Odpowiedzialność czy zemsta — między prawem a wolą władcy

Rozważania o sprawiedliwości, odwecie i jaizmie władzy

Wstęp

Kiedy przed kilkoma tygodniami odnalazłem na starym dysku komputerowym zapis radiowego komentarza Włodzimierza Odojewskiego z 1993 roku, nie przypuszczałem, że stanie się on początkiem nieco dłuższych rozważań o naszym życiu publicznym. Zamierzałem jedynie przypomnieć tekst, który przed laty zrobił na mnie duże wrażenie, a którego ponowna lektura po trzydziestu trzech latach nasunęła mi szereg skojarzeń ze współczesną Polską. Jak to jednak bywa, kiedy człowiek zaczyna grzebać w przeszłości, nie zawsze kończy na tym, czego początkowo zamierzał szukać.

W pierwszym eseju, „Czy Polska to Afryka?”, przypomniałem okoliczności powstania zapisu komentarza Odojewskiego, oddając następnie głos samemu pisarzowi. W drugim, zatytułowanym „Dzisiejsze refleksje o wczorajszym komentarzu”, próbowałem spojrzeć na Polskę z perspektywy minionych trzydziestu trzech lat, zastanawiając się nad tym, jak wiele udało nam się w tym czasie zbudować, a zarazem dlaczego niektóre obyczaje naszego życia politycznego okazały się tak zadziwiająco odporne na upływ czasu.

Tamte rozważania zakończyłem pytaniem o granicę pomiędzy sprawiedliwym rozliczeniem rzeczywistych nadużyć a polityczną zemstą, zapowiadając, że jest to temat na osobne pitolenie. Im dłużej jednak zastanawiałem się nad tym zagadnieniem, tym bardziej dochodziłem do przekonania, że nie sposób go rozpatrywać wyłącznie w kategoriach politycznych. Dotykamy tutaj bowiem czegoś znacznie bardziej złożonego, a mianowicie naszego ludzkiego pojmowania sprawiedliwości, stosunku do doznanej krzywdy i tej osobliwej zdolności do uzasadniania własnych poczynań, której niejednokrotnie odmawiamy innym.

Nie zamierzam w tej ostatniej części tryptyku sporządzać rejestru politycznych nadużyć ani zastanawiać się nad tym, któremu z ugrupowań należałoby wystawić bardziej surową ocenę. Interesują mnie mechanizmy, które mogą ujawniać się w różnych okolicznościach, niezależnie od tego, kto akurat sprawuje władzę i pod jakimi sztandarami występuje. Konkretne czyny mają oczywiście swoich konkretnych sprawców i powinni oni ponosić za nie odpowiedzialność, ale zrozumienie samych mechanizmów może nam się przydać również wtedy, gdy nazwiska dzisiejszych uczestników politycznych sporów znajdą się już w podręcznikach historii.

Zastanawia mnie przede wszystkim to, czy zawsze potrafimy odróżnić sprawiedliwość od własnego poczucia sprawiedliwości. Są to przecież dwie nieco odmienne rzeczy, choć dopóki pozostają ze sobą w zgodzie, rzadko odczuwamy potrzebę ich rozróżniania. Kłopot pojawia się zazwyczaj wtedy, gdy sprawiedliwość, której tak gorliwie się domagaliśmy, nie przynosi nam oczekiwanej satysfakcji.

Być może łatwiej będzie nam zrozumieć niektóre zachowania ludzi dysponujących władzą, jeżeli najpierw przyjrzymy się samym sobie. Ministerialne gabinety, sale sądowe i parlamentarne korytarze mogą bowiem nie być najlepszym miejscem do rozpoczęcia tych rozważań. Czasem wystarczy znacznie skromniejsza sceneria.

O zalanej łazience i słodyczy zemsty

Dla zobrazowania przykładu załóżmy, że mieszkam w bloku, i sąsiad mieszkający piętro wyżej zalał mi łazienkę. Mógł mu pęknąć wężyk doprowadzający wodę do pralki, mogła zawieść jakaś uszczelka, a mógł też zwyczajnie zapomnieć zakręcić kran. Początkowo interesuje mnie przede wszystkim naprawienie szkody, ale jeżeli sąsiad nie poczuwa się do odpowiedzialności, lekceważy moje uwagi, a przy kolejnych rozmowach zaczyna jeszcze okazywać zniecierpliwienie, powoli zmienia się również mój stosunek do całej sprawy. W pewnym momencie odnoszę już wrażenie, że to ja powinienem go przeprosić za to, iż moja łazienka znalazła się akurat pod jego łazienką. Obok szkody materialnej pojawia się poczucie osobistej krzywdy, którego nie da się tak łatwo usunąć przy pomocy farby i pędzla.

Przyjmijmy, że po kilku miesiącach starań otrzymałem należne odszkodowanie, łazienka została wyremontowana i właściwie nie powinienem mieć już do sąsiada żadnych pretensji. Czy jednak odczuwam z tego powodu pełną satysfakcję? Nie jestem tego taki pewien. A gdybym tak zobaczył owego sąsiada w poniedziałek rano, spieszącego się do pracy i stojącego przy samochodzie z czterema przebitymi oponami, to pewnie nawet kawa smakowałaby mi tego dnia nieco lepiej. Tyle że od widoku tych czterech flaków na parkingu sufit w mojej łazience bynajmniej nie stałby się bielszy.

Sprawiedliwość, której się domagałem, przyszła do mnie w postaci przelewu bankowego i kilku kartek urzędowego pisma, podczas gdy nieszczęście sąsiada mogłoby mi dostarczyć znacznie więcej emocji. Dostrzegam w tym pewną osobliwość naszej ludzkiej natury, od której sam również nie czuję się wolny. Niekiedy bowiem nawet naprawienie wyrządzonej nam szkody nie daje nam takiego poczucia satysfakcji, jakie mogłaby przynieść świadomość, że człowieka, który nas skrzywdził, również spotkało coś przykrego.

Właśnie tutaj zaczyna się ujawniać różnica pomiędzy dochodzeniem odpowiedzialności a pragnieniem zemsty. W pierwszym przypadku interesuje nas przede wszystkim to, czego człowiek się dopuścił i jakie konsekwencje powinien w związku z tym ponieść, w drugim coraz większego znaczenia nabiera to, jak bardzo chcielibyśmy, żeby owe konsekwencje były dla niego bolesne. Nie chodzi przy tym o przeciwstawianie surowości pobłażliwości. Są przecież krzywdy, których nie można naprawić, i czyny, za które człowiek powinien ponieść bardzo dotkliwą karę, chociażby po to, aby uchronić innych przed podobnymi doświadczeniami. O tym, czy mamy do czynienia ze sprawiedliwością, nie rozstrzyga jednak sama dolegliwość kary, lecz przede wszystkim jej zasadność, proporcjonalność i sposób, w jaki ustalono odpowiedzialność człowieka.

Możemy zresztą jednocześnie domagać się sprawiedliwości i pragnąć zemsty. Jedno pragnienie nie wyklucza drugiego, podobnie jak osobista satysfakcja pokrzywdzonego z ukarania sprawcy nie czyni jeszcze wymierzonej mu kary niesprawiedliwą. Problem pojawia się wówczas, gdy zaspokojenie tej satysfakcji staje się ważniejsze od ustalenia rzeczywistej winy i należnych za nią konsekwencji.

Skoro w poprzednim pitoleniu pojawił się już sąsiedzki płot, pozostańmy jeszcze przez chwilę przy tej niezwykle inspirującej dla naszego życia społecznego konstrukcji. Jeżeli sąsiad zagarnął kawałek mojej działki, a ja w odwecie spalę mu postawiony na niej płot, to do nierozstrzygniętego sporu o przebieg granicy dojdzie kolejny, dotyczący zniszczenia przeze mnie jego mienia. Sąsiad nadal powinien odpowiedzieć za swoje postępowanie, ale i ja mam już za co odpowiadać. W ten sposób człowiek pokrzywdzony może stać się sprawcą następnej krzywdy, nie przestając być pokrzywdzonym w sprawie pierwotnej. Jeszcze kilka podobnych sąsiedzkich uprzejmości i być może dopiero nasze wnuki zaczną się zastanawiać, od czego właściwie rozpoczął się konflikt, który odziedziczyły po dziadkach.

Znacznie trudniej jednak rozmawiać o wyższości sprawiedliwości nad zemstą w sytuacji, w której człowiek przez lata nie może się doczekać rozstrzygnięcia własnej sprawy. Wyobraźmy sobie, że zamiast otrzymać odszkodowanie za zalaną łazienkę, przez kolejne lata ponoszę koszty postępowania, gromadzę dokumenty, składam następne pisma i niewiele z tego wynika. Tymczasem sąsiad, dysponujący większymi możliwościami finansowymi, odpowiednimi znajomościami albo po prostu większą ilością czasu, nie musi się specjalnie przejmować moimi staraniami.

W takich okolicznościach pierwotna szkoda może z czasem okazać się najmniejszą z doznanych przeze mnie krzywd. Dochodzi do niej poczucie bezsilności, zmarnowany czas, niepewność i stopniowo narastające przekonanie, że w państwie, w którym podobno wszyscy jesteśmy równi wobec prawa, niektórzy potrafią się ową równością cieszyć nieco bardziej od pozostałych.

Nie lekceważyłbym tego rodzaju doświadczeń, próbując tłumaczyć człowiekowi skrzywdzonemu, że pragnienie zemsty jest moralnie naganne. Być może właśnie bezkarność, szczególnie ta demonstracyjna, połączona z lekceważeniem ludzi pokrzywdzonych, stanowi jedną z najlepszych pożywek dla odwetu. Człowiek, który przestaje wierzyć w możliwość uzyskania sprawiedliwości, zaczyna niekiedy poszukiwać innych sposobów odzyskania poczucia własnej godności i wpływu na to, co się wokół niego dzieje. Trudno mu się dziwić, choć nie każda obrana przez niego droga będzie prowadziła do rozwiązania problemu.

