Wyobraźcie sobie Państwo taką scenę: stajemy przed górą papieru, która sięga któregoś tam piętra. Trzysta tysięcy stron – ocean faktów, dat, zeznań i liczb. Według wszelkich praw biologii przeczytanie tego ze zrozumieniem zajęłoby człowiekowi lata życia. Tymczasem w procesie księdza Olszewskiego wydarzył się „cud”. Ławnicy, powołani do składu niemal w ostatniej chwili, potrzebowali zaledwie jednej doby, by oświadczyć z pełną powagą: „tak, zapoznaliśmy się z aktami”.

REKLAMA

To moment, w którym fizyka wywiesza białą flagę przed procedurą. Gdyby ci ludzie chcieli choćby przekartkować tę górę, musieliby przerzucać setki stron na minutę, bez sekundy przerwy na sen, jedzenie czy mrugnięcie okiem. To nie rekord świata w szybkim czytaniu – to bolesny symbol systemu, który wymaga od człowieka rzeczy nadludzkich tylko po to, by w papierach wszystko się zgadzało. Nie traktujmy tego jak anegdoty. To fundament naszej opowieści: o majestatycznej fikcji procesowej, która stała się urzędową normą. O sprawiedliwości, która zamiast na twardych dowodach, zaczyna opierać się na zbiorowym udawaniu, że niemożliwe właśnie stało się faktem.

Ta „nadludzka wydajność” ławników to zaledwie wierzchołek góry lodowej. W Olsztynie sędzia dostaje do ręki 320 tysięcy stron i ma stać się ich ekspertem w czasie, który ledwie starczyłby na przeczytanie streszczenia. W jednym z okręgów sądowych w Małopolsce sędzia dostał do ręki 280 tomów akt w sprawie korupcyjnej dotyczącej przetargów na drogi – i miał zaledwie 14 dni na przygotowanie uzasadnienia wyroku. Nawet przy 20 godzinach pracy dziennie to ponad 1000 stron na dobę. Fizyka nie wybacza, a człowiek nie jest maszyną. Sędzia nie miał wyboru – albo składa oświadczenie, że „zapoznał się z aktami”, albo ryzykował zarzut przewlekłości i kolejne sankcje dyscyplinarne.

To nie są jednostkowe przypadki – to codzienność w polskich sądach okręgowych i apelacyjnych od kilku lat. Gdyby ktoś policzył realny czas analizy akt w takich mega-sprawach, wyszłoby, że sędzia musiałby pracować z prędkością 8–10 stron na minutę przez całą dobę, bez przerwy na sen, jedzenie czy choćby kawę. W Poznaniu media huczą o wyroku wydanym rzekomo bez zajrzenia do akt. W Sądzie Najwyższym zdarzały się sytuacje tak absurdalne, jak ogłaszanie orzeczeń do pustych ścian. To nie jest rzetelność. To jest fikcja procesowa, którą system zmusza wszystkich uczestników do utrzymywania.

To nie są tylko incydenty – to systemowa patologia. Archaiczne procedury zderzają się z brutalną rzeczywistością mega‑procesów, a my wszyscy gramy w narodowym teatrze cieni: system udaje, że tworzy warunki do rzetelnego orzekania, a sędziowie – przyparci do muru terminami i statystyką – udają, że są w stanie posiąść wiedzę, której ludzki umysł nie obejmie w takim tempie. A w tym wszystkim siedzi zwykły Kowalski, który czeka na wyrok w sprawie, która może mu zabrać firmę i dorobek życia – nie wiedząc, że sędzia miał tyle samo szans na rzetelne poznanie akt, co na przeczytanie »Wojny i pokoju« w weekend.

