Dnia 22 lipca Sejm RP dokonał wyboru Patronów Roku 2023. Są nimi: Wojciech Korfanty, Paweł Edmund Strzelecki, Aleksander Fredro, Aleksandra Piłsudska, Maurycy Mochnacki, Jadwiga Zamoyskaj i Jerzy Nowosielski.
W poniższym tekście będzie mowa o jednej z tej zacnej siódemki. Jest nią Aleksandra Piłsudska – „Matka polskiej Niepodległości”
Aleksandra Piłsudska ze Szczerbińskich (ur. 12 grudnia 1882 w Suwałkach, zm. 31 marca 1963 w Londynie) była drugą żona Marszałka Józefa Piłsudskiego. W tym roku obchodzimy 60. rocznicę jej śmierci. Sejm RP wybra tą Postać jako Patrona Roku 2023.
Aleksandra Szczerbińska wychowana była w duchu umiłownia Ojczyzny i od najmłodszych lat uczestniczyła w walce o wolną Polskę. Gdy miała 22 lata wstąpiła do Organizacji Bojowej PPS. Od 1904 roku brała udział w wielu akcjach bojowych, a po wybuchu I wojny światowej wstąpiła do Legionów Polskich, potem do Polskiej Organizacji Wojskowej. Była zasłużoną wywiadowczynią i kurierką materiałów wybuchowych, specjalistką od przewozu broni, a od 1905 roku kierowała tajnymi centralnymi składami broni w Warszawie. Przy transportach i akcjach wykazywała się sprytem i odwagą. Najbrdziej znananym aktem jej odwagi i zaangżowania w walce o niepodległość Polski stał się słynny atak na rosyjski pociąg pocztowy, który przewoził pieniądze z Królestwa Polskiego do Petersburga, przeprowadzony 26 września 1908 w Bezdanach przez grupę należącą do Organizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej (dowodzonej przez Józefa Piłsudskiego, jej późniejszego męża), w którym to ataku Aleksandra (jeszcze Szczerbińska ) odegrała najważniejszą rolę. Miało to miejsce na stacji Bezdany, 20 kilometrów od Wilna. Łupem „napastników” padło 200 tysięcy rubli – w banknotach oraz srebrnych i złotych monetach. Podczas akcji zginęło kilku członków eskorty, bojowcy wycofali się bez strat. Zdobyte pod Bezdanami pieniądze przeznaczono na bieżącą działalność partyjną oraz – w przyszłości – na tworzone w Galicji oddziały strzeleckie. Jakub Szczepański w artykule zawartym w „Nasza Historia” z dnia 25.11.2022 używa sformułowania „westernowy napad Piłsudskiego”. Sama Aleksandra tak opisala rolę kobiet – i swoją – w tej akcji: „Kobieta w długiej sukni mogła swobodnie nieść dwa lub trzy mauzery, przywiązane do ciała, wzdłuż nóg. Rewolwery i amunicję zaszywano w szerokie pasy, które kładło się na siebie pod ubranie. Dynamit znakomicie nadawał się do gorsetu. Na szczęście, na modę ówczesną nie mogłyśmy narzekać. Panie nosiły obszerne płaszcze, peleryny, spódnice i suknie, staniki i staniczki, ułatwiające ukrycie wielu rzeczy. Z czasem doszłyśmy do takiej wprawy, że mając na sobie do czterdziestu funtów amunicji czy bibuły, podróżowałyśmy swobodnie, nie wzbudzając podejrzenia.
Najniebezpieczniejszą i najmniej wygodną kontrabandą był dynamit. Myśl, że ma się na sobie materiał wybuchowy, łączyła się ze świadomością niebezpieczeństwa eksplozji. Jakieś silniejsze potarcie szpilką czy fiszbinem z gorsetu i zabawa skończona. Nie była to myśl przyjemna, jeśli się miało setki kilometrów przed sobą, a dynamit ciasno upakowany, ściskał ciało jak wąż z żelaza, ciążył coraz nieznośniej, zapierał oddech, tak że w końcu muskuły drętwiały i trudno było ruszyć się z miejsca. Dodatkową przykrością były wyziewy dynamitu powodujące torsje. Po tym wszystkim trzeba było wyjść z pociągu lekkim krokiem i z miną pewną siebie, gdyż to stanowiło najlepszą gwarancję bezpieczeństwa”.
