu wielostronnej współpracy międzynarodowej w dziedzinie eksploracji i wykorzystania przestrzeni kosmicznej, realizowanego przez kraje obozu socjalistycznego, obejmującego wspólne badania nad automatycznymi statkami kosmicznymi i załogowymi lotami kosmicznymi. Powstałe w ramach tego programu sztuczne satelity Ziemi nazywano także „Interkosmosem”. Program Interkosmos funkcjonował od 1967 roku do ostatecznego upadku obozu socjalistycznego w 1991 roku. W okresie swojego istnienia Rada Interkosmosu uczestniczyła zarówno we wspólnych pracach w ramach programu Interkosmos, który zrzeszał 9 krajów socjalistycznych, jak i w programach kosmicznych realizowanych na podstawie umów dwustronnych z rządami i organizacjami naukowymi Indii, Francji, USA, Szwecji, Austrii i innych państw.

W związku z rozpadem ZSRR w 1991 roku i ostatecznym zniknięciem obozu socjalistycznego Rada Interkosmosu przestała istnieć. W 1992 roku jego funkcje zostały przeniesione do sekcji „Współpraca międzynarodowa („Interkosmos”) – Rady Rosyjskiej Akademii Nauk ds. Przestrzeni Kosmicznej, która stała się następcą Międzyresortowej Rady Naukowo-Technicznej ds. Badań Kosmicznych przy Akademii Nauk ZSRR. Za formalne zakończenie prac Rady Interkosmosu uważa się zorganizowanie w kwietniu 2001 roku konferencji Interkosmos 30, poświęconej 30-tej rocznicy wystrzelenia satelity Interkosmos-1. Od 2002 roku rosyjska działalność międzynarodowa w zakresie podstawowych badań kosmicznych regulowana jest umowami dwustronnymi zawartymi przez Radę Kosmiczną Rosyjskiej Akademii Nauk z organizacjami naukowymi innych krajów.

W każdym z krajów przystępujących do Programu Interkosmos powołano krajowy organ koordynujący, odpowiedzialny za realizację prac i porozumień dotyczących poszczególnych projektów i tematów realizowanych w ramach uzgodnionego wspólnego programu. Prezydium Polskiej Akademii Nauk 29 września 1966 roku powołało Centrum Badań Kosmicznych (CBK PAN). Należy na wstępie podkreślić, że w okresie sprzed transformacji ustrojowej powstało w CBK PAN kilkadziesiąt czujników i elementów konstrukcyjnych rakiet i satelitów, które zostały wyniesione w bliższą i dalszą przestrzeń kosmiczną. Polski sprzęt przyczynił się do sukcesów tak przełomowych misji, jak Fobos 2 badającej księżyc Marsa czy Wega 1 i Wega 2, których celem było zbadanie Wenus oraz komety Halleya. W ZSRR takim organem stała się Rada Interkosmosu. W innych krajach uczestniczących w programie organy koordynujące określano także mianem komitetów, rad lub komisji Interkosmosu. W 1970 roku na spotkaniu szefów krajowych organów koordynujących program we Wrocławiu, nazwa „Interkosmos” została oficjalnie przypisana całemu programowi. 

W 1976 roku na spotkaniach w Moskwie przyjęto plan dalszego rozwoju programu Interkosmos, obejmujący również loty kosmonautów z krajów uczestniczących w programie na sowieckich załogowych statkach kosmicznych i stacjach kosmicznych, później wykaz krajów uczestniczących w międzynarodowych loty załogowe zostały rozszerzone. Wspólne badania kosmiczne oraz wystrzelenia satelitów i rakiet geofizycznych w ramach programu Interkosmos przeprowadzono w latach 1968-1991. W latach 1992-2000 w ramach rozszerzonej współpracy międzynarodowej kontynuowano realizację niektórych projektów uruchomionych w ramach programu Intercosmos, takich jak APEKS, CORONAS i Interball. Międzynarodowe loty załogowe w ramach programu Interkosmos realizowane były w latach 1978-1988. Pierwsze wspólne badania w ramach programu Interkosmos przeprowadzono w 1968 roku na sowieckim satelicie Kosmos-261, wystrzelonym w celu zbadania subpolarnej jonosfery i zórz polarnych. Eksperymenty prowadzone na satelicie były powiązane z naziemnymi obserwacjami jonosfery prowadzonymi m.in. przez NRD, Polsce, Rumunię, Czechosłowacji i ZSRR. Pierwszym satelitą zbudowanym w ramach programu współpracy międzynarodowej był Interkosmos-1 wystrzelony w 1969, a pierwszą rakietą geofizyczną programu Interkosmos był Vertical-1 wystrzelony w 1970 roku.