Nie muszę przecież być człowiekiem wolnym od pragnienia zemsty, żeby mieć prawo do sprawiedliwości. Właśnie dlatego, że mogę być rozgoryczony, rozgniewany i żądny odwetu, potrzebuję kogoś, kto rozpatrzy moją sprawę, nie kierując się moimi emocjami. Gdybyśmy wszyscy potrafili być bezstronnymi sędziami we własnych sprawach, być może wiele instytucji, które przez wieki tworzyliśmy, okazałoby się zbędnych. Skoro jednak takiej umiejętności nam nie dostaje, trudno przecenić znaczenie człowieka, który potrafi oddzielić nasze poczucie krzywdy od oceny prawnej zdarzenia będącego jego przyczyną.

Jest jeszcze coś, co w naszym stosunku do doznanej niesprawiedliwości wydaje mi się szczególnie interesujące. Otóż stosunkowo łatwo przychodzi nam przekonanie, że skoro zostaliśmy skrzywdzeni, przysługują nam pewne szczególne uprawnienia. Skoro bowiem to mnie wyrządzono krzywdę, to ja mam rację, a skoro mam rację, to może wolno mi nieco więcej niż człowiekowi, który mnie skrzywdził. Gdyby sąsiad przebił mi opony, nie miałbym większych trudności z moralną oceną jego postępowania. Gdybym natomiast to ja przebił opony jemu, zapewne potrafiłbym znaleźć dla swojego czynu znacznie więcej okoliczności łagodzących.

Mamy zresztą dość osobliwą zdolność do usprawiedliwiania własnych zachowań szlachetnością intencji, podczas gdy postępowanie innych oceniamy przede wszystkim na podstawie jego skutków. Własne intencje znamy albo przynajmniej wydaje nam się, że je znamy, natomiast u innych jesteśmy niekiedy gotowi doszukiwać się złych intencji nawet wtedy, gdy ich w rzeczywistości nie było. W pewnym momencie przekonanie o własnej racji może nam już wystarczać za uzasadnienie postępowania, którego w podobnych okolicznościach nie zaakceptowalibyśmy u drugiego człowieka. Pozwolę sobie tę ludzką przypadłość nazwać na użytek dalszych rozważań jaizmem. Celowo zaczynam przyglądać się jej u siebie, ponieważ nazbyt łatwo byłoby uczynić z tego określenia kolejną etykietę służącą do opisywania naszych przeciwników.

Dopóki jednak siedzę we własnej kuchni, popijam kawę, patrzę na jesienny ogród za oknem i rozmyślam nad sposobami przywrócenia sprawiedliwości w stosunkach z sąsiadem, moje możliwości działania pozostają dość ograniczone. Znacznie poważniejszego znaczenia nabiera ten sam mechanizm wówczas, gdy człowiekowi równie mocno przekonanemu o własnej słuszności powierzamy sprawowanie władzy publicznej. Wraz z objęciem urzędu otrzymuje on nowe możliwości działania, nie pozbywając się przecież wszystkich swoich dotychczasowych ludzkich słabości. Warto zatem zastanowić się, jaką rolę w jego pojmowaniu sprawiedliwości będzie odgrywało prawo, które z jednej strony umożliwia mu sprawowanie władzy, z drugiej zaś powinno wyznaczać granice jej sprawowania.

Prawo czy pejcz w ręku władcy?

Nie dlatego nakładamy na władzę ograniczenia, że każdego człowieka, któremu ją powierzamy, podejrzewamy o nieuczciwość, lecz dlatego, że nawet najlepszym z nich nie możemy powierzyć nieograniczonej władzy, a przecież nie wiemy, komu przyjdzie ją sprawować w przyszłości. Zresztą nawet człowiek uczciwy, kierujący się najlepszymi intencjami, nie jest przecież wolny od błędów, a jego wyobrażenie o tym, co służy dobru wspólnemu, niekoniecznie musi odpowiadać wyobrażeniom pozostałych obywateli. Trudno byłoby zatem budować państwo na nadziei, że za każdym razem uda nam się powierzyć władzę ludziom wystarczająco mądrym, szlachetnym i odpornym na rozmaite pokusy. Gdybyśmy posiedli taką umiejętność, zapewne niejeden problem ustrojowy mielibyśmy już dawno rozwiązany.

Prawo jest oczywiście narzędziem sprawowania władzy, ale równocześnie powinno wyznaczać granice jej działania. Te dwie funkcje nie pozostają ze sobą w sprzeczności, choć niektórym ludziom sprawującym władzę druga z nich wydaje się nieco mniej użyteczna od pierwszej. Szczególnie wtedy, gdy obowiązujące przepisy utrudniają realizację zamierzeń, o których słuszności są głęboko przekonani. Wygrane wybory dają im przecież prawo do realizowania określonego programu, nie czynią jednak właścicielami państwa. Jeżeli powierzam komuś klucze do wspólnego domu, to nie oznacza jeszcze, że przepisałem na niego całą nieruchomość ze wszystkimi jej mieszkańcami.

Przy okazji tych rozważań przypomina mi się tradycja prawa rzymskiego, stanowiąca jeden z fundamentów europejskiej kultury prawnej, oraz to, co Feliks Koneczny pisał o cywilizacji turańskiej, w której według jego koncepcji państwo i jego mieszkańcy pozostawali niejako własnością władcy.¹ Nie zamierzam tutaj idealizować starożytnego Rzymu, który również znał samowolę rządzących, ani podejmować szerszej dyskusji nad teorią cywilizacji Konecznego. Interesuje mnie przede wszystkim różnica pomiędzy dwoma sposobami pojmowania prawa: takim, w którym prawo wyznacza granice woli władcy, i takim, w którym wola władcy wyznacza granice obowiązywania prawa.

Nie trzeba zresztą sięgać do odległych epok ani szukać przykładów na innych kontynentach, aby dostrzec pokusę tego drugiego sposobu myślenia. Może się ona pojawić również w państwie demokratycznym, wyposażonym w konstytucję, parlament, sądy i wszystkie inne instytucje, których istnienie powinno nas przed taką pokusą zabezpieczać. Wystarczy bowiem, że człowiek sprawujący władzę nabierze przekonania, iż powierzony mu mandat, a zwłaszcza słuszność realizowanych przez niego celów, uprawniają go do postępowania w sposób, którego nie zaakceptowałby u swoich poprzedników.

I tutaj wracamy do naszego jaizmu. O ile w przypadku sporu z sąsiadem jego źródłem mogło być poczucie doznanej krzywdy, o tyle w przypadku ludzi sprawujących władzę może nim być również głębokie przekonanie o słuszności własnej wizji państwa, potrzebie przeprowadzenia określonych reform czy naprawienia rzeczywistych zaniedbań poprzedników. Nie lekceważyłbym tego rodzaju motywacji, ponieważ mogą one wynikać z autentycznej troski o sprawy publiczne. Problem pojawia się wówczas, gdy człowiek zaczyna uważać, że szlachetność celu niejako z góry rozgrzesza go ze sposobu, w jaki zamierza ten cel osiągnąć.

Z człowiekiem cynicznym, świadomie naruszającym zasady dla osiągnięcia własnych korzyści, sprawa jest pod pewnym względem prostsza. On przynajmniej zdaje sobie sprawę z tego, co robi, choć oczywiście nie daje mu to żadnego moralnego rozgrzeszenia. Znacznie trudniej rozmawia się z człowiekiem, który jest święcie przekonany, że jego własna moralna nieskazitelność daje mu prawo do zawieszenia zasad obowiązujących pozostałych śmiertelników. On bowiem, wyrządzając komuś krzywdę, może jeszcze odczuwać dumę z własnej szlachetności.

Jeszcze ciekawiej przedstawia się sprawa, gdy człowiek odnajduje w swoim otoczeniu ludzi podzielających jego sposób myślenia. Od indywidualnego przekonania, że ja mam rację, przechodzimy wówczas do zbiorowego przekonania, że my mamy rację. Własne wątpliwości łatwiej rozwiać w gronie osób, które mają podobne doświadczenia, przekonania i oczekiwania, zwłaszcza jeżeli każda z nich znajduje u pozostałych potwierdzenie słuszności własnych ocen. Z czasem może dojść do tego, że największe zdziwienie będzie w tym gronie budził nie człowiek naruszający wspólnie deklarowane zasady, lecz ten, który ośmieli się zwrócić mu na to uwagę.

Jaizm zbiorowy nie polega przecież na tym, że wielu ludzi ma wspólne przekonania, lecz na tym, że wspólnie przyznają sobie prawo do postępowania w sposób, którego nie zaakceptowaliby u innych. W ten sposób przynależność do określonego środowiska może stopniowo stawać się ważniejszym kryterium oceny człowieka niż jego rzeczywiste postępowanie. I trudno nie dostrzec tutaj związku z polityczną koteryjnością, o której przed trzydziestu trzema laty mówił Włodzimierz Odojewski. Wspólnota interesów może bowiem z czasem wytworzyć również swoistą wspólnotę moralnych usprawiedliwień.

Przychodzi mi w tym miejscu na myśl łacińska formuła cuius regio, eius religio² — czyja władza, tego religia, związana z pokojem augsburskim z 1555 roku, który miał służyć ograniczeniu konfliktów religijnych w Rzeszy. Przywołuję ją jednak nie ze względu na jej pierwotny sens historyczny, lecz jako metaforę pewnego sposobu pojmowania współczesnej polityki. Mam bowiem czasem wrażenie, że wraz ze zmianą władzy oczekuje się od nas nie tylko zaakceptowania nowych gospodarzy państwa, ale również przyjęcia nieco zmodyfikowanego katalogu politycznych prawd obowiązujących.

Osobliwe jest przy tym to, że nie trzeba nawet zmieniać całego katalogu. Wystarczy inaczej rozłożyć akcenty, niektórym pojęciom nadać nowe znaczenie, o innych na pewien czas zapomnieć. Człowiek, który jeszcze niedawno z wielkim zaangażowaniem bronił określonej zasady ustrojowej, może po zmianie politycznych okoliczności dojść do przekonania, że jej bezwzględne przestrzeganie byłoby wręcz szkodliwe dla państwa. Bywa, że ani sama zasada, ani okoliczności prawne nie uległy większym zmianom. Zmieniło się jedynie nazwisko człowieka, któremu owa zasada utrudnia realizację jego zamierzeń.

