Uznanie prof. Lidii Grychtołówny dla artystycznej działalności i osiągnięć Tomasza Trzcińskiego

Uznanie prof. Lidii Grychtołówny dla artystycznej działalności i osiągnięć Tomasza Trzcińskiego

Na dokumencie widnieje data 28 września 2018 roku. Moguncja. Pod słowami o mojej muzyce, improwizacji, własnym języku i poszukiwaniu nowych możliwości fortepianu podpisała się profesor Lidia Grychtołówna. Kiedy dziś patrzę na ten dokument, przypominam sobie przede wszystkim jej głos. I pewnego młodego człowieka, który dwadzieścia lat wcześniej szedł na pierwsze spotkanie z nią, nie bardzo wiedząc, co go czeka.

Tym człowiekiem byłem ja.

W 1996 roku profesor Joshard Daus zaprosił mnie na studia dyrygenckie u siebie na Wydziale Muzycznym Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji. Dwa lata później skierował mnie do prof. Lidii Grychtołówny. Znał ją z wielu wspólnych koncertów, ogromnie cenił jako artystkę i pedagoga. Spośród pianistów uczących wówczas w mogunckiej Wyższej Szkole Muzycznej, będącej częścią uniwersytetu, właśnie ją uważał za najwłaściwszą osobę dla mnie.

Zastanawiałem się, czy wiedział, ile w Polsce znaczyło jej nazwisko. Dla niego była znakomitą koleżanką z estrady. Ja nosiłem w sobie wspomnienia ze szczecińskiej filharmonii.

Jeszcze w latach osiemdziesiątych, jako uczeń podstawowej, a później średniej szkoły muzycznej w Szczecinie, chodziłem tam często. Kilkakrotnie słyszałem Lidię Grychtołównę. Grała zawsze wspaniale. Miała w sobie coś nadzwyczajnego, czego brakowało nawet wielu świetnym pianistom tamtych lat. Panowała nad instrumentem tak dalece, że pod jej palcami fortepian brzmiał fantastycznie. Uwodziła tym dźwiękiem słuchacza. Pamiętałem to bardzo dobrze.

Teraz miałem stanąć przed nią i samemu zagrać.

Przyjęła mnie z radością. Z wielką dobrocią, jak kogoś bliskiego. Mówiła do mnie „dziecko”, co mnie wzruszyło. Miałem dwadzieścia cztery lata i wyglądałem znacznie młodziej, to u nas rodzinne, ale w tym słowie było tyle ciepła, że zapewne już wtedy trochę wyhamowała moją tremę.

Przyjechałem po pięciu latach nauki teorii, ze studiów kompozycji i teorii muzyki w Akademii Muzycznej w Gdańsku. Przez cały ten czas ćwiczyłem i grałem pod okiem niezłych asystentów uczelni. Dużo też improwizowałem, szukając już wówczas swojego świata przy fortepianie.

W Moguncji czekał mnie jednak bardzo konkretny próg do przekroczenia. Przyjęcie na dyrygenturę wymagało zdania egzaminu z fortepianu na wysokim poziomie. Obok dyrygentury trzeba było studiować pedagogikę fortepianową i również ten kierunek ukończyć dyplomem. Dlatego przyszedłem z repertuarem, który Pani Profesor miała ocenić przed egzaminem.

Wybrałem pierwszą część Sonaty C-dur op. 2 nr 3 Beethovena, Fantazję i fugę a-moll Bacha — osiem stron szesnastek u samego Bacha! — Nokturn Des-dur op. 27 nr 2 Chopina i Preludium D-dur op. 23 nr 4 Rachmaninowa. To było sporo grania.

Usiadłem przy nowym Bösendorferze 211. Jego klawiatura i dźwięk zupełnie mnie zaskoczyły. Instrument był dla mnie niezwykle trudny do opanowania, a trema robiła swoje. Lidia słuchała z wielką uwagą. Kiedy skończyłem, zapytała:

— Powiedz, kto ci układał ręce?