Łącznie w ramach programu współpracy międzynarodowej powstało i wystrzelono w latach 1969-1994 łącznie 26 satelitów serii Interkosmos i 11 rakiet geofizycznych serii Vertical. Zainstalowano na nich instrumenty stworzone przez kraje uczestniczące w programie, za pomocą których prowadzono badania przestrzeni bliskiej Ziemi i przestrzeni międzyplanetarnej, materii meteorytowej, Słońca, jonosfery i magnetosfery Ziemi, metody i środki badania Z kosmosu opracowano atmosferę Ziemi i Oceanu Światowego. Satelity powstałe w ramach bilateralnych programów współpracy radziecko-polskiej i radziecko-bułgarskiej, oprócz numeru seryjnego w serii Interkosmos, otrzymały swoje własne nazwy, odpowiednio Copernicus-500 i Interkosmos-Bułgaria-1300. Ostatnim statkiem kosmicznym programu Interkosmos był Interkosmos-25, wystrzelony z kosmodromu Plesetsk 18 grudnia 1991 roku w celu realizacji międzynarodowego projektu APEKS. Kolejny satelita, przygotowywany jako Interkosmos-26, został wystrzelony w 1994 roku, po upadku obozu socjalistycznego, i otrzymał nazwę CORONAS-I, od międzynarodowego projektu badania Korony Słońca. W trzech startach satelitów Interkosmos mikrosatelity serii Magion, stworzone w Czechosłowacji, zostały wraz z nimi umieszczone na orbicie i wykorzystane do wspólnych eksperymentów. Kraje uczestniczące w programie Intercosmos instalowały swoje instrumenty i uczestniczyły w eksperymentach kosmicznych nie tylko na satelitach o tej samej nazwie zbudowanych specjalnie na potrzeby realizacji programu, ale także na pojazdach badawczych serii Kosmos, Prognoz i innych na satelitach meteorologicznych Meteor, na satelitach komunikacyjnych Mołmia i Horizont, na automatycznych stacjach międzyplanetarnych Venera-15 i Venera-16, Vega. Aby uzyskać informacje niezbędne do wspólnej pracy w dziedzinie teledetekcji Ziemi, Ziemia została przebadana za pomocą załogowego statku kosmicznego Sojuz oraz stacji orbitalnych Salut i Mir. Na specjalnie przygotowanym statku kosmicznym Sojuz-22 przeprowadzono wspólny eksperyment „Tęcza” na wielostrefowej fotografii Ziemi z kosmosu, co pozwala na rozpoznanie właściwości fizycznych i stanu badanych obiektów. Wspólne badania biomedyczne prowadzono na satelitach typu Bion oraz w przygotowaniu i prowadzeniu lotów zarówno radzieckich, jak i wspólnych lotów załogowych. W sumie do początku lat 90-tych wystrzelono około stu różnych obiektów kosmicznych, nad którymi prowadzono wspólne międzynarodowe badania w ramach programu Interkosmos.