Z niektórymi słowami jest trochę tak, jak z monetami, które przez lata przechodziły z rąk do rąk. W końcu tak się wytarły, że trudno odczytać, jaki właściwie nominał na nich wybito. Niby wszyscy płacimy tą samą monetą, tyle że każdy przypisuje jej inną wartość. Słuchając debat politycznych, można czasem odnieść podobne wrażenie w odniesieniu do takich słów jak praworządność, demokracja, sprawiedliwość czy odpowiedzialność. Wszyscy chętnie się nimi posługują, wszyscy przypisują im wielką wartość, ale kiedy przychodzi do wyjaśnienia, co owe słowa oznaczają w konkretnej sytuacji, okazuje się, że używamy ich niekiedy do uzasadniania zupełnie przeciwstawnych działań.

Szczególnie interesujące wydaje mi się pod tym względem słowo „rozliczenie”. Można pod jego szyldem prowadzić rzetelne postępowanie zmierzające do ustalenia odpowiedzialności za rzeczywiste nadużycia, ale równie dobrze można próbować zaspokoić potrzebę politycznego odwetu. Samo użycie odpowiednio szlachetnego słowa nie zmienia przecież charakteru podejmowanych działań, choć może znacznie ułatwić ich zaakceptowanie ludziom, którzy chcieliby wierzyć w szlachetność intencji swoich politycznych przedstawicieli.

Z perspektywy zwyczajnego obywatela nie są to bynajmniej jakieś wydumane problemy filozofii prawa. Człowiek, który urządza sobie życie, podejmuje zobowiązania finansowe, buduje dom czy prowadzi przedsiębiorstwo, potrzebuje pewności, że państwo będzie respektowało jego prawa niezależnie od tego, kto akurat sprawuje władzę. Trudno przecież planować własną przyszłość, gdy znaczenie obowiązujących przepisów może się zmieniać wraz z politycznymi potrzebami kolejnych gospodarzy państwa. Jeszcze trudniej czuć się pełnoprawnym obywatelem, gdy zakres przysługującej nam ochrony zaczyna w jakimkolwiek stopniu zależeć od naszej politycznej przynależności.

Być może właśnie w tym tkwi istota różnicy pomiędzy prawem a pejczem w ręku władcy. Prawo powinno chronić człowieka również przed tym, kto w danym momencie dysponuje możliwością jego stanowienia i egzekwowania. Pejcz natomiast służy przede wszystkim temu, kto trzyma go w ręku. I niewiele zmienia tutaj szlachetność deklarowanych przez niego zamiarów, ponieważ po pewnym czasie ów pejcz może znaleźć się w rękach człowieka o zupełnie innych zamiarach.

Władca niekoniecznie musi jednak otwarcie łamać prawo, aby uwolnić się od wynikających z niego ograniczeń. Czasem wystarczy, że znajdzie ludzi, którzy w sposób niezwykle uczony wyjaśnią mu, iż przepis, w którym dotychczas dostrzegał przeszkodę w realizacji swoich zamierzeń, można rozumieć zupełnie inaczej. A jeżeli jeszcze owi ludzie będą równie mocno jak on przekonani o słuszności podejmowanych działań, być może nawet nie trzeba będzie ich do takiej interpretacji specjalnie namawiać.

¹ Por. Feliks Koneczny, „Różne typy cywilizacji”, w: „Kultura i cywilizacja”, s. 132; cyt. za opracowaniem „W trosce o człowieka. Paradygmaty stare i nowe”. Opracowanie (PDF)

² Zasada określana później łacińską formułą cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia) wynikała z postanowień pokoju religijnego zawartego w Augsburgu 25 września 1555 roku. Miała służyć ograniczeniu konfliktów religijnych w Rzeszy, przyznając jej władcom terytorialnym prawo decydowania o obowiązującym na ich obszarze wyznaniu — katolickim lub luterańskim. Zob. m.in. „Pokój Augsburski 1555”, HISTORIA.org.pl. Przywołuję tę formułę jako metaforę pewnego sposobu pojmowania współczesnych stosunków pomiędzy władzą a obywatelami. historia.org.pl

III. Kompas z magnesem pod tarczą

Zastanawiając się nad stosunkiem władzy do prawa, warto zwrócić uwagę na pewną okoliczność. Otwarte naruszenie przepisu jest na ogół znacznie łatwiejsze do zauważenia niż nadanie mu takiego znaczenia, jakie akurat odpowiada potrzebom człowieka sprawującego władzę. W pierwszym przypadku trzeba jeszcze jakoś wytłumaczyć obywatelom, dlaczego postąpiono niezgodnie z prawem, w drugim można ich nawet przekonywać, że podjęte działania służą jego przywróceniu. A jeżeli przy okazji uda się wykazać, że to poprzednicy przez lata niewłaściwie rozumieli obowiązujące przepisy, rzecz zaczyna nabierać dodatkowych walorów politycznych.

W latach dziewięćdziesiątych pojawiło się w polskim języku publicystycznym określenie „falandyzacja prawa”³, wywodzące się od nazwiska profesora Lecha Falandysza i związane z ówczesnymi sporami ustrojowymi. Samo zjawisko jest jednak znacznie starsze od jego polskiej nazwy i trudno byłoby uznać je za nasz narodowy wynalazek. Możliwość takiego interpretowania przepisów, aby uzasadniały wcześniej przyjęte zamierzenia, od dawna stanowi pokusę dla ludzi dysponujących władzą.

Prawnik może pomagać władcy zrozumieć, na co pozwala mu prawo, ale może też pomagać mu uzasadnić, dlaczego wolno mu zrobić to, na co prawo nie pozwala. W obu przypadkach będzie zapewne posługiwał się równie pięknym językiem prawniczym, tyle że w pierwszym będzie służył prawu, a w drugim władcy.

Przyznam jednak, że mam pewną słabość do ludzi potrafiących wszystko uzasadnić przy pomocy odpowiednio dobranych paragrafów. Budzą we mnie zarazem podziw i niepokój. Podziw dlatego, że sprawność intelektualna potrzebna do przeprowadzenia takiego wywodu bywa naprawdę imponująca. Niepokój dlatego, że równie sprawnie można czasem uzasadnić rzeczy rozsądne i nierozsądne. Kiedy słucham dwóch prawników przedstawiających przeciwstawne opinie, odnoszę niekiedy wrażenie, że obserwuję dwóch szermierzy, którzy tą samą bronią próbują pokonać przeciwnika. Człowiek postronny pozostaje zaś z pytaniem, czy zwyciężył lepszy argument, czy tylko sprawniejszy szermierz.

Nie chodzi mi przy tym o kwestionowanie potrzeby interpretowania przepisów, bo gdyby wszystkie możliwe sytuacje życiowe dało się przewidzieć i opisać w ustawach, praca prawników byłaby zapewne znacznie mniej skomplikowana. Czym innym jest jednak poszukiwanie właściwego rozumienia przepisu, a czym innym poszukiwanie takiego jego rozumienia, które pozwoli nam osiągnąć uprzednio ustalony rezultat. Adwokat reprezentujący interes swojego klienta ma prawo szukać argumentów przemawiających na jego korzyść. Znacznie gorzej, jeżeli w podobny sposób zaczyna rozumować człowiek, któremu powierzono bezstronne rozstrzygnięcie sporu.

Istotna jest tutaj kolejność postępowania. Czy najpierw przyglądamy się faktom, analizujemy przepisy i na tej podstawie dochodzimy do określonego rozstrzygnięcia, czy też najpierw ustalamy, jakie rozstrzygnięcie byłoby dla nas pożądane, a dopiero później przystępujemy do poszukiwania jego prawnego uzasadnienia? Z zewnątrz oba postępowania mogą wyglądać niemal identycznie, zwłaszcza dla człowieka, który nie posiada odpowiedniego przygotowania prawniczego. W obu przypadkach otrzyma przecież dokument zawierający stosowne odwołania do ustaw, paragrafów, wcześniejszych orzeczeń i poglądów uznanych autorytetów.

Jednym z bardziej znanych sposobów podporządkowywania wymiaru sprawiedliwości woli sprawujących władzę były tak zwane sądy na telefon. Określenie dość wymowne, bo i większych wyjaśnień nie wymaga. Ktoś, dysponując odpowiednimi wpływami, przekazywał człowiekowi mającemu rozstrzygnąć sprawę informację o tym, jakiego rozstrzygnięcia od niego oczekuje. Jeszcze dalej posuwano się w przypadku tego, co nazwałbym sprawiedliwością inscenizowaną, kiedy cały proces sądowy stawał się swego rodzaju przedstawieniem, którego zakończenie ustalono jeszcze przed rozpoczęciem pierwszego aktu. Pozostawało jedynie odegrać przewidziane scenariuszem role, zachowując przy tym wszelkie zewnętrzne pozory wymierzania sprawiedliwości.

Istnieje jednak również inna możliwość, moim zdaniem znacznie trudniejsza do rozpoznania. Wyobraźmy sobie sędziego, do którego nikt nie telefonuje, któremu nikt nie przekazuje instrukcji i który rzeczywiście samodzielnie podejmuje decyzje. Jest on jednak tak mocno przekonany o słuszności określonej wizji państwa, porządku społecznego czy dziejowej sprawiedliwości, że rozpatrując poszczególne sprawy, zaczyna podporządkowywać swoje rozstrzygnięcia temu przekonaniu. Co więcej, może być całkowicie przeświadczony o własnej niezawisłości i odczuwać niemałą satysfakcję z tego, że nikt nie ma wpływu na podejmowane przez niego decyzje. Pozwolę sobie ten mechanizm nazwać niezależnością ukierunkowaną.