Zdumiałem się. Miałem wielu nauczycieli, ale szczególnie wiele przejąłem od Jurija Polaka. W latach szkolnych uczyli mnie również jego dwaj koledzy z konserwatorium w Kijowie, Jewgienij Kosenko i Ewgenij Rżanov. Przede wszystkim jednak Jurij układał mi rękę na nowo. Przekazał mi też pasję gry na tym instrumencie.

Wymieniłem ich nazwiska.

— No to jesteśmy w domu!

Nie znała ich osobiście. Bardzo ceniła jednak rosyjską szkołę gry, a moi nauczyciele byli ludźmi ogromnie muzykalnymi. Jej reakcja przyniosła mi ulgę. Po chwili przeszła do rzeczy.

Musimy dużo popracować. Jeżeli chcę u niej studiować, muszę na egzaminie zagrać lepiej, niż mi się wydaje. Uprzedziła mnie, że na uczelni niechętnie dopuszczano kogokolwiek do jej klasy.

— Ale i technikę, i dźwięk masz niezłe. Powinieneś dać radę. Od razu zaczynamy.

Zaczęliśmy od słuchania.

Słyszała, jak zmagam się z fortepianem. Zauważyła również, z jaką ciekawością wciąż próbuję, jak on brzmi. Powiedziała wtedy coś, co zostało mi w pamięci:

— Grasz, a nie słuchasz w trakcie grania.

Prowadzenie linii. Granie w klawiaturze. Wydobycie dźwięku. Różne drobiazgi techniczne, rozpatrywane zawsze pod kątem muzyki. A obok mnie siedziała ona, przy starym, wysłużonym Steinwayu B, i radziła sobie z nim dziesięć razy lepiej niż ja z nowym Bösendorferem.

Nie byłem w stanie tego pojąć. Moi nauczyciele mawiali czasem „dobry fortepian”, „zły fortepian”, a tu… czysta finezja.

Śpiewała na nim.

Przez całe studia to było dla mnie najpiękniejsze w jej grze. W końcu zapytałem, jak ona to robi.

— Słucham i łączę dźwięki w kantylenie.

Pierwsze podejście do egzaminu nie wyszło. Miałem już większą pewność, jakieś wyczucie całości, więcej muzycznego sensu w tym, co grałem. Ale zdenerwowałem się nadmiernie. Przerwano mi w połowie pierwszego utworu i to wybiło mnie z rytmu. Miałem wrażenie, że komisji śpieszy się do końca.

W moim ówczesnym odczuciu przed Lidią miano respekt, lecz jeśli można było nie ułatwić jej zadania, nie ułatwiano. Widziałem w niej wybitną polską artystkę, która na tej uczelni stanowiła konkurencję. Samo życie. Ona po egzaminie pozostała spokojna.

— Za pół roku podejdziesz ponownie. Jeśli chcesz to studiować, musimy więcej popracować.

Chciała mi pomóc. Uznałem to za jakiś niebywały cud. Przyjeżdżali do niej naprawdę poważni pianiści z całego świata, ludzie przygotowujący się do konkursów. A ona znajdowała czas dla mnie i była gotowa przeprowadzić mnie przez kolejną próbę.

Postawiłem wszystko na jedną kartę. Dokładnie realizowałem jej wytyczne. Wiedziałem, że wie, co mówi. Była wymagająca, a przy tym serdeczna i spokojna. Przygotowywała mnie również do samej sytuacji egzaminacyjnej. Miałem muzykować i pokazać odporność. Uprzedzała, że będą sprawdzać, jak reaguję, i że przerwanie gry nie może mnie rozbić. Ambicję należało opanować. To był egzamin, ze wszystkimi jego zwyczajami.

Za drugim razem wiedziałem już, czego mogę się spodziewać. Zdałem.

— No to teraz do pracy.

Ruszyliśmy od razu w kilka różnych estetyk. Ballada g-moll Chopina, sonata Mozarta, Suita angielska Bacha, dwie Etiudy-obrazy Rachmaninowa. Po roku czekał mnie egzamin przejściowy. Musiał się udać, a program musiał być dobrze przygotowany.

Jednocześnie studiowałem dyrygenturę, pracowałem z chórem i jeździłem z profesorem Dausem na projekty EuropaChorAkademie po całej Europie. Lidia przyjmowała moje powroty z lekkim niepokojem. Czy przy tym wszystkim dam radę przygotować fortepian? Dałem radę, ale od pierwszego roku trzeba było ostro zabrać się do działania.