I tu dochodzimy do epicentrum absurdu. Podczas gdy pod nogami sędziów piętrzą się góry nieprzeczytanego papieru, to część z nich toczy na szczytach swoją „wojnę bogów”. Od lat obserwujemy spektakl, w którym kluczowym pytaniem nie jest to, czy wyrok jest sprawiedliwy, ale to, czy sędzia, który go wydał, ma „właściwy” rodowód. Środowisko prawnicze spala się w sporach o to, kto jest „prawdziwym” sędzią, a kto tylko go udaje, kto jest „wolny”, a kto „zależny”, jakby o jakości sprawiedliwości decydował mistyczny status ontologiczny, a nie rzetelna praca nad materiałem dowodowym.

To tragikomiczny obraz: sędziowie kłócą się o odcienie purpury na togach i o to, czyja pieczątka ma lepszą genealogię, podczas gdy fundament, na którym stoją, paruje. Energia, która mogłaby zasilić modernizację, stworzyć sprawne procedury i dostarczyć nowoczesne narzędzia, zostaje rozmieniona na drobne w sporach o symbole i rytuały. „Mojsza racja” stała się ważniejsza niż odpowiedź na pytanie, jak w ogóle orzekać, gdy system wymaga od człowieka bycia bogiem czytającym 100 stron na minutę. To walka o kształt sztandaru na statku, który nabiera wody, bo nikt nie pomyślał o załataniu dziur w kadłubie.

Debata o konstytucyjnych pryncypiach stała się tak totalna, że zagłuszyła szelest przewracanych kartek na sędziowskich biurkach. Skupiliśmy się na wielkich słowach, zapominając o prozie życia, która te słowa weryfikuje. Bo niezależność sędziowska to nie jest tylko uroczysty akt powołania w pałacowych salach. Ona zaczyna się tam, gdzie nikt nie zagląda – przy biurku zawalonym tonami papieru, w dusznych archiwach, gdzie sędzia zostaje sam na sam z potworem o trzystu tysiącach głów.

Jeśli sędzia nie ma fizycznej możliwości, by rzetelnie przeanalizować materiał, na którym ma oprzeć wyrok, to jego niezależność staje się pustą deklaracją. Co z tego, że nikt mu nie dyktuje wyroku przez telefon, skoro sam staje się zakładnikiem informacyjnego chaosu? Kiedy spieramy się tylko o to, „kto” ma sądzić, oddajemy pole walkowerem w kwestii tego, „jak” ma to robić. Sędzia, któremu państwo każe walczyć z górą papieru za pomocą ołówka i zakładki, jest sędzią bezbronnym. Jego niezależność kończy się tam, gdzie zaczyna się fizyczna niemożliwość przeczytania akt.

W tym miejscu musimy skierować wzrok na Organizatora – Ministerstwo Sprawiedliwości i administrację sądową. Te instytucje mają stworzyć sędziemu warunki do sprawowania sprawiedliwości. Tymczasem zamiast budować nowoczesne zaplecze, Organizator woli okopywać się na politycznych frontach. Zamiast dostarczać narzędzia, które pozwoliłyby zapanować nad oceanem danych, bierze udział w personalnych roszadach i ustrojowych przeciąganiach liny.

To dramatyczne nieporozumienie. Realna niezależność sędziego nie wisi w próżni – jest uzależniona od warsztatu pracy. Jeśli państwo zmusza sędziego do pracy w warunkach przypominających dziewiętnastowieczną kancelarię, to odbiera mu autonomię. Sędzia pozbawiony wsparcia technologicznego, zmuszony do fizycznego przerzucania tysięcy tomów, przestaje być arbitrem, a staje się urzędnikiem uwięzionym w labiryncie. Państwo jako organizator abdykowało: uznało, że ważniejsze od tego, czy sędzia ma na czym pracować, jest to, po której stronie barykady stoi.

I tu dochodzimy do ściany, której nie przebije żaden paragraf: do starcia kodeksu z biologią. Można uchwalić dowolną ustawę, ale żadna legislacja nie unieważni praw fizyki. Prawo może nakazać sędziemu wiedzieć wszystko o trzystu tomach akt, ale nie sprawi, by jego mózg przetwarzał dane z prędkością procesora. Gdy procedura wymaga od człowieka nadludzkiej wydajności, wypycha go w stronę kłamstwa. System zmusza ławników i sędziów do składania oświadczeń, które w każdym innym kontekście byłyby poświadczeniem nieprawdy. Aby wymiar sprawiedliwości mógł kręcić się dalej, jego uczestnicy muszą udawać, że pokonali czas i przestrzeń.

