Dzisiejsza rzeczywistość potrafi zaskakiwać, ale bywa też przewidywalna — zwłaszcza gdy zamiast słuchać samych deklaracji, przyjrzymy się mechanizmom politycznej walki. Władza, która chce uderzyć w przeciwnika, nie musi przecież ogłaszać swoich zamiarów. Może mówić o porządku, bezpieczeństwie i ochronie obywateli. Warto więc pytać: przed czym ma nas chronić, jakimi środkami i kto będzie chronił nas przed nadużyciem tych środków?

REKLAMA

Podejrzenie politycznej operacji nie jest jeszcze jej dowodem. Zapewnienie o szlachetnych intencjach również nie dowodzi uczciwości. Dotyczy to każdej władzy — także tej, która rządzi dziś w Polsce.

Kto daje się uśpić nieustannym zapewnieniom, że rządzący działają wyłącznie dla jego dobra, może zbyt późno zauważyć, ile swobody oddał w zamian za obietnicę spokoju. Orwellowski „Rok 1984” był ostrzeżeniem. Najmniej pożytecznym wtedy, gdy czytamy go z przekonaniem, że nas na pewno nie dotyczy.

Gdy moje pokolenie czytało tę powieść, trudno było traktować ją jak fikcję. Dorastałem w mieście naznaczonym heroicznymi protestami robotniczymi, w kraju, którego najnowszą historię wyznaczały lata 1970, 1976, 1980 i 1981. Stan wojenny odcisnął piętno na codziennym życiu. Potem nadchodziły zmiany — wraz z pierestrojką, głośno zapowiadaną w mediach, znacznie ostrożniej torującą sobie drogę do rzeczywistości.

Orwell opisywał mechanizmy, które rozpoznawaliśmy wokół siebie. Wyostrzał je, ukazywał brutalniej, obnażał ich sedno. Znaliśmy przecież życie, w którym granice swobody wyznaczała władza, a człowiek uczył się cieszyć tym, czego jeszcze nie zakazano.

Połączenie telefoniczne z miejscowością dwa województwa dalej? Pamiętam cztery godziny oczekiwania. I to dla szczęśliwców, którym po dekadzie starań telefon w ogóle raczono przyznać. Służby miały własne kanały łączności. Obywatel miał czekać.

O prędkości światła nikt z nas nie myślał. Ze światłem był zresztą inny problem: gasło. Wieczorne wyłączenia prądu należały do naszej codzienności, bo właśnie wtedy rosło zużycie. Biedę nazywano oszczędnością, a mieszkańcy poznawali praktyczny sens tego słowa, siedząc po ciemku.

Szare społeczeństwo miało oszczędzać na tym, czego i tak mu brakowało.

A rachunki? Te przychodziły bez zakłóceń. Kwoty może nie były wielkie, ale obowiązek zapłaty pozostawał niewzruszony.

Prąd bywał. Rachunek był.

Dzisiaj do rachunku dopisujemy koszty emisji CO₂. Jeszcze nie za sam oddech, choć przenoszone na ceny energii, ogrzewania i towarów mogą być odczuwane jak swoisty podatek od codziennego życia. Gdy słyszę kolejne nawoływania do wyrzeczeń, wraca tamto wspomnienie: obywatel ma zużywać mniej, płacić i przyjąć do wiadomości, że tak trzeba.

Jakie to szczęście, że tlenu nie można ludziom tak łatwo wyłączyć. Jeszcze ktoś zaproponowałby wieczorne przerwy w oddychaniu.

Oczywiście dla wspólnego dobra.

Dlatego język ochrony, którym uzasadnia się ograniczenia wolności informacji, budzi we mnie tak głęboką nieufność. Sama nazwa ustawy nie odpowiada na pytanie, co będzie wolno urzędnikowi, a co pozostanie obywatelowi, gdy urzędnik się pomyli. Albo gdy doskonale będzie wiedział, co robi.

Powraca znajomy podział: dla wybranych — sprawna łączność i dostęp do informacji. Dla pozostałych — przekaz przygotowany, zatwierdzony i podany na ekraniku, który coraz więcej o nich wie. Żelazna kurtyna w wersji cyfrowej. Obawiam się, że można ją będzie opuścić pod hasłem ochrony tych, którym zasłoni widok.

Wolność? Owszem, ale tylko w jedną stronę. Od nich do nas — komunikat. Od nas do nich — ustawowa bariera.