Z niezależnością ukierunkowaną jest trochę tak, jak z kompasem, któremu ktoś zamontował pod tarczą magnes. Wskazówka nadal porusza się swobodnie, nikt jej ręką nie przytrzymuje, a jednak dziwnym trafem za każdym razem pokazuje kierunek, który odpowiada właścicielowi magnesu. I można oczywiście zapewniać wszystkich dookoła, że wskazówka jest całkowicie niezależna, tylko czy taki kompas nadal nadaje się do wyznaczania drogi?

Magnesu pod tarczą kompasu nie musi wcale montować polityk. Może go tam umieścić środowisko, do którego właściciel kompasu należy, a czasem nawet on sam, żeby przypadkiem jego wskazówka nie pokazywała innego kierunku niż wskazówki kompasów jego szanownych kolegów. Co zabawniejsze, zgodność wszystkich wskazań może zostać następnie uznana za dowód niezwykłej precyzji tych urządzeń, choć żadne z nich nie pokazuje rzeczywistej północy.

Nie twierdzę oczywiście, że każdy kompas pokazujący kierunek niezgodny z moimi oczekiwaniami musi mieć pod tarczą magnes. Byłoby to wyjątkowo wygodne rozumowanie, pozwalające zakwestionować każde rozstrzygnięcie, które mi się nie podoba. Obawiam się raczej, że znacznie chętniej zaglądamy pod tarcze cudzych kompasów niż pod tarczę własnego.

Nie oczekuję oczywiście od sędziego, aby był człowiekiem pozbawionym własnych poglądów, przekonań moralnych czy doświadczeń życiowych. Trudno byłoby zresztą znaleźć takiego człowieka, a jeszcze trudniej chyba byłoby powierzyć mu rozstrzyganie ludzkich spraw. Istotna jest natomiast jego zdolność do oddzielenia własnych sympatii i antypatii od kryteriów, według których powinien oceniać postępowanie innych ludzi. Sam fakt, że wydane przez niego orzeczenie jest zgodne z jego przekonaniami, nie świadczy jeszcze o stronniczości, podobnie jak wydanie orzeczenia sprzecznego z oczekiwaniami aktualnej władzy nie stanowi samo w sobie dowodu bezstronności.

Warto również przyjrzeć się bliżej zagadnieniu solidarności zawodowej. Jest rzeczą naturalną, że ludzie wykonujący ten sam zawód, mający podobne doświadczenia i stykający się z podobnymi problemami, wspierają się wzajemnie. W przypadku sędziów taka solidarność może odgrywać szczególnie ważną rolę w obronie ich niezawisłości przed naciskami politycznymi. Zastanawia mnie jednak, gdzie przebiega granica pomiędzy solidarnością zawodową a lojalnością środowiskową, która zaczyna ograniczać swobodę formułowania własnych ocen. Człowiek może bowiem wykazywać się niezwykłą odwagą wobec przedstawicieli władzy, a jednocześnie z wielką ostrożnością wypowiadać się na temat postępowania własnych kolegów.

Niezależność od władzy politycznej nie musi zatem oznaczać niezależności od własnego środowiska. I choć może to zabrzmieć nieco paradoksalnie, uważam, że sędzia powinien być niezawisły także wobec tych, którzy wspólnie z nim bronią sędziowskiej niezawisłości.

Z perspektywy zwyczajnego obywatela szczególnie niepokojąca jest sytuacja, w której spory dotyczące funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości zaczynają podważać pewność wydawanych przez niego rozstrzygnięć. Sędziowie kwestionujący status innych sędziów, sądy podważające skuteczność orzeczeń innych sądów, wzajemne spory o kompetencje i prawomocność podejmowanych decyzji mogą mieć oczywiście swoje rzeczywiste podstawy prawne. Kontrola prawidłowości powoływania sędziów czy działania instytucji jest przecież również elementem ochrony porządku prawnego. Jeżeli jednak przez lata nie potrafimy doprowadzić do uporządkowania tych spraw, warto zastanowić się, jak dalece konsekwencje naszych sporów ustrojowych obciążają ludzi, którzy nie byli ich uczestnikami.

Wyobraźmy sobie człowieka, który od kilku lat próbuje uporządkować sprawy spadkowe po zmarłych rodzicach. Nie interesują go specjalnie spory konstytucjonalistów, nie śledzi wypowiedzi poszczególnych środowisk sędziowskich, chciałby natomiast wiedzieć, czy dom pozostawiony przez ojca jest wreszcie jego własnością i czy może przystąpić do jego remontu. Podobnych wątpliwości może doświadczać przedsiębiorca, którego firma uzależniona jest od wyniku postępowania, albo człowiek próbujący ustalić zakres swoich zobowiązań wobec banku. Dla nich wszystkich pewność prawa nie jest przedmiotem akademickich rozważań, lecz jednym z warunków normalnego życia.

Państwo, którego zadaniem jest rozstrzyganie sporów pomiędzy obywatelami, samo nie powinno stawać się uczestnikiem niekończącego się sporu o to, kto ma prawo te spory rozstrzygać. Obywatel nie uczestniczył przecież w powoływaniu sędziów ani w opracowywaniu kolejnych reform sądownictwa, trudno więc uznać za sprawiedliwe obciążanie go konsekwencjami błędów popełnianych podczas tych przedsięwzięć.

Przyglądając się rozmaitym sposobom podporządkowywania instytucji określonym celom politycznym, dochodzę do czegoś, co na własny użytek określam mianem miękkiego zamordyzmu. Nie jest to próba stworzenia nowej kategorii ustrojowej, lecz publicystyczne określenie pewnego sposobu sprawowania władzy, w którym zachowuje się zewnętrzne formy demokratycznego państwa, stopniowo pozbawiając niektóre jego instytucje zdolności do rzeczywiście niezależnego działania. Nadal istnieją sądy, urzędy, organy kontrolne i odpowiednie procedury, nadal wydaje się decyzje opatrzone pieczęciami i uzasadnieniami, a ludzie reprezentujący władzę z wielkim zaangażowaniem rozprawiają o demokracji i praworządności. Tyle że coraz trudniej może być znaleźć instytucję, która potrafiłaby skutecznie przeciwstawić się ich woli.

Ów zamordyzm nazywam miękkim nie dlatego, że człowieka mniej boli, kiedy dostaje po grzbiecie, ale dlatego, że pejcz, którym się go okłada, opakowano w miękki papier z nadrukowanym słowem „praworządność”.

W poprzednim eseju zastanawiałem się nad różnicą pomiędzy remontowaniem naszego wspólnego domu a wymianą zamków w jego drzwiach. Pozostańmy jeszcze na chwilę przy tej metaforze. Może się przecież zdarzyć, że fundamenty jakiejś instytucji państwowej są do tego stopnia naruszone, iż konieczna staje się jej gruntowna przebudowa. Sam fakt, że rozebraliśmy niesprawną konstrukcję, nie daje nam jednak podstaw do uznania, iż wszystko, co postawimy na jej miejscu, będzie od niej lepsze. Można przecież rozebrać budynek sądu, a następnie postawić w jego miejscu kartonową atrapę z pięknie wykaligrafowanym napisem „SĄD”. Z odpowiedniej odległości, zwłaszcza na fotografii zamieszczonej w gazecie, całość może się nawet prezentować całkiem okazale.

O wartości przeprowadzonej reformy powinno świadczyć przede wszystkim to, czy instytucja odzyskała zdolność do należytego wykonywania powierzonych jej zadań, a jednym z najważniejszych tego sprawdzianów będzie możliwość podjęcia przez nią decyzji niekorzystnej również dla autorów reformy. Jeżeli bowiem cała naprawa wymiaru sprawiedliwości sprowadzałaby się do tego, że po jej przeprowadzeniu wskazówki wszystkich kompasów zaczęłyby pokazywać przeciwny kierunek niż przed remontem, trudno byłoby mnie przekonać, że przywrócono im zdolność wskazywania północy.

Wracając zaś do zasadniczego przedmiotu naszych rozważań, dostrzegam szczególne niebezpieczeństwo w tym, że instytucje podporządkowane określonym oczekiwaniom politycznym mogą służyć zarówno wymierzaniu odwetu przeciwnikom, jak i chronieniu własnego środowiska przed odpowiedzialnością. Bezkarność swoich i bezwzględność wobec obcych mogą być dwiema stronami tego samego mechanizmu. W obu przypadkach bowiem istotnego znaczenia nabiera przynależność człowieka do określonej grupy, podczas gdy przedmiotem oceny powinno być przede wszystkim jego postępowanie.

Obok niezależności ukierunkowanej można by zatem mówić również o czymś, co nazwałbym sprawiedliwością ukierunkowaną. Nie trzeba bowiem wpływać na treść każdego wyroku, jeżeli można wpływać na to, czyja sprawa w ogóle trafi przed oblicze sądu. Wobec jednych z niezwykłą starannością poszukuje się podstaw do pociągnięcia ich do odpowiedzialności, wobec innych z równie imponującą starannością poszukuje się powodów, dla których nie należałoby tego czynić. Osobliwego znaczenia nabiera wówczas lojalność środowiskowa, która może człowiekowi zapewniać ochronę nie tyle ze względu na jego niewinność, ile ze względu na jego przynależność do określonej grupy.

Można jednak pójść jeszcze o krok dalej. Nie trzeba przecież wywierać nacisku na sędziego, jeżeli można odpowiednio wpłynąć na to, któremu sędziemu przypadnie rozpatrywanie sprawy. Nawet losowanie składu orzekającego, pomyślane jako zabezpieczenie przed takim wpływem, może stracić swoją funkcję, jeżeli wcześniej, pod rozmaitymi pozorami, wyeliminujemy z grona losowanych tych, których rozstrzygnięcia wydają nam się nazbyt trudne do przewidzenia. Losowanie może wówczas przebiegać zupełnie prawidłowo, a wylosowany sędzia może orzekać bez jakichkolwiek bezpośrednich nacisków. Tyle że o kierunku całego przedsięwzięcia próbowano rozstrzygnąć jeszcze przed rozpoczęciem losowania.