W tę nierówną walkę prokuratura wchodzi z potężnym orężem, który w świecie informatyki nazywa się atakiem DDoS – przeciążeniem serwera tak dużą ilością danych, by przestał działać. W polskim sądzie tym „serwerem” jest człowiek, a zapytaniami są setki tomów akt. Tworzenie mega‑procesów, wrzucanie wszystkiego do jednego worka i odmawianie wyłączania pobocznych wątków stało się strategią paraliżującą. To nie jest rzetelne prezentowanie dowodów – to zasypywanie przeciwnika makulaturą.

Bez narzędzi cyfrowych sędzia zostaje sprowadzony do roli magazyniera papieru. Zamiast ważyć argumenty, musi najpierw odnaleźć szalę pod górą segregatorów. Państwo w roli oskarżyciela wie, że w tym papierowym oceanie sędzia‑analogowiec prędzej utonie, niż wyłowi niuanse. Proces przestaje być merytorycznym sporem, a staje się logistyczną bitwą o przetrwanie.

To nie tylko wysiłek fizyczny, ale wyniszczający proces psychologiczny. W nauce istnieje pojęcie decision fatigue – zmęczenie decyzyjne. Sędzia, który staje przed oceanem danych bez cyfrowego kompasu, przestaje być analitykiem. Jego umysł przełącza się w tryb „przetrwania”. Zamiast analizować, zaczyna „przewijać” rzeczywistość. W takich warunkach sprawiedliwość dryfuje w stronę przypadku. System, który ignoruje ludzkie ograniczenia poznawcze, jest nieludzki nie tylko dla sędziego, ale przede wszystkim dla podsądnego.

Ten paraliż to także potężne uderzenie w gospodarkę. To „ukryty podatek od niewydolności”, który państwo nakłada na wszystkich. Każda sprawa gospodarcza, która grzęźnie w papierach, to zamrożony kapitał, który nie pracuje. Firmy bankrutują, inwestycje znikają, podatki nie wpływają. Straty liczone są w miliardach. Chaos ekonomiczny jest ceną za to, że organizator pracy uznał modernizację za mniej ważną od politycznych gier.

I tu dochodzimy do najbardziej gorzkiego punktu: czasu jako adwokata przestępców. Przedawnienie to dziś „premia za anachronizm”. Gdy wielkie afery gospodarcze wyparowują z wokandy, bo zegar wybił godzinę zero, mamy do czynienia z bankructwem państwa. Państwo, które nie potrafi osądzić winnych w rozsądnym terminie, nagradza chaos, który samo stworzyło. Wystarczy, że prawnicy wyprodukują dość makulatury, a analogowy system sam się nią zadławi.

Kontrast jest bolesny. Żyjemy w „Państwie 2.0”, gdzie obywatel załatwia sprawy telefonem. Ale gdy przekracza próg sądu, wpada w technologiczne średniowiecze. To „Sąd 0.5” – miejsce, gdzie los człowieka zależy od trwałości kartki papieru i jakości sznurka. Możemy wymieniać prezesów i reformować kadry, ale jeśli każemy sędziemu pracować w systemie utkwionym w poprzednim stuleciu, dramat będzie się powtarzał.

W tym miejscu opowieść musi wskazać drogę wyjścia. W epoce big data rzetelność orzekania bez Legal Tech, czyli nowoczesnych narzędzi cyfrowych dla prawników, jest mitem. W krajach, które zrozumiały to dekadę temu, standardem są systemy do automatycznego analizowania dokumentów i błyskawicznego przeszukiwania cyfrowych dowodów (OCR, analiza powiązań i e-discovery). Tam sędzia nie traci tygodni na wertowanie kart – od tego ma technologię. W Polsce sędzia nadal musi być „własnym algorytmem”. Wymagamy od człowieka, by w głowie budował bazę danych, którą komputery przetwarzają miliardy razy szybciej. To absurd.