Lekcje odbywały się przy dwóch instrumentach. Ona cały czas siedziała przy swoim Steinwayu. Grała niektóre fragmenty równolegle ze mną albo zaraz po mnie, pokazywała miejsca, z którymi sobie nie radziłem. Nadawała mi swoje brzmienie. Potem zapisywaliśmy uwagi w nutach. Każde miejsce.

Kiedy zostawałem sam, wracało do mnie to, co słyszałem u niej. Rezonans, barwa, wybrzmiewanie. Lekkość i śpiewność. Radość grania, obcowania ze sztuką. Z czasem coraz wyraźniej rozumiałem, ile może zmienić sposób wydobycia pojedynczego dźwięku i jak bardzo wpływa na charakter całej frazy.

Wiele rzeczy przerabiałem na nowo. Zaczynałem myśleć o tym, jak muzyka zabrzmi dla słuchaczy w sali. Ballada zyskiwała bardziej koncertowy wymiar, jej poszczególne części własny wyraz i charakter. Lidia była wierna tradycji, którą znała, a przede wszystkim tekstowi kompozycji. To w nim szukaliśmy wskazówek do interpretacji.

Zdarzało mi się przyjść wcześniej i rozgrywać przed lekcją. Nie lubiłem gam i pasaży. Zamiast tego grałem coś od siebie. Któregoś razu zaczęła słuchać.

— Co ty grasz?

— A tak, od siebie…

— Aha… I często tak grasz? Bo to inaczej brzmi niż wtedy, gdy grasz utwory.

— Ja bardzo lubię improwizować.

Była zaskoczona.

— A to dobrze. Improwizacja bardzo rozwija. To sztuka.

Usłyszała w tym wolność. Opowiedziała mi przy okazji, że chodziła w Warszawie na Jazz Jamboree, słuchać słynnych pianistów. Teraz ja byłem zdumiony.

— A co pani ceni w ich grze?

— Niebywałą technikę i muzykalność.

Na drugim roku studiów zagrałem Balladę g-moll w całości na koncercie naszej klasy. Na egzaminie wykonałem tylko fragment. Potem utwór trochę sobie poleżał. Dojrzał. Obok niego przygotowałem dwa preludia Rachmaninowa i sonatę Mozarta.

Czułem, że przedstawiam słuchaczom interpretację Lidii. Wszystko, nad czym pracowaliśmy przy dwóch fortepianach, miało teraz zabrzmieć w całości.

Po koncercie podszedł do mnie Janusz Ekiert. Pogratulował wykonania. Powiedział, że usłyszał muzykę Chopina. Takiego Chopina lubił najbardziej — głębokiego, konkretnego, ale marzycielskiego. Mocnego wyrazowo.

Obecny był również profesor Krzysztof Baculewski, który przez rok gościnnie wykładał u nas historię muzyki polskiej. Przyszedł do mnie bardzo wzruszony, pod wielkim wrażeniem. Długo potem wspominał ten koncert.

Byłem zdumiony ich reakcjami. Zagrałem najlepiej, jak potrafiłem, lecz nie zdawałem sobie sprawy z tego, co przeżyli słuchacze. Lidia wyściskała mnie po koncercie. Była szczęśliwa. Wiedziałem aż nadto, co to oznacza. Było najlepiej, jak mogło.

Wtedy zaprzyjaźniłem się z Januszem Ekiertem. Kiedy wpadał do Akademii po żonę, nieraz długo rozmawialiśmy o muzyce. Przede wszystkim o interpretacji. Był fanatykiem pianistyki, wysmakowanym znawcą. Rozmowy z nim dawały mi możliwość przyjrzenia się temu, co robię, również od strony kogoś, kto całe życie tak uważnie słuchał innych.

Lidia nadal traktowała mnie przede wszystkim jako swojego studenta i przyszłego dyrygenta. Bardzo słusznie. Tymczasem ja miałem pewne wielkie marzenie.