Nie kwestionuję tutaj potrzeby wyłączania sędziów w przypadkach, w których istnieją ku temu rzeczywiste podstawy prawne. Interesuje mnie natomiast możliwość instrumentalnego wykorzystywania mechanizmów stworzonych dla ochrony bezstronności w celu osiągnięcia rezultatu będącego zaprzeczeniem owej bezstronności.

Wracając do naszych kompasów, można by powiedzieć, że nie zawsze trzeba montować magnes pod tarczą kompasu. Czasem wystarczy odpowiednio wcześniej zdecydować, które kompasy dopuścimy do wyznaczania drogi.

Zastanawiam się jednak, czy my sami, tak chętnie rozprawiający o niezależności sądów, rzeczywiście chcielibyśmy, żeby wszystkie kompasy wskazywały północ. Bo kiedy czytam niektóre komentarze pod wiadomościami o kolejnych politycznych rozliczeniach, odnoszę czasem wrażenie, że wielu z nas najchętniej samemu wsunęłoby pod tarczę kompasu niewielki magnes. Byle tylko jego wskazówka pokazywała w kierunku tych, którym chcielibyśmy wreszcie odpłacić za wszystkie ich łobuzerstwa.

³ Określenie „falandyzacja prawa” wprowadziła do polskiej publicystyki Ewa Milewicz w 1994 roku, nawiązując do sposobu interpretowania przepisów przez prof. Lecha Falandysza. Przywołuję je tutaj nie w celu ponownego rozpatrywania ówczesnych sporów ustrojowych, lecz jako określenie mechanizmu instrumentalnego posługiwania się wykładnią prawa, którego występowanie nie ogranicza się ani do tamtego okresu, ani do polskiego życia politycznego. Zob. Wielki słownik języka polskiego PAN, hasło „falandyzacja”. WSJP PAN

Kibice politycznej karczmy

W poprzednim eseju, przyglądając się temu, co dzieje się w naszej politycznej karczmie, poświęciłem chyba zbyt mało uwagi ludziom stojącym dookoła. Przecież nie wszyscy próbują rozdzielić uczestników awantury. Są i tacy, którzy zagrzewają jednego albo drugiego do walki, podpowiadają, czym można by przeciwnikowi przyłożyć, a później jeszcze mają pretensje, że uczynił to niezbyt skutecznie. Tyle że dzisiejszy kibic karczemnej awantury nie musi nawet wychodzić z domu. Wystarczy mu wygodny fotel, paczka chipsów, monitor i dostęp do Internetu.

Nie zawsze jednak u podłoża takiego zachowania leży zwyczajna potrzeba dostarczenia sobie emocji. Trudno się dziwić człowiekowi, który przez lata obserwował, jak jedni ponosili konsekwencje nawet stosunkowo niewielkich naruszeń prawa, podczas gdy inni, dysponujący odpowiednimi wpływami, potrafili unikać odpowiedzialności za znacznie poważniejsze czyny. Nieskuteczność kolejnych prób rozliczenia nadużyć może bowiem prowadzić do przekonania, że przy pomocy zwyczajnych środków prawnych niewiele już da się osiągnąć. W takich okolicznościach zapowiedź bezwzględnej rozprawy z ludźmi, którzy dotychczas wydawali się nietykalni, trafia niekiedy na bardzo podatny grunt. Trudniej jednak zrozumieć, dlaczego lekarstwem na tę niesprawiedliwość miałoby być ustanowienie kolejnej grupy ludzi, którym wolno więcej niż pozostałym.

Zastanawia mnie również, jak dalece sposób naszego uczestniczenia w życiu politycznym zaczyna przypominać kibicowanie podczas zawodów sportowych. Od kibica drużyny piłkarskiej trudno wymagać, żeby z równym entuzjazmem cieszył się z bramek strzelanych przez obie drużyny. Od obywatela można jednak chyba oczekiwać, żeby potrafił odróżnić zwycięstwo własnego obozu politycznego od zwycięstwa sprawiedliwości. W polityce bowiem, inaczej niż na boisku, korzystny dla naszej drużyny wynik nie zawsze jest korzystny również dla nas samych, choć niekiedy potrzeba sporo czasu, żebyśmy się o tym przekonali.

W tym swoistym widowisku szczególnego znaczenia nabiera sposób, w jaki docierają do nas informacje. Wielostronicowe uzasadnienie decyzji prokuratora czy orzeczenia sądu wymaga czasu, uwagi, a niekiedy również pewnego przygotowania, natomiast widok człowieka wyprowadzanego w kajdankach przemawia do wyobraźni niemal natychmiast. Co więcej, obraz ten nie musi być wcale zmanipulowany, żeby wywołać u odbiorcy mylne przekonanie o istocie całej sprawy. Pokazuje bowiem to, co rzeczywiście się wydarzyło, ale niekoniecznie wyjaśnia, dlaczego się wydarzyło i czy było uzasadnione. Tymczasem emocje zdążyły już zrobić swoje, zanim jeszcze pojawiła się możliwość zapoznania się z okolicznościami zdarzenia.

Przyjrzyjmy się choćby owym zatrzymaniom o szóstej rano, które na trwałe zagościły w języku polskiej publicystyki. Sama pora zatrzymania niewiele nam jeszcze mówi o zasadności przeprowadzonej czynności, ponieważ mogą za nią przemawiać względy bezpieczeństwa, potrzeba zabezpieczenia dowodów czy inne okoliczności prowadzonego postępowania. Interesuje mnie natomiast różnica pomiędzy działaniem, którego sposób przeprowadzenia wynika z rzeczywistych potrzeb postępowania, a takim, w którym istotną rolę odgrywa również potrzeba zademonstrowania siły państwa przed odpowiednio liczną publicznością. Zastanawiam się przy tym, ilu spośród ludzi z satysfakcją oglądających takie nagranie będzie po kilku miesiącach równie zainteresowanych treścią aktu oskarżenia, a po kilku latach uzasadnieniem wyroku.

Zatrzymanie człowieka nie jest przecież jeszcze stwierdzeniem jego winy, podobnie jak przedstawienie mu zarzutów nie jest wymierzeniem kary. W odbiorze społecznym te różnice potrafią się jednak dość szybko zacierać, szczególnie gdy bohaterem wydarzenia jest człowiek budzący silne emocje polityczne. Zanim sąd będzie miał okazję zapoznać się ze zgromadzonym materiałem dowodowym, część publiczności zdąży już nie tylko wydać własny wyrok, ale również zastanowić się nad wysokością kary. A kiedy po dłuższym czasie zapadnie rzeczywiste rozstrzygnięcie, może się okazać, że od sądu oczekuje się przede wszystkim potwierdzenia tego, co znacznie wcześniej rozstrzygnięto przed ekranami telewizorów i komputerów.

Nie zamierzam przypisywać całej odpowiedzialności za taki stan rzeczy politykom ani ludziom zajmującym się przekazywaniem informacji. Istnieje bowiem pewna zależność pomiędzy tym, czego oczekuje publiczność, a tym, co gotowi są jej dostarczyć uczestnicy życia politycznego. Jeżeli przejawem skuteczności władzy staje się w oczach jej zwolenników liczba widowiskowych zatrzymań, jeżeli spokojnie prowadzone postępowanie odbierane jest jako dowód opieszałości, a zachowanie umiaru jako przejaw słabości, trudno nie dostrzec pokusy dostosowania działań władzy do tych oczekiwań. Zemsta polityczna nie zawsze rodzi się zatem w gabinetach ludzi sprawujących władzę. Niekiedy jej pierwszych pomysłodawców należałoby szukać na widowni.

Dotyczy to również mnie samego, choć przecież nie kieruję prokuraturą, nie wydaję wyroków i nie decyduję o sposobie przeprowadzania czynności przez organy państwa. Siedzę sobie w Roczynach, grzebię w ogródku i żyję jako rentier zusowski. Świat jednak uparcie nie chce zostawić mnie w spokoju, a ja jego również. Nadal mogę poprzez własne wypowiedzi, komentarze czy udostępniane informacje współtworzyć atmosferę, w której pewne zachowania zaczynają uchodzić za społecznie pożądane. Pojedynczy komentarz napisany przy porannej kawie wydaje się rzeczą bez większego znaczenia, ale tysiące podobnych komentarzy mogą już stanowić dla ludzi sprawujących władzę całkiem czytelną informację o oczekiwaniach ich zwolenników. I choć moja odpowiedzialność za podejmowane przez władzę decyzje nie jest oczywiście taka sama jak odpowiedzialność ludzi, którzy je podejmują, nie mogę całkowicie uwolnić się od pytania o własny udział w tworzeniu społecznego przyzwolenia na określony sposób sprawowania władzy.

Jest jednak w tych naszych politycznych rozliczeniach jeszcze jeden paradoks, któremu warto się bliżej przyjrzeć. Otóż nadmierna gorliwość ludzi pragnących rozprawić się z przeciwnikiem może oddać temu przeciwnikowi całkiem nieoczekiwaną przysługę. Bywa bowiem, że politycznego męczennika nie trzeba nawet specjalnie produkować we własnym środowisku. Wyręczą nas w tym nasi najzagorzalsi przeciwnicy, jeżeli tylko pragnienie naszego poniżenia okaże się u nich silniejsze od potrzeby rzetelnego rozliczenia naszych czynów.

Wyobraźmy sobie człowieka, wobec którego istnieją poważne i dobrze udokumentowane zarzuty. W interesie społecznym leży ich wyjaśnienie, a w przypadku potwierdzenia winy również pociągnięcie go do odpowiedzialności. Jeżeli jednak podczas prowadzonego postępowania dochodzi do nadużyć, zaczyna się zmieniać przedmiot publicznej dyskusji. Coraz mniej rozmawiamy o tym, czego ów człowiek miał się dopuścić, coraz więcej natomiast o tym, w jaki sposób jest traktowany. Jego zwolennicy zyskują argumenty pozwalające im przedstawić całą sprawę jako polityczne prześladowanie, a on sam otrzymuje możliwość występowania przed opinią publiczną przede wszystkim w roli człowieka pokrzywdzonego.