Po wybuchu I wojny światowej Aleksandra Szczerbińska wstąpiła do Legionów Polskich i została przydzielona do oddziału wywiadowczo-kurierskiego I Brygady Legionów Polskich, była komendantką kurierek legionowych
W okresie miedzywojennym prowadziła szeroką działalność honorową i społeczną. Od 1926 zasiadała w Kapitule Orderu Virtuti Militari. Po 1926 zajmowała się pozyskiwaniem finansów dla stowarzyszenia „Nasz Dom”, które prowadziło zakład dla sierot. Została honorową członkinią i przewodniczącą założonego w 1925 Stowarzyszenia „Rodzina Wojskowa” (otrzymała legitymację nr 1). Organizowała w Warszawie przedszkola i szkoły powszechne dla rodzin wojskowych. Do 1939 była przewodniczącą zarządu Komitetu Opieki nad Najbiedniejszymi Mieszkańcami Warszawy „Osiedle”. W stowarzyszeniu „Osiedle” wspierała mieszkańców baraków dla bezdomnych w Warszawie, a w towarzystwie „Opieka” zakładała świetlice z bibliotekami dla młodzieży. Działała także w Unii Obrończyń Ojczyzny, organizacji utrzymującej łączność między kombatantami pierwszej wojny światowej. Współredagowała dwa tomy wspomnieniowe uczestniczek działań niepodległościowych. Do 1939 pełniła funkcję przewodniczącej głównej komisji rewizyjnej obywatelskiego Komitetu Akcji.
Jako jedna z niewielu kobiet otrzymala w roku 1933 Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari nr 6110. , „za męstwo i hart ducha wykazane w pracy niepodległościowej”)
Po wybuchu II wojny światowej, agresji Niemiec i agresji ZSRR na Polskę 1939 Aleksandra wraz z córkami Wandą i Jadwigą ewakuowała się do Wilna, dalej do Kowna na Litwie, a następnie, po rozpoczęciu okupacji Wilna, do Rygi, po czym odleciała rejsowym samolotem szwedzko-sowieckiego towarzystwa lotniczego z Łotwy do Szwecji, a następnie samolotem specjalnym do Londynu. Zmarła 31 marca 1963. Została pochowana na cmentarzu North Sheen. Gdy Polska odzyskała niepodległość, jej prochy 28 października 1992 przeniesiono do Polski i złożono w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 6-2-29).
I choć historia zapamiętała ją przede wszystkim jako drugą żonę Józefa Piłsudskiego – Aleksandra Piłsudska daleka była od stereotypowej roli matki i żony. W czasach działalności konspiracyjnej na początku XX wieku była „specjalistką” od przewozu broni i ładunków wybuchowych, od 1905 roku kierowała tajnymi centralnymi składami broni w Warszawie. „Bojowniczka” – godna bojowniczego męża – Marszałka Polski Józefa Pilłudskiego!
Jej zasługi sprawiły, że rok 2023 uchwałą Sejmu RP ustanowiono Rokiem Aleksandry Piłsudskiej.
„Portret filmowy Pierwszej Damy Niepodległej Polski” (You Tube) , w reż. Cypriana Demianiuka pokazuje m.inn. jak „Cztery panie przywiozły ładunki wybuchowe, przygotowały mapy taktyczne i pomogły zaplanować napad na pociąg, a po udanej akcji przewiozły zrabowane pieniądze”.
Ps. Małżeństwo Aleksandry Szczerbińskiej z Józefem Pisludskim zostało zawarte dopiero po śmierci jego żony, po 15 latach bliskiej znajomości, 25 października 1921 w Belwederze (Pisudski był juz wtedy naczelnikiem Państwa), gdyż wcześniej jegoż, Maria Pilsudska nie zgadzała się na rozwód.
Uwaga: z racji, że kilku uczestników „Akcji pod Bezdanami” : Józef Piłsudski, Walery Sławek, Aleksander Prystor i Tomasz Arciszewski w późniejszym czasie stanęlo na czele polskiego rządu, niekiedy nazywana jest ona „ akcją czterech premierów”
Bibliografia:
https://www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/patroni-roku-2023
https://www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/komunikat.xsp?documentId=D24208AB4F97A8DDC1258887003C0CC1
https://www.youtube.com/watch?v=iHRRpBMCPlo
https://bibliotekawiazowna.pl/2023/01/kim-sa-patroni-roku-2023/
Zostaw komentarz