AI nie ma być wyrocznią. Ma być lojalnym asystentem. Sędzia pyta: „Gdzie świadek X zaprzeczył swoim zeznaniom?” – i w sekundę dostaje wskazanie konkretnej karty. To Explainable AI, czyli inteligencja wyjaśnialna. Ona nie mówi: „oskarżony jest winny”. Ona mówi: „oto dowód, sprawdź go sam”. To narzędzie daje sędziemu autonomię informacyjną i chroni przed błędem.

Fundamentem tej cyfrowej twierdzy musi być suwerenność. Akta sądowe to krew państwa prawa. Nie mogą wędrować po serwerach rozsianych po świecie. Digitalizacja sądownictwa to budowa państwowej infrastruktury krytycznej. Suwerenność cyfrowa oznacza, że to my trzymamy klucze do serwerowni i nadzorujemy algorytmy. Tylko wtedy sędzia jest naprawdę niezależny – wolny od nacisków politycznych i technologicznego szantażu.

Wprowadzenie suwerennej technologii przynosi jeszcze jedno rozwiązanie: koniec z „oświadczeniami na wiarę”. W świecie cyfrowym istnieje audit trail – nienaruszalny ślad aktywności. System wie, kto, kiedy i ile czasu analizował dany tom akt. To kładzie kres fikcji, w której sędzia musi zapewniać, że w jedną noc posiadł wiedzę z setek tysięcy stron. Cyfrowy ślad przywraca powagę procedurze i chroni sędziów przed systemem, który zmusza ich do niemożliwego.

W tej opowieści nie chodzi tylko o komfort sędziego – chodzi o równość broni. Dziś proces przypomina walkę Dawida z Goliatem. Prokuratura ma sztaby ludzi i lata na przygotowanie aktu oskarżenia. Obrona ma kilka dni i ołówek. To nie jest proces – to logistyczna egzekucja. Legal Tech zmienia zasady gry. Technologia demokratyzuje dostęp do dowodów. Merytoryczny spór zastępuje przerzucanie się makulaturą.

I tu dochodzimy do realnego zagrożenia dla stabilności państwa. Każde oświadczenie o „przeczytaniu niemożliwego” to prawny granat z wyciągniętą zawleczką. Obrońcy z łatwością wykorzystają tę fikcję w instancjach odwoławczych. Wystarczy proste wyliczenie, by dowieść, że skład orzekający nie mógł znać materiału. Lata pracy i miliony złotych mogą zostać unieważnione przez techniczny absurd. Sprawiedliwość zbudowana na kłamstwie procesowym jest krucha – runie przy pierwszej rzetelnej kontroli.

Państwo jako organizator musi zrozumieć, że jego zadaniem nie jest recenzowanie sędziowskich sumień, ale dostarczanie tlenu. Tym tlenem są narzędzia, które zdejmują z barków sędziego ciężar przerzucania makulatury. Technologia w sądach to nie luksus – to warunek rzetelnego procesu. Tak jak chirurg nie operuje w ciemnościach, tak sędzia nie może orzekać w informacyjnym mroku.

I tak dochodzimy do finału. Prawdziwa reforma wymiaru sprawiedliwości nie zaczyna się w sejmowych ławach ani w telewizyjnych studiach. Zaczyna się w serwerowni. Niezależność sędziowska rodzi się tam, gdzie kończy się chaos informacyjny, a zaczyna rzetelna wiedza o faktach. Dopóki nie zbudujemy suwerennej chmury danych i nie wdrożymy narzędzi Legal Tech, sprawiedliwość pozostanie zakładnikiem papieru, sznurka i sporów o to, czyja racja jest „mojsza”.