Przypomina mi się tutaj nasz sąsiedzki spór o płot. Fakt, że zniszczyłem sąsiadowi mienie, nie rozstrzyga przecież na jego korzyść kwestii przebiegu granicy, ale dostarcza mu podstaw do wystąpienia przeciwko mnie z całkiem uzasadnionymi pretensjami. Podobnie jest z człowiekiem poddanym politycznemu odwetowi. Nadużycia popełnione wobec niego nie rozstrzygają o jego winie lub niewinności w sprawie, która pierwotnie była przedmiotem postępowania, rodzą jednak nową odpowiedzialność, tym razem po stronie ludzi, którzy zabrali się za jego rozliczanie. Jeżeli zaś wskutek ich postępowania utrudnione zostanie udowodnienie mu rzeczywistych nadużyć, to w imię walki z bezkarnością możemy się nawet przyczynić do jej utrwalenia. Trudno byłoby o bardziej osobliwy rezultat działań podejmowanych pod hasłem przywracania sprawiedliwości.

Warto również zastanowić się nad tym, ile właściwie kosztuje nas zgnojenie politycznego przeciwnika. Używam tutaj celowo tego niezbyt eleganckiego określenia, ponieważ dobrze oddaje ono różnicę pomiędzy rozliczeniem człowieka za jego czyny a uczynieniem z jego poniżenia osobnego celu działalności politycznej. Koszty takich przedsięwzięć nie ograniczają się przecież do pieniędzy wydawanych na kolejne postępowania, działalność instytucji czy ewentualne odszkodowania. Znacznie trudniej wycenić utratę zaufania do państwa, podważenie wiarygodności jego organów czy stopniowe przyzwyczajanie obywateli do przekonania, że prawo jest przede wszystkim jednym z narzędzi walki politycznej.

Jest w tym również pewna krótkowzroczność ludzi sprawujących władzę. Narzędzia, które dzisiaj okazują się przydatne w rozprawianiu się z przeciwnikami, niekoniecznie znikną bowiem wraz z końcem kadencji tych, którzy je stworzyli. Mogą przejść w ręce następnych gospodarzy państwa, którzy z równie wielkim przekonaniem o własnej moralnej słuszności zaczną ich używać przeciwko poprzednikom. I tak, zamiast rozliczać rzeczywiste nadużycia, możemy przez następne lata zajmować się rozliczaniem sposobu, w jaki rozliczano wcześniejsze nadużycia. Zajęcie zapewne niezwykle interesujące dla uczestników politycznych sporów, choć nie jestem pewien, czy równie pożyteczne dla pozostałych obywateli.

Najgorsze w tej naszej politycznej karczmie jest chyba to, że rachunku za potłuczone kufle, połamane krzesła i wybite szyby nie regulują wyłącznie ci, którzy się w niej awanturowali. Dostają go również ci, którzy do karczmy wcale nie zaglądali.

Zdarza się przy tym, że człowiek zasiadający dzisiaj na widowni politycznego spektaklu jutro sam będzie potrzebował pomocy instytucji, której instrumentalne wykorzystywanie jeszcze wczoraj przyjmował z uznaniem. Chciałby wówczas, żeby rozpatrzono jego sprawę bez nieuzasadnionej zwłoki, z poszanowaniem przysługujących mu praw, niezależnie od jego przekonań i znajomości. I wcale nie musi dostrzegać związku pomiędzy własnym bezpieczeństwem prawnym a sposobem, w jaki państwo traktowało ludzi, których ukaraniu wcześniej tak gorliwie kibicował.

Pozostaje jednak pytanie, jak zakończyć tę naszą karczemną awanturę. Nie chodzi przecież o to, żeby pozamiatać szkło pod dywan, postawić na stołach nowe kufle i udawać, że nic się nie wydarzyło. Ktoś te szyby wybił, ktoś połamał krzesła i ktoś powinien ponieść za to odpowiedzialność. Warto natomiast zastanowić się, czy potrafimy wystawić mu rachunek w taki sposób, żeby jego uregulowanie nie stało się początkiem następnej awantury.

Czy można zamknąć rachunek?

Krytykując polityczną zemstę, łatwo narazić się na zarzut, że w gruncie rzeczy broni się ludzi, którzy powinni ponieść odpowiedzialność za swoje postępowanie. Jeszcze łatwiej o taki zarzut w sytuacji, w której instytucje powołane do dochodzenia sprawiedliwości przez lata nie potrafiły wywiązać się ze swoich zadań. Rozumiem rozgoryczenie człowieka, któremu po raz kolejny tłumaczy się, że należy przestrzegać określonych procedur, choć z własnego doświadczenia wie, jak niewiele dotychczas z ich przestrzegania dla niego wynikało. Państwo prawa nie jest bowiem państwem, w którym obywatel ma obowiązek cierpliwie znosić niesprawiedliwość tylko dlatego, że wyrządzana jest mu zgodnie z procedurą.

Nie bardzo jednak rozumiem, dlaczego mielibyśmy wybierać wyłącznie pomiędzy bezczynnością a samowolą. Jeżeli określone rozwiązania prawne okazują się nieskuteczne, warto przede wszystkim zastanowić się nad przyczynami ich nieskuteczności. Być może należałoby uprościć niektóre procedury, lepiej zorganizować pracę instytucji, zapewnić im odpowiednie warunki działania, a także stworzyć skuteczniejsze mechanizmy dochodzenia odpowiedzialności ludzi, którzy zaniedbują powierzone im obowiązki. Obywatel powinien mieć również rzeczywistą, a nie jedynie zapisaną w przepisach możliwość zakwestionowania wadliwego rozstrzygnięcia czy bezczynności organu państwa. Samo dopisanie kolejnego uprawnienia do ustawy niewiele mu przecież pomoże, jeżeli skorzystanie z tego uprawnienia będzie wymagało następnych kilku lat jego życia.

Mam zresztą pewne doświadczenie z ludźmi przekonanymi, że istnieją tylko dwa rozwiązania. Albo zrobić coś natychmiast i bez oglądania się na przeszkody, albo nie zrobić nic. Kiedy słyszę takie rozumowanie, wyobrażam sobie człowieka, który po zgubieniu kluczy do mieszkania doszedł do wniosku, że skoro nie potrafi otworzyć drzwi, pozostaje mu już tylko wysadzić cały budynek w powietrze. Tymczasem pomiędzy bezradnym siedzeniem na schodach a użyciem materiałów wybuchowych istnieje zwykle jeszcze kilka innych możliwości.

Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy zmianą procedury, ponieważ nie spełnia ona swojej funkcji, a jej pominięciem, ponieważ w konkretnej sprawie przeszkadza nam w osiągnięciu oczekiwanego rezultatu. W pierwszym przypadku próbujemy stworzyć lepsze warunki dochodzenia sprawiedliwości dla wszystkich, w drugim natomiast czynimy wyjątek na potrzeby własnego przedsięwzięcia. Warto więc, zastanawiając się nad słusznością proponowanych zmian, zadać sobie dość proste pytanie: czy równie chętnie widzielibyśmy te rozwiązania w rękach ludzi, którym dzisiaj nie powierzymy nawet klucza do własnej piwnicy?

Osobnym zagadnieniem pozostaje czas, jakiego potrzebujemy na ustalenie odpowiedzialności człowieka. Przyzwyczailiśmy się już do tego, że wiele spraw można załatwić niemal natychmiast. Towar zamówiony wieczorem bywa następnego dnia rano pod naszymi drzwiami, pieniądze przesyłamy za pomocą kilku ruchów palcem po ekranie telefonu, a wiadomości z drugiego końca świata docierają do nas szybciej, niż zdążymy się zastanowić nad ich znaczeniem. Być może i od wymiaru sprawiedliwości zaczynamy oczekiwać podobnej natychmiastowości. Tylko że sprawiedliwości nie da się dostarczyć kurierem na jutro.

Co nie oznacza bynajmniej, że człowiek, który na tę przesyłkę czeka od kilkunastu lat, nie ma prawa zapytać, czy ktoś jej przypadkiem nie zgubił. Chciałby przecież otrzymać ją możliwie szybko, ale jednocześnie mieć pewność, że niczego istotnego nie zapomniano włożyć do paczki. Szybkość postępowania nie musi świadczyć o jego nierzetelności, podobnie jak wieloletnie prowadzenie sprawy nie daje nam jeszcze gwarancji, że zostanie ona rozstrzygnięta sprawiedliwie. Istotne jest raczej to, na co ów czas zostaje wykorzystany. Czym innym jest potrzeba zgromadzenia dowodów, wyjaśnienia sprzeczności i wysłuchania zainteresowanych stron, a czym innym wielomiesięczne wylegiwanie dokumentów w urzędowej szafie. Trudno byłoby uznać za cenę sprawiedliwości czas zmarnowany wskutek złej organizacji pracy instytucji, której wymierzanie tej sprawiedliwości powierzono.

Z upływem czasu wiąże się zresztą jeszcze jeden problem. Zemsta może nastąpić niemal natychmiast, ponieważ człowiek, który jej pragnie, zazwyczaj nie ma większych wątpliwości co do tego, kogo chciałby ukarać. Sprawiedliwość wymaga natomiast dopuszczenia również takiej możliwości, że nasze dotychczasowe wyobrażenie o przebiegu wydarzeń było niepełne albo wręcz błędne. Jeżeli naprawdę zależy mi na poznaniu prawdy, powinienem być przygotowany również na to, że po otwarciu szuflady znajdę w niej coś, czego wcale nie chciałem znaleźć, a czego szukać kazałem przecież z własnej woli.

Nie każda odpowiedzialność ma przy tym charakter prawny. Bywają decyzje polityczne, za które człowiek powinien ponieść odpowiedzialność przed wyborcami, choć nie naruszył żadnego przepisu. Bywają zachowania zasługujące na bardzo krytyczną ocenę moralną, choć trudno byłoby znaleźć podstawę prawną do ukarania ich sprawcy. Są wreszcie wydarzenia, których wyjaśnienie pozostaje istotne dla społeczeństwa nawet wtedy, gdy ludzie odpowiedzialni za ich przebieg od dawna już nie żyją. Ustalenie prawdy o przeszłości ma bowiem wartość samo w sobie, niezależnie od tego, czy można jeszcze wyciągnąć wobec kogokolwiek konsekwencje prawne.