Na spotkaniach w Moskwie w lipcu i wrześniu 1976 roku przyjęto plan dalszego rozwoju programu Interkosmos, który obejmował międzynarodowe loty załogowe w latach 1978-1983. Postanowiono, że szkolenie kandydatów na kosmonautów zostanie zorganizowane w TsPK im. Yu.A. Gagarina, dowódcami załogi będą piloci-kosmonauci ZSRR, a kosmonauci-badacze będą obywatelami Białorusi, Węgier, NRD, Kuby, Mongolskiej Republiki Ludowej, Polski, Rumunii i Czechosłowacji. W 1979 roku do programu lotów załogowych dołączył Wietnam. Pierwsze wspólne loty zaplanowano na rok 1978, planowano w nich udział obywateli NRD, Polski i Czechosłowacji – krajów, które miały już duże doświadczenie w przygotowywaniu wspólnych eksperymentów w ramach programu Interkosmos i potrafiły szybko opracować programy badawcze dla swoich astronautów. Wyboru kandydatów na kosmonautów badawczych w ramach programu Interkosmos dokonały komisje narodowe uczestniczących krajów, szkolenie w CTC odbywało się według programu uproszczonego w porównaniu do szkolenia inżynierów lotu statku kosmicznego Sojuz, przy użyciu tych samych metod które służyły do ​​szkolenia sowieckich kosmonautów. Szereg źródeł wskazuje, że decyzja o udziale w lotach załogowych kosmonautów z krajów socjalistycznych miała przede wszystkim cele polityczne i mogła być swoistą odpowiedzią na zapowiedziane w lipcu 1976 roku przez USA plany zapewnienia obywatelom innych państw, przede wszystkim zachodnioeuropejskich  możliwością wzięcia udziału w lotach w ramach nadchodzącego programu Space Shuttle. Jednocześnie loty załogowe w ramach programu Interkosmos obejmowały rozbudowany program naukowy, który obejmował badania z zakresu biologii i medycyny kosmicznej, badania i mapowania powierzchni Ziemi, astrofizyki i fizyki kosmosu, nauki o materiałach kosmicznych i technologii. eksperymenty w mikrograwitacji.

Pierwszy załogowy lot w ramach programu Interkosmos odbył się 2 marca 1978 roku na statku kosmicznym Sojuz-28 i stacji orbitalnej Salut-6. Czechosłowacki kosmonauta-badacz Vladimir Remek stał się pierwszą osobą w kosmosie, która nie była obywatelem ZSRR ani USA. Kolejnymi kosmonauta-badaczami, którzy brali udział w międzynarodowych ekspedycjach odwiedzających stację Salyut-6 w 1978 roku byli Miroslaw Hermaszewski (Polska) i Sigmund Jen (NRD). Następnie Georgi Ivanov (Bułgaria), Bertalan Farkas (Węgry), Pham Tuan (Wietnam), Arnaldo Tamayo Mendes (Kuba), Zhugderdemidiin Gurragcha (Mongolia), Dumitro Prunariu ( Rumunia ) uczestniczyli w wyprawach wizytujących Salut-6 w latach 1979-1981. Od 1982 roku program międzynarodowych lotów załogowych na sowieckie stacje orbitalne został rozszerzony o astronautów z Francji (1982) i Indii (1984), którzy uczestniczyli w ekspedycjach odwiedzających stację Salyut-7. W 1986 roku na orbitę wystrzelono stację orbitalną Mir, która stała się międzynarodowym laboratorium kosmicznym. W ramach programu Interkosmos odbyły się do niej trzy ekspedycje w latach 1987-1988, w których uczestniczyli obywatele Syrii, Bułgarii i Afganistanu. Rozważano udział w lotach międzynarodowych w ramach programu Intercosmos Finlandii, jednak propozycja ta została odrzucona przez stronę fińską na etapie wstępnych konsultacji. Kolejne loty międzynarodowe do stacji Mir były realizowane głównie na zasadach komercyjnych, na podstawie umów dwustronnych zawartych przez Glavkosmos. Poza wystrzeleniami w ramach programu o tej samej nazwie, Rada Interkosmosu brała udział we wspólnych projektach kosmicznych, realizowanych na podstawie dwustronnych porozumień między rządami i organizacjami naukowymi ZSRR i innych krajów. Pierwsza brytyjska astronautka, Helen Patricia Sharman w 1991 roku poleciała w ośmiodniową misję na radziecką stację kosmiczną Mir w ramach „Projektu Juno”.  W 1971 roku podpisano porozumienie między Akademią Nauk ZSRR a NASA o współpracy w dziedzinie fizyki kosmicznej, meteorologii kosmicznej, badań środowiska naturalnego, biologii kosmicznej i medycyny. W 1972 roku akademik B.N. Petrov, przewodniczący Rady Interkosmosu i K. Kraft, dyrektor NASA Manned Flight Center, podpisali komunikat w sprawie uzgodnienia szczegółowych kwestii technicznych dla lotu Sojuz-Apollo w 1975 roku. Od 1976 roku sowiecko-amerykańska współpraca kosmiczna osłabła, ale trwała do połowy lat 80-tych głównie w dziedzinie biologii i medycyny.