Możemy wymieniać składy sędziowskie i kłócić się o rodowody, ale jeśli pozostawimy ludzi samych przed górą trzystu tysięcy stron akt, zawsze będziemy skazani na procesową fikcję i „świeckie cuda” czytania w dobę. W XXI wieku droga do wolnych i sprawnych sądów prowadzi przez światłowód, który połączy sędziego z prawdą ukrytą w cyfrowym gąszczu. Bez tego fundamentu każda reforma będzie tylko przestawianiem mebli na pokładzie statku, który tonie pod ciężarem własnej makulatury.

Prawdziwa reforma nie rozstrzygnie się w sporze o to, kto sędziemu założył togę, lecz w tym, czy państwo jako organizator pracy pozwoli mu przestać walczyć z prawami fizyki. Bo dziś sędzia nie przegrywa z polityką, tylko z czasem, objętością i brakiem narzędzi. Przegrywa nie dlatego, że jest słaby, lecz dlatego, że system każe mu walczyć w pojedynkę z przeciwnikiem, którego nie pokona żaden człowiek: z chaosem informacyjnym.

Jeśli państwo nie zrozumie, że fundamentem sprawiedliwości jest infrastruktura, a nie rytuał, będziemy wciąż kręcić się w tym samym kręgu: kolejne reformy, kolejne spory, kolejne deklaracje — i ten sam sędzia, który nocą siedzi nad stosem akt, wiedząc, że nie ma fizycznej możliwości przeczytać wszystkiego, co powinien. To nie jest niezależność. To nie jest rzetelność. To nie jest sprawiedliwość.

Sprawiedliwość zaczyna się tam, gdzie kończy się fikcja. A fikcja kończy się tam, gdzie zaczyna się wiedza — prawdziwa, zweryfikowana, dostępna w czasie rzeczywistym. Wiedza, której nie trzeba szukać w piwnicy, w kartonach, w segregatorach, w tomach zszytych sznurkiem. Wiedza, która nie zależy od tego, czy ktoś zdążył coś przeczytać, ale od tego, czy system pozwolił mu to znaleźć.

Dlatego przyszłość polskiego wymiaru sprawiedliwości nie leży w kolejnych ustawach, lecz w światłowodach, serwerowniach i narzędziach, które pozwolą sędziemu być tym, kim ma być: arbitrem, a nie magazynierem. Dopóki tego nie zrozumiemy, dopóty będziemy skazani na powtarzanie tych samych błędów — i na te same „cuda” czytania w dobę, które kompromitują nie ludzi, lecz system, który ich do tego zmusza.

Możemy dalej toczyć wojny o to, czyja racja jest „mojsza”, ale to wojny o chorągiewki na statku, który tonie. Możemy wymieniać prezesów, reorganizować wydziały, zmieniać nazwy instytucji — ale jeśli nie zmienimy narzędzi, to zmienimy tylko dekoracje. A papier, sznurek i segregator nie są w stanie udźwignąć ciężaru współczesnego państwa prawa.

Dlatego wybór, przed którym stoimy, jest prosty i brutalnie uczciwy: albo zbudujemy nowoczesny, suwerenny ekosystem sprawiedliwości, który pozwoli sędziemu pracować jak człowiek XXI wieku, albo będziemy dalej udawać, że wszystko jest w porządku, aż kolejne procesy runą pod ciężarem własnej fikcji.

Sprawiedliwość nie potrzebuje cudów. Potrzebuje narzędzi. Nie potrzebuje bohaterów. Potrzebuje infrastruktury. Nie potrzebuje kolejnych wojen o symbole. Potrzebuje organizatora, który wie, że jego rolą nie jest walka, lecz budowa.

A kiedy to zrozumiemy — naprawdę zrozumiemy — wtedy iustitia Polonica wreszcie przestanie błądzić. I może po raz pierwszy od dawna będzie mogła odpowiedzieć na pytanie „quo vadis?” nie wzruszeniem ramion, lecz pewnym krokiem w stronę przyszłości, która nie jest z papieru, lecz z wiedzy.

Zbigniew Grzyb

Z serii: PITOLENIE STAREGO GRZYBA 🍄