Przypominają mi się w tym miejscu nasze dyskusje z pierwszych lat po przemianach ustrojowych 1989 roku. Polska znalazła się wówczas w sytuacji, w której trzeba było równocześnie budować nowe państwo i zastanawiać się nad stosunkiem do ludzi uczestniczących w funkcjonowaniu poprzedniego ustroju. Nie był to problem łatwy do rozwiązania, chociażby ze względu na ogromną różnorodność ludzkich doświadczeń, postaw i rzeczywistego zakresu odpowiedzialności. Czym innym była przecież przynależność do określonej organizacji politycznej, czym innym udział w podejmowaniu decyzji, a jeszcze czym innym osobiste uczestnictwo w działaniach wymierzonych przeciwko drugim ludziom. Próba rozliczenia wszystkich według jednego kryterium mogła prowadzić do niesprawiedliwości, ale równie niesprawiedliwe byłoby zaniechanie ustalania indywidualnej odpowiedzialności za konkretne czyny.

Wielokrotnie powracało w tamtych dyskusjach określenie „gruba kreska”, któremu z czasem nadawano rozmaite znaczenia. Warto przypomnieć, że Tadeusz Mazowiecki w swoim wystąpieniu sejmowym 24 sierpnia 1989 roku posłużył się sformułowaniem: „Przeszłość odkreślamy grubą linią”.⁴ W bezpośrednim kontekście tej wypowiedzi chodziło o to, że nowy rząd nie może ponosić odpowiedzialności za decyzje swoich poprzedników, będzie natomiast odpowiadał za własne poczynania. Z tak rozumianego rozgraniczenia odpowiedzialności nie wynika przecież zwolnienie poprzedników z odpowiedzialności za ich czyny. Osobnym zagadnieniem pozostaje natomiast to, w jakim stopniu w późniejszej praktyce politycznej rzeczywiście tę odpowiedzialność egzekwowano.

Mam przy tym wrażenie, że część naszych sporów historycznych przypomina rodzinne kłótnie o to, kto pierwszy zaczął. Każde pokolenie potrafi wskazać wcześniejsze pokolenie, które jego zdaniem odpowiada za obecny stan rzeczy. Problem polega na tym, że nawet jeżeli uda nam się ustalić winowajcę sprzed pół wieku, nadal trzeba będzie w poniedziałek rano pójść do pracy, zapłacić rachunki i znaleźć sposób na wspólne funkcjonowanie z ludźmi, którzy widzą przeszłość inaczej niż my.

Nie zamierzam po latach rozstrzygać tutaj wszystkich sporów dotyczących rozliczenia okresu PRL, lustracji czy sposobu przeprowadzania przemian ustrojowych. Interesuje mnie natomiast pewien problem, który znacznie wykracza poza polskie doświadczenia tamtego okresu. Czy można rozpocząć budowanie wspólnej przyszłości bez wyjaśnienia przynajmniej tych wydarzeń z przeszłości, które nadal stanowią źródło poczucia krzywdy i wzajemnej nieufności? Dla jednych zamknięcie pewnego rozdziału historii oznaczało przecież możliwość rozpoczęcia nowego życia, podczas gdy dla innych rodziło pytanie, czy ktokolwiek zechce jeszcze przeczytać to, co zapisano na poprzednich stronach.

Nie chciałbym również utożsamiać pojednania z przebaczeniem. Przebaczenie jest sprawą człowieka, któremu wyrządzono krzywdę, i trudno byłoby sobie wyobrazić, że ktoś inny może decydować o nim w jego imieniu. Państwo może natomiast stworzyć warunki do ujawnienia prawdy, ustalenia odpowiedzialności, naprawienia przynajmniej części wyrządzonych szkód, a przede wszystkim zapewnić ludziom możliwość dalszego współistnienia na jednakowych zasadach. Nie potrzebujemy do tego ustawy nakazującej wzajemną miłość, której wykonanie byłoby zapewne równie kłopotliwe jak opracowanie przepisów wykonawczych do takiej ustawy.

Zaniechanie zemsty nie musi oznaczać zapomnienia krzywd, podobnie jak pojednanie nie musi oznaczać rezygnacji z ustalenia prawdy. Być może właśnie ujawnienie prawdy, nawet tej bardzo niewygodnej dla części społeczeństwa, pozwala niekiedy uniknąć przekazywania następnym pokoleniom wzajemnych pretensji, podejrzeń i wyobrażeń o przeszłości, których nikt nie miał możliwości rzetelnie zweryfikować. Trudno natomiast budować zaufanie pomiędzy ludźmi, wymagając od jednych, aby przestali pamiętać, a pozostawiając drugim prawo do decydowania o tym, co właściwie wolno pamiętać.

Jest jeszcze druga strona zagadnienia odpowiedzialności, o której stosunkowo rzadko rozmawiamy. Otóż jeżeli od człowieka domagamy się uregulowania określonego rachunku, wypadałoby również ustalić, kiedy rachunek ten uznamy za uregulowany. Człowiek, który poniósł przewidzianą prawem karę, niekoniecznie odzyska nasze zaufanie, a charakter popełnionego przez niego czynu może uzasadniać również dalsze, prawnie określone konsekwencje. Nie wynika z tego jednak, że otrzymaliśmy dożywotnie uprawnienie do wymierzania mu kolejnych kar, według własnego uznania i w zależności od aktualnego stanu naszych emocji.

Sprawiedliwość powinna stwarzać możliwość zamknięcia określonego rachunku, nawet jeżeli pamięć o krzywdzie pozostanie z człowiekiem do końca jego życia. Zemsta natomiast ma tę osobliwą właściwość, że człowiek sam ustala wysokość należności, sam dopisuje do niej kolejne odsetki i sam decyduje, kiedy powinien zakończyć ich naliczanie. Nie zawsze zaś jest zainteresowany tym, żeby jego dłużnik kiedykolwiek przestał być dłużnikiem.

Kiedy zastanawiam się nad możliwością przerwania tego mechanizmu w naszym życiu politycznym, nie oczekuję, że nagle wszyscy zaczniemy jednakowo oceniać przeszłość, podzielać te same poglądy i darzyć się wzajemną sympatią. Nie muszę przecież zapraszać sąsiada na imieniny, żeby uznawać jego prawo do mieszkania w tej samej kamienicy. Mogę go nawet serdecznie nie lubić, ale nie daje mi to jeszcze prawa do odcięcia mu wody, kiedy przypadkiem powierzono mi funkcję administratora budynku.

W państwie demokratycznym powinniśmy umieć ze sobą współistnieć również wtedy, gdy nasze wyobrażenia o pożądanym kierunku jego rozwoju znacznie się różnią. Nie chodzi więc o wyeliminowanie konfliktów, lecz o zachowanie takich reguł ich rozstrzygania, które pozwolą nam pozostać członkami tej samej wspólnoty także po zakończeniu sporu. Trudno byłoby osiągnąć ten cel, gdyby każda przegrana polityczna oznaczała dla człowieka utratę części przysługujących mu praw, a każde zwycięstwo dawało jego przeciwnikom podstawy do obaw o własną przyszłość.

Nie sądzę, aby można było stworzyć rozwiązania ustrojowe, które całkowicie uwolniłyby nas od ludzkiej skłonności do odwetu. Możemy jednak budować instytucje ograniczające możliwość przekształcania tej skłonności w działania państwa, doskonalić sposoby dochodzenia odpowiedzialności i usuwać przyczyny bezsilności ludzi pokrzywdzonych. Nie budujemy przecież państwa prawa po to, żeby ludzie przestali się na siebie złościć, ale między innymi po to, żeby jeden człowiek, choćby nie wiem jak bardzo był na drugiego wściekły, nie mógł uczynić z własnej złości obowiązującego wszystkich prawa.

Pozostaje jednak pewna trudność, której nie rozwiąże za nas nawet najlepiej napisana konstytucja. Wszystkie te ograniczenia władzy, gwarancje bezstronności i zasady dochodzenia odpowiedzialności wydają mi się czymś oczywistym, dopóki rozważam je w oderwaniu od własnych sympatii, doświadczeń i poczucia krzywdy. Znacznie trudniej przychodzi człowiekowi odpowiedź na pytanie, czy równie gorliwie będzie ich bronił wówczas, gdy staną one na przeszkodzie zaspokojeniu jego własnego poczucia sprawiedliwości.

⁴ Tadeusz Mazowiecki, wystąpienie w Sejmie z 24 sierpnia 1989 r. Pełny tekst opublikowany w serwisie dzieje.pl (PAP). Pełny tekst wystąpienia

Przed lustrem własnego sumienia

Sporo miejsca w tych rozważaniach poświęciłem ludziom, którzy świadomie lub nieświadomie montują magnesy pod tarczami swoich kompasów. Wypadałoby chyba na zakończenie zajrzeć również do własnego kompasu i sprawdzić, czy przypadkiem sam sobie czegoś pod jego tarczą nie zamontowałem. Trudno byłoby bowiem uczciwie rozprawiać o ludzkiej skłonności do usprawiedliwiania własnego postępowania, gdybym z góry zakładał, że akurat mnie ta przypadłość nie dotyczy. Sam przecież mam określone poglądy, własne doświadczenia, sympatie i antypatie, a wraz z upływem lat zgromadziłem zapewne również niemały zapas uprzedzeń, z których istnienia nie zawsze zdaję sobie sprawę.

Łatwo przychodzi mi domaganie się bezstronności sądu, kiedy rozpatrywana jest moja własna sprawa. Równie łatwo bronię domniemania niewinności, gdy zarzuty stawiane są człowiekowi, którego szanuję, i zapewne bez większego trudu znajdę argumenty przemawiające przeciwko publicznemu poniżaniu ludzi, z którymi sympatyzuję. W żadnym z tych przypadków nie muszę jednak pokonywać szczególnie silnego wewnętrznego oporu, ponieważ moje przekonania o tym, jak powinno funkcjonować państwo, pozostają w zgodzie z moimi osobistymi oczekiwaniami. Znacznie ciekawsze wydaje mi się pytanie, ile warte są te przekonania wówczas, gdy ich konsekwentne stosowanie zaczyna być dla mnie niewygodne.