Od trzeciego roku zacząłem ograniczać intensywną działalność koncertową z profesorem Dausem. Robiliśmy dziesiątki koncertów i nagrań, projekty dla rozgłośni SWR i SR, współpracowaliśmy z orkiestrami symfonicznymi różnych niemieckich miast. Wyjazdów było mnóstwo, tournée nawet po dziesięć razy w roku. Do tego dochodziły studia. Zdrowie zaczęło się upominać o swoje. Po incydencie określanym jako zawał ucha wziąłem urlop dziekański.

W tym okresie pracowałem również pod kierunkiem profesora Reicherta, wybitnego znawcy muzyki współczesnej, nad interpretacją awangardy. I właśnie jemu przyniosłem któregoś dnia transkrypcję „The Köln Concert” Keitha Jarretta.

Chciałem spróbować to postudiować.

Zdumiał się. Nie wiedział, że istnieje transkrypcja tego utworu. Mnie z kolei zaskoczyło, że samą muzykę znał i bardzo cenił. Zanim jednak otworzyliśmy nuty, postawił warunek.

— Robimy całość na koncert albo wcale.

Uznałem, że oszalał. Ale ja też byłem szalony, zdesperowany i wszystko się zgodziło. Zaczęliśmy pracę.

Poprosił, żebym na razie nie mówił o tym Lidii. Nawet gdyby zapytała.

— Mów, że robimy muzykę z 1975 roku. Ale nie mów, że to.

Przez ponad osiem miesięcy pracowaliśmy nad całością. Reichert wierzył, że zdołamy doprowadzić ten projekt do koncertu i że ta praca przyniesie rezultat. Miałem zainaugurować duży cykl występów pianistów na Uniwersytecie w Moguncji. W programie, obok Jarretta, znalazły się jeszcze utwory Bacha i Szostakowicza.

Lidia dowiedziała się o wszystkim dopiero trzy tygodnie przed koncertem. Zagrałem jej cały program. Muzyki Jarretta wcześniej nie znała. Kiedy skończyłem, była w szoku.

— Matko jedyna… Jak ty dasz radę? Wiesz, na co się porwałeś?

To był dla mnie Mount Everest pianistyki. Rozumiałem jej reakcję.

— No ale słyszę, że grasz to bardzo dobrze. Musimy dopracować kilka szczegółów.

Później siedzieliśmy u niej w domu na kanapie i słuchaliśmy oryginalnego nagrania. Płyta CD grała na takim zwyczajnym odtwarzaczu, „jamniku”. Omawialiśmy to, co trzeba zmienić. Na następną lekcję przyszedłem już po poprawkach.

Wysłuchała całego tego kolosalnego repertuaru bez słowa.

— Jest dobrze. Dasz radę. I już tego nie ćwicz. Do koncertu unikaj fortepianu. Musisz zebrać siły.

Posłuchałem. Program był gotowy, a ja ufałem jej radzie.

Profesor Reichert na próbie generalnej nadal miał wątpliwości. Powiedział, że jeśli nie czuję się na siłach, możemy koncert odwołać.

— Ależ skąd. Dam radę. Po to to robiliśmy.

Ja już byłem pewien.

Nadszedł 11 grudnia 2003 roku. Dzień niemożliwy.

O ósmej czterdzieści pięć, jak to miała w zwyczaju, zadzwoniła Lidia.

— Nie obudziłam cię?

— Nie, ale musiałem wstać, bo dzwonił telefon.

Powiedziała, że teraz na pewno wszystko się uda. Jestem świetnie przygotowany. Będzie wielki sukces.

To było dla mnie coś nowego. Zazwyczaj niepokoiła się, czy uczeń podoła, przeżywała cały koncert, denerwowała się. Tym razem w jej głosie był spokój, uśmiech i tyle pozytywnej pewności, że trudno było jej nie uwierzyć.

O dziesiątej pojawiła się u mnie Karin Fleischer, bardzo zaprzyjaźniona z nami malarka. Jechała z Kolonii do Regensburga i postanowiła po drodze mnie odwiedzić.

— Wiesz, ale mam koncert i zaraz idę na próbę na uniwersytet.

— A co grasz?

— „The Köln Concert” Keitha Jarretta oraz Bacha i Szostakowicza.