Zgodnie z porozumieniem zawartym między Akademią Nauk ZSRR a Indyjską Organizacją Badań Kosmicznych, radzieccy specjaliści wzięli udział w stworzeniu pierwszego indyjskiego satelity Aryabhata, który został wystrzelony w 1975 roku przez rakietę Kosmos-3M z Kapustina Kosmodrom Jar. Następnie sowieccy lotniskowce wystrzeliły indyjskie satelity „Bhaskara I” i „Bhaskara II”.

Naukowcy z ZSRR, Niemiec, Francji, Austrii, NRD, Węgier, Polski, Czechosłowacji, Bułgarii i USA uczestniczyli w tworzeniu sowieckich stacji międzyplanetarnych projektu Vega rozpoczętego w 1984 roku, który był kontynuacją programu badawczego Wenus oraz część międzynarodowego projektu badania komety Halleya. Europejska Agencja Kosmiczna, Japonia i USA brały udział w odbieraniu i przetwarzaniu informacji ze stacji. Od drugiej połowy lat 70-tych urządzenia tworzone w Szwecji były instalowane na satelitach Interkosmos i Prognoz wraz z wyposażeniem krajów uczestniczących w programie Interkosmos. Oddzielne sowieckie badania nad Ziemią i przestrzenią międzyplanetarną w latach 80-tych były powiązane z programami naukowymi NASA, Europejskiej Agencji Kosmicznej, Japońskiej Agencji Badań Kosmicznych i innych krajów. 

W 1994 roku Polska podpisała z Europejską Agencją Kosmiczną umowę o współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej, którą następnie rozszerzono w roku 2002.W 2007 roku podpisano Porozumienie o Europejskim Państwie Współpracującym (PECS). Dzięki stworzeniu tego mechanizmu sfinansowano 45 projektów na łączną kwotę 11,5 miliona euro, realizowanych przez polskie firmy, instytucje naukowo–badawcze i uczelnie wyższe we współpracy z ESA. W listopadzie 2012 roku Polska stała się dwudziestym państwem członkowskim Europejskiej Agencji Kosmicznej, wpłacającym składkę o wartości około 30 milionów euro rocznie. Dla polskich firm i ośrodków badawczych otworzyło to drogę do szybszego rozwoju technologii kosmicznych i technik satelitarnych poprzez możliwość pełnoprawnego uczestnictwa w większości programów Agencji. (Udział Polski w badaniach i programach EAK i innych tutaj https://www.esa.int/Space_in_Member_States/Poland/Polska_w_kosmosie )

W chwili obecnej Centrum Badań Kosmicznych PAN współpracuje nie tylko z Europejską Agencją Kosmiczną (ESA), ale również z Chińską Agencją Kosmiczną  oraz z NASA i z wieloma innymi partnerami. Ma swój wkład w takie misje, jak m.in. Solar Orbiter, lądownik marsjański InSight, Herschel, Koronas-Foton,  Mars Express oraz Cassini–Huygens.

W Centrum Badań Kosmicznych  PAN powstały pierwsze polskie satelity naukowe takie jak:  „Lem” i „Heweliusz” oeaz wiele instrumentów naukowych wykorzystany Inną ciekawą misją jest Comet Interceptor, czyli pomysł na przechwycenie i zbadanie komety.

Zródła:

  1. Interkosmos znaczy współpraca, Praca zbiorowa, Biblioteczka Skrzydlatej Polski,  Wydawnictwo Komunikacji i Łączności 1985, str. 266
  2. Louis de Gouyon Matignon. Interkosmos (англ.). Space Legal Issues, https://www.spacelegalissues.com/space-law-interkosmos/   – (dostęp 20-05-2022)
  3. Andrzej Marks: Polak w Kosmosie. Warszawa: Książka i Wiedza, 1978, s. 98
  4. Praca zbiorowa: Kosmonautyka. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1971, s. 97.
  5. Intercosmos Soviet space program, Britannica, https://www.britannica.com/biography/Miroslaw-Hermaszewski  – (dostęp 20-05-2022)
  6. Bogdan Świątkiewicz, Polak w Kosmosie, Reportaż Dokumentalny,  Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia 1978
  7. Polska w kosmosie, ESA – Space in Member States – Poland, https://www.esa.int/Space_in_Member_States/Poland/Polska_w_kosmosie  – (dostęp 20-05-2022)
  8. Wikipedia.