Dla naszego dobra, oczywiście.

Pójdźmy zatem za tą logiką dalej.

Potraktujmy ją jako tworzywo ponurej fantazji, w której każda kolejna ingerencja otrzymuje troskliwe uzasadnienie.

Gdy rządzący stosują prawo tak, jak im wygodnie je rozumieć, państwo prawa staje się czarną groteską. Obywatel ma jednak widzieć w niej utopię — i wierzyć, że właśnie dla jego dobra ją urządzono.

Groteskę przeżywa się obowiązkowo. W utopię obowiązkowo się wierzy.

A cenzura? Nie ma takiego słowa. Jest cezura. Dzieli prawdę na tę, którą wolno powiedzieć, i tę, za którą trzeba przeprosić.

Orwell, rok 2034.

Która godzina? Ta, którą wyznaczono dla oszczędności energii. Żeby nikogo wieczorem zbyt późno nie oświeciło.

Najciemniej pod lampą? Wyłącz telefon. Włączysz jutro. Jeżeli będzie cię jeszcze stać na abonament. I jeżeli będzie po co.

To nie jest śmieszne, ale płacz również niczego nie rozwiązuje. Planeta płonie. Komunikat powtarzają wszystkie ekrany, więc trudno przeoczyć uzasadnienie kolejnych ograniczeń.

Ktoś mówi prawdę? Należy objąć go ochroną. Odizolować od szkodliwych kontaktów, zabezpieczyć urządzenia, ograniczyć możliwość rozpowszechniania niepokoju. Wyjaśnić, że chodzi o dobro jego dzieci.

Dzieci należy mieć tyle, ile przewiduje plan i obejmują świadczenia. Na pozostałe nie przyznano przydziału. Narodziny wymagają zgody, a starość — uzasadnienia dalszych kosztów.

Klasa dysponentów energii nie może przecież oszczędzać na sobie. Zarządza wyrzeczeniami, musi więc zachować siły.

Szczegóły reguluje ustawa.

Kto protestuje, trafia do więzienia. Zostanie tam, aż zrozumie swój błąd i ze skruchą poprosi o najniższy wyrok. W tym czasie straci pracę, dom, oszczędności. Bliscy nauczą się nie wymieniać jego nazwiska. W urzędowym systemie pozostanie numerem sprawy.

Odrobi w łagrze. Nazwa będzie oczywiście inna, zatwierdzona przez departament ochrony godności.

Powód przedłużenia pobytu zawsze się znajdzie. Choćby brak dostatecznych postępów w rozumieniu wolności.

Niech zatem marzy o wolności — takiej, jaką przewiduje ustawa. Na plakatach jest jej pod dostatkiem. Demokracji również. Uśmiechnięte twarze zapewniają o tym na każdym rogu.

Nie wierzą państwo? Ustawa określi tryb sprostowania tej pomyłki.

Wątpliwości wolno mieć wyłącznie wobec treści niezatwierdzonych. Resztą zajmą się ci, którzy słuchają dla naszego bezpieczeństwa. Ustawowi dobroczyńcy.

Dyktatura? W aktualnym słowniku nie ma takiego słowa.

Proszę się uśmiechnąć. Można jeszcze oddychać. Na kredyt. Pierwsze raty: zero procent. Pewności.

A jeśli to nie wystarczy? Jeśli obowiązkowy komfort minimalny nie okaże się radosnym szczytem marzeń?

Zawsze można wyjechać. I nie wrócić.

Kiedy i dokąd? To się wyjaśni na przesłuchaniu.

Na razie proszę się zgłosić do komendy straży pożarnej.

Kiedyś gasiła pożary. Teraz gasi nadzieje.

Żeby nie płonęły.

Planeta wystarczy.

⸻

P.S. Państwo to twój przyjaciel.

…aństwo… ój… aciel…

…u… a… el…

Przepraszam. Żartowałem.

Państwo to mój przyjaciel. 


Ciąg dalszy nastąpi.

No chyba że…

— Halo, międzymiastowa?

— …

— Halo, międzymiastowa?

— …

— Halo, międzymiastowa?

— Międzymiastowa, słucham.

— Poproszę o połączenie.

— Dokąd?

— Do sąsiada.

— A nie może pan zatelefonować?

— Światło wyłączyli…

— …

— Halo, międzymiastowa?

     Koniec