— Aha. Cooo?!

Postanowiła, że to namaluje. Interesowała ją sama muzyka, energia dźwięku, przeżycie, które można przenieść na papier. Karin była awangardzistką, zajmowała się grafiką muzyczną i szukała własnych sposobów utrwalania tego, co słyszy.

Na próbie obejrzała salę i pomieszczenie za sceną. Aula była podzielona wielką drewnianą, przesuwną ścianą na główną salę i niewielkie zaplecze. Zazwyczaj na różnych imprezach stały tam dania cateringowe dla gości. Tym razem za catering robiła Karin i jej sztuka.

Na wszystkich stołach rozłożyła wielkie arkusze czerpanego papieru. Tam miała malować podczas koncertu. Publiczność jej nie widziała, ona za to słyszała znakomicie. Koncertowy Steinway stał po drugiej stronie, tuż przy drewnianej ścianie, która dodatkowo odbijała jego dźwięk.

Sala wypełniła się po brzegi.

Po pierwszej części miałem wrażenie, że gdzieś odleciałem. Ludzie słuchali w wielkich emocjach. Czułem, że dzieje się coś wyjątkowego, że podejmujemy próbę, której rozmiar dopiero teraz w pełni do mnie dociera. Dotąd „The Köln Concert” kojarzył mi się z jednym człowiekiem, jego twórcą. Teraz ta muzyka rozbrzmiewała spod moich rąk przed pełną aulą.

Reichert po pierwszej części przyszedł do mnie i powiedział:

— Mogę odetchnąć. Tak, to miało sens.

Musiał wracać do domu, do Karlsruhe. Był grudzień i czekała go droga. Jechał już spokojny.

W przerwie za ścianę weszła również Lidia. Zobaczyła radosną Karin pośród obrazów.

— Jest świetnie, tak trzymaj. Ludzie są pod wrażeniem.

Po czym przyjrzała się Karin, arkuszom na stołach i, nie bardzo wiedząc, co powiedzieć, zapytała:

— To twoja mama? Czemu nie przyjdzie na salę? Co ona tu robi?

— Nie, pani profesor. To znajoma artystka. Maluje to, co ja gram.

— Aha. Co robi? Nagrywa?

— Nie, maluje. To taka nowa sztuka utrwalania przeżycia muzycznego.

— Aha. To ja już pójdę, a ty się skup na drugiej części.

Po koncercie przyszła w towarzystwie kilku pianistek, profesorek uczelni i swoich serdecznych koleżanek. Były zachwycone. Patrzyłem na ich reakcje i widziałem, jak mocno przeżyły to, co usłyszały. Wręcz nimi wstrząsnęło, w najpiękniejszym znaczeniu tego słowa.

— Dałeś radę koncertowo. Jestem z ciebie dumna. Strasznie się tym denerwowałam…

Uściskałem ją i podziękowałem za zaufanie. Sytuacja była trudna, ale wygrana wielka.

— Pogadamy o tym na lekcji. Teraz odpocznij, naciesz się. To był kawał dobrej roboty.

Wtedy zmieniło się coś w naszej relacji. Lidia wcześniej nie rozpatrywała moich możliwości w takich kategoriach. Tego wieczoru zobaczyła, jak daleko potrafię pójść i że całą tę ambicję umiem skierować na muzykę. Że zależy mi na sztuce, na głębokim wyrazie. Mogła odtąd pracować ze mną bardzo ambitnie, ufając, że przełożę jej wymagania na muzyczny rezultat.

W tym wszystkim ogromna była zasługa profesora Reicherta. Przez ponad osiem miesięcy wytrwał przy pomyśle, który sam od początku postawił tak wysoko. Zaczęło się przecież od mojego ostrożnego zamiaru, żeby trochę postudiować tę muzykę, a on zażądał całości na koncert. Teraz mógł wracać do Karlsruhe ze swoim „mogę odetchnąć”.

Zostały mi w pamięci słowa Lidii, jej uścisk, twarze ludzi i Karin pośród wielkich arkuszy papieru. Muzyka już wybrzmiała. Za drewnianą ścianą można ją było jeszcze oglądać.

Ciag dalszy nastąpi.