Jeżeli bowiem bronię określonej zasady wyłącznie wtedy, gdy służy ona moim interesom albo interesom ludzi mi bliskich, to czy rzeczywiście jestem człowiekiem zasad, czy może jedynie człowiekiem interesów, który nauczył się posługiwać odpowiednio szlachetnym słownictwem? Różnica pomiędzy jednym a drugim sposobem postępowania może być z zewnątrz niemal niedostrzegalna, dopóki okoliczności nie zmuszą mnie do dokonania wyboru pomiędzy własnym interesem a deklarowaną przeze mnie zasadą.

W naszych politycznych sporach szczególnie trudno przychodzi nam chyba odróżnianie obrony człowieka od obrony przysługujących mu praw. Jeżeli publicznie zakwestionuję sposób traktowania jakiegoś polityka, mogę się niemal natychmiast dowiedzieć, że stanąłem w jego obronie, a stąd już niedaleko do przypisania mi sympatii dla reprezentowanego przez niego środowiska. Tymczasem mogę przecież bardzo krytycznie oceniać jego działalność, uważać wiele jego decyzji za szkodliwe, a nawet domagać się pociągnięcia go do odpowiedzialności, jednocześnie nie godząc się na naruszanie przysługujących mu praw. Nie muszę zmieniać poglądów na temat człowieka tylko dlatego, że dostrzegłem niesprawiedliwość w sposobie jego traktowania.

Mam wrażenie, że w atmosferze politycznej rywalizacji coraz mniej miejsca pozostawiamy człowiekowi, który chciałby zachować taką niezależność osądu. Od uczestników dyskusji oczekuje się niekiedy odpowiedzi na pytanie, po której właściwie stoją stronie, jeszcze zanim zainteresujemy się tym, co mają do powiedzenia. Gdy zaś okazuje się, że w jednej sprawie przyznają rację jednym, a w innej drugim, zaczynają budzić pewną podejrzliwość. Trudno bowiem przyporządkować ich do odpowiedniej rubryki, a bez takiego przyporządkowania trzeba by za każdym razem uważnie słuchać tego, co mówią, zamiast z góry wiedzieć, co należy o ich wypowiedziach sądzić.

Zastanawiam się również, ile razy w swoim życiu rzeczywiście szukałem odpowiedzi na jakieś pytanie, a ile razy szukałem jedynie odpowiedniego uzasadnienia dla odpowiedzi, której udzieliłem sobie jeszcze przed rozpoczęciem poszukiwań. Mechanizm, o którym pisałem przy okazji falandyzacji prawa, nie jest przecież wyłączną przypadłością prawników. Sam również mogę najpierw wydać w swojej głowie wyrok, a następnie z wielką starannością gromadzić wszystko, co przemawia za jego słusznością, znacznie mniej uwagi poświęcając temu, co mogłoby ją podważyć. I nawet jeżeli poświęcę na tę czynność kilka wieczorów, niekoniecznie będzie to jeszcze świadczyło o rzetelności przeprowadzonych przeze mnie poszukiwań.

Przyznanie racji człowiekowi, z którym w wielu innych sprawach się nie zgadzam, nie powinno przecież stanowić dla mnie szczególnego problemu. Podobnie jak zakwestionowanie postępowania ludzi, których dotychczas popierałem. Bywa jednak, że właśnie ta druga czynność wymaga od człowieka znacznie więcej odwagi niż najbardziej nawet dosadna krytyka politycznych przeciwników. Krytykując przeciwnika wśród ludzi podzielających moje przekonania, mogę liczyć na ich uznanie, natomiast zwracając uwagę na nieuczciwość kogoś z własnego środowiska, narażam się niekiedy na zarzut nielojalności. Osobliwe to rozumienie lojalności, skoro większego uznania może się doczekać człowiek, który dostrzegł nieprawidłowość i postanowił ją przemilczeć, niż ten, który próbował doprowadzić do jej usunięcia.

Pozostaje jeszcze kwestia mojego stosunku do rozstrzygnięcia, które nie odpowiada wcześniejszym oczekiwaniom. Mogę być głęboko przekonany o czyjejś winie, a mimo to przeprowadzone postępowanie nie dostarczy wystarczających dowodów pozwalających na jej stwierdzenie. Mogę również uważać za niewinnego człowieka, którego szanuję, podczas gdy zgromadzone dowody będą przemawiały na jego niekorzyść. Mam oczywiście prawo krytycznie odnosić się do wydanego orzeczenia i kwestionować jego zasadność, ale wypadałoby również dopuścić taką możliwość, że moje niezadowolenie wynika nie z nierzetelności sądu, lecz z tego, iż rzeczywistość okazała się nieco inna od moich wyobrażeń o niej. Chciałbym przecież żyć w państwie, w którym wyroki nie zależą od nastroju człowieka sprawującego władzę. Wypadałoby zatem, żebym nie oczekiwał również, iż będą zależały od mojego nastroju.

Kiedy po trzydziestu trzech latach ponownie przeczytałem komentarz Włodzimierza Odojewskiego, zastanawiałem się przede wszystkim nad tym, jak wiele zmieniło się w Polsce od czasu jego powstania i dlaczego niektóre z opisywanych przez pisarza mechanizmów politycznych nadal wydają nam się tak znajome. W pierwszej części tych rozważań powróciłem do dokumentu i okoliczności, w jakich przed laty trafił on w moje ręce, w drugiej próbowałem spojrzeć na dorobek minionych trzech dekad, dostrzegając zarówno słabości naszego życia politycznego, jak i ogrom pracy wykonanej przez zwyczajnych ludzi. W tej ostatniej zainteresowało mnie natomiast coś, czego nie sposób wyjaśnić wyłącznie poprzez analizę funkcjonowania partii politycznych, instytucji państwowych czy obowiązujących przepisów.

Polityczne koterie, o których mówił Odojewski, nie powstają przecież w świecie zamieszkiwanym przez jakiś szczególny gatunek ludzi, biologicznie odmienny od pozostałych obywateli. Tworzą je ludzie wyposażeni w podobne jak my emocje, ambicje, słabości i zdolność do usprawiedliwiania własnego postępowania. Również społecznego przyzwolenia na określony sposób sprawowania władzy nie udziela im jakaś bliżej nieokreślona zbiorowość, istniejąca poza nami. W jakiejś mierze tworzymy ją wszyscy, choć oczywiście nie wszyscy w jednakowym stopniu i nie wszyscy poprzez jednakowe zachowania.

Być może właśnie dlatego tak trudno jest zmienić niektóre obyczaje naszego życia publicznego. Znacznie łatwiej bowiem zmienić ludzi sprawujących władzę niż sposób, w jaki sami pojmujemy jej zadania. Można dokonać wymiany całej ekipy rządzącej, a jednocześnie oczekiwać od jej następców dokładnie takich samych zachowań, jakie potępiało się u poprzedników, tyle że skierowanych przeciwko innym ludziom. Wówczas zmiana władzy przynosi nam wprawdzie pewną emocjonalną satysfakcję, ale niekoniecznie przybliża do rozwiązania problemu, który był powodem naszego wcześniejszego niezadowolenia.

Wracam myślą do naszego wspólnego domu, budowanego przez kolejne pokolenia Polaków. Jego mieszkańcy nigdy nie mieli jednakowych poglądów, nie wszystkim przyświecały te same cele i nie wszyscy jednakowo zapracowali na to, co dzisiaj stanowi nasz wspólny dorobek. Wiele nas jednak łączy, choć zajęci codziennym śledzeniem politycznych sporów nie zawsze potrafimy to dostrzec. Jeżeli zaś powierzając komuś klucze do tego domu, bardziej interesujemy się tym, czy nowy gospodarz skutecznie rozprawi się z poprzednim, niż tym, czy zadba o przeciekający dach, to może nie wszystkie pretensje powinniśmy kierować wyłącznie pod adresem gospodarzy.

Nie wiem, czy od czasu, kiedy przepisywałem z taśmy magnetofonowej słowa Odojewskiego, stałem się człowiekiem mądrzejszym. Z pewnością przybyło mi doświadczeń, miałem okazję obserwować funkcjonowanie państwa z różnych miejsc, a także przekonać się o zawodności niektórych własnych przekonań. Coraz bardziej doceniam jednak znaczenie pewnych reguł, których wartość nie powinna zależeć od tego, komu w danym momencie służą. Dostrzegam w nich bowiem nie tylko zabezpieczenie przed samowolą ludzi sprawujących władzę, lecz również zabezpieczenie przed niektórymi naszymi własnymi słabościami.

Bycie człowiekiem zasad niewiele kosztuje, dopóki zasady prowadzą nas dokładnie tam, gdzie chcieliśmy dojść. Znacznie trudniej pozostać im wiernym wtedy, gdy nakazują zatrzymać się kilka kroków przed upragnionym celem.

Prawdziwy test przychodzi wtedy, gdy na kolana rzucają łobuza, którego serdecznie nienawidzę i najchętniej sam bym mu przyłożył. Czy również w takiej chwili potrafię upomnieć się o przestrzeganie zasad, których jeszcze niedawno tak gorliwie broniłem? Nie oczekuję od siebie, że nagle pozbędę się wszystkich negatywnych emocji wobec tego człowieka, ale chciałbym przynajmniej zachować zdolność odróżniania własnej satysfakcji od sprawiedliwości. Jeżeli zaś zrezygnuję z tej zdolności tylko dlatego, że ludzie, którym powierzyłem władzę, gotowi są zaspokoić moje pragnienie odwetu, pozostanie mi jeszcze jedno pytanie, które wypada zadać sobie przed lustrem własnego sumienia.

Czy nadal jestem cząstką suwerena, czy już tylko trybikiem w cudzej politycznej maszynie?

Zbigniew Grzyb

Z cyklu: PITOLENIE STAREGO GRZYBA 🍄