Zabytki sztuki i architektury sakralnej w Rosji.

REKLAMA

Ławra Trójcy Św. Sergiusza jest najważniejszym rosyjskim klasztorem i duchowym centrum Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Jest podobnym symbolem dla Rosji jak Jasna Góra dla Polski. Klasztor znajduje się w miejscowości Siergijew Posad, około 70 km na północny-wschód od Moskwy przy drodze prowadzącej do Jarosławia, a obecnie jest domem dla ponad 300 mnichów.

W dniu 18 sierpnia 2021 roku odwiedziłem z żoną to ważne miejsce. Ławra Trójcy św. Sergiusza (w literaturze kościelnej zwykle Ławra Trójcy Świętej św. Sergiusza) jest największym męskim klasztorem Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego o długiej historii. Położony w centrum miasta Siergijew Posad w obwodzie moskiewskim, nad rzeką Konczure. Posiada specjalny status.  Jest to też największy ośrodek działalności edukacyjnej i wydawniczej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Tutaj też jest ulokowana Moskiewska Akademia Teologiczna. W katedrze Świętej Trójcy w Ławrze znajdują się tez relikwie założyciela klasztoru św. Sergiusza z Radoneża.

W średniowieczu klasztor odgrywał znaczącą rolę w życiu politycznym północno-wschodniej Rosji, był ostoją władzy i ludu. Według przyjętej historiografii brał udział w walce z jarzmem tatarsko-mongolskim, sprzeciwiał się zwolennikom rządów Fałszywego Dymitra II, Fałszywego Dymitra III, Siedmiu Bojarów, wojsk polsko-litewskich w czasach ucisku. Klasztor wytrzymał 16-to miesięczne oblężenie wojsk polsko-litewskich w 1608 roku.

Od dnia  8 lipca 1742 r. dekretem cesarzowej Elżbiety Pietrownej klasztorowi nadano status i nazwę ławry, natomiast w dniu 22 czerwca 1744 roku Święty Synod wydał dekret archimandrycie Arsenijowi o nazwaniu klasztoru Ławry Trójcy Sergiusza. Został zamknięty 20 kwietnia 1920 roku dekretem Rady Komisarzy Ludowych, podpisanym przez Lenina – „W sprawie apelu do muzeum wartości historycznych i artystycznych Ławry Trójcy Sergiusza”.

W 1337 roku Bartłomiej czyli Sergiusz z Radoneża i jego starszy brat Stefan, mnich z klasztoru Krotkowskj Pokrowskj, osiedlili się na wzgórzu Makowets. To wydarzenie jest uważane za datę założenia pustelni Trójcy-Sergiusza. Wkrótce bracia wznieśli mały drewniany kościółek pod wezwaniem Trójcy Świętej, który poświęcono w 1340 roku. Pierwsze zabudowania klasztorne, cerkiew Świętej Trójcy i kilka cel zajmowały tylko niewielką część współczesnego terytorium Ławry, położonego w jej południowo-zachodnim narożniku. Po wyjeździe Stefana do moskiewskiego klasztoru Objawienia Pańskiego mnich Sergiusz żył samotnie w medytacji, modlitwie i ascezie przez kilka lat, ale z czasem wokół jego celi zaczęli osiedlać się inni mnisi. Około 1340 roku pustelnia stała się specjalnym klasztorem. Patriarcha Filoteusz Konstantynopola w swoim pierwszym (1353-1354) lub drugim (1364-1376) patriarchacie pobłogosławił mnicha Sergiusza, aby wprowadzić statut wspólnoty.

Terytorium klasztoru zostało podzielone na trzy części – mieszkalną, publiczną i obronną. W centrum klasztoru znajduje się nowy drewniany kościół pw. Trójcy Świętej i refektarz, otoczony z czterech stron celami; za celami znajdowały się ogródki warzywne i usługi domowe. Cały klasztor ogrodzony był drewnianym płotem. Nad bramami zbudowano kolejny drewniany kościół – im. Demetriusza z Salonik. Założony wówczas plan klasztoru w ogólnych zarysach przetrwał do dziś. Początkowo opatem klasztoru był Mitrofan a po śmierci Mitrofana opatem klasztoru został mnich Sergiusz z Radoneża. Wkrótce klasztor Trójcy stał się duchowym centrum ziem rosyjskich, wsparciem książąt moskiewskich. Tutaj w 1380 roku mnich Sergiusz pobłogosławił armię księcia Dmitrija Iwanowicza, który szedł na bitwę z Mamajem.

W dniu 8 września 1380 roku podczas bitwy pod Kulikowem mnisi-bohaterowie klasztoru Trójcy, Pereswet i Osljabja wyszli na pole bitwy z naruszeniem statutu prawosławnego monastycyzmu z błogosławieństwem św. Sergiusza.

W 1392 roku mnich Sergiusz spoczął i został pochowany w kościele Świętej Trójcy. Sześć miesięcy przed śmiercią Sergiusz przekazał kierownictwo klasztoru swojemu uczniowi Nikonowi z Radoneża.

W 1408 roku klasztor został splądrowany i spalony przez tatarskiego chana Edigeja, ale kolejne 200 lat jego historii minęło niemal bezchmurnie. Klasztor Trójcy został przebudowany, rozbudowany, stał się jedną z głównych rosyjskich świątyń. Klasztor przez kilka stuleci był kulturalnym i religijnym centrum państwa rosyjskiego. W klasztorze opracowywano kroniki, kopiowano rękopisy, malowano ikony. W XV wieku powstało tu „Życie św. Sergiusza z Radoneża”, jeden z największych zabytków literatury staroruskiej, najcenniejszy dokument historyczny.

W 1422 roku na miejscu drewnianego kościoła, Nikon z Radoneża położył pierwszą kamienną konstrukcję klasztoru – katedrę Trójcy Świętej, zbudowaną przez siły serbskich mnichów z Kosowa, którzy schronili się w klasztorze po bitwie o Kosowo. Podczas budowy katedry odnaleziono relikwie św. Sergiusza z Radoneża. W malowaniu kościoła brali udział wybitni malarze ikon Andriej Rublow i Daniił Czerny, do ikonostasu katedry została napisana słynna „Trójca” Rublowa. Katedra Trójcy Świętej była czczona przez książąt moskiewskich, modlitwy odbywały się tu przed kampaniami i po ich pomyślnym zakończeniu, jak na przykład Wasilij III odprawił tu nabożeństwo modlitewne udaną kampanię przeciwko Pskowi w 1510 roku.

Iwan IV Groźny wykonał tutaj nabożeństwo modlitewne na cześć udanego zdobycia Kazania w 1552 roku. Jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń wojen morderczych w moskiewskiej Rosji związane jest z klasztorem Trójcy Świętej. W 1442 roku w klasztorze przy grobie Sergiusza Wasilij II pojednał się ze swoim kuzynem Dmitrijem Szemjaką, który zakończył długie lata konfliktów domowych. Jednak dwa lata później Dmitrij złamał tę przysięgę. Ludzie Szemjaki schwytali Wasilija, który modlił się przy grobie Sergiusza, i wysłali go pod eskortą do Moskwy, gdzie dwa dni później Wasilij został oślepiony i zesłany do Uglicza. Duchowni klasztoru Trójcy potępili działania Dmitrija Szemjaki a Wasilij II został zwolniony z niewoli.

Przez długi czas Katedra Trójcy Świętej pozostała jedyną kamienną budowlą klasztoru. W 1469 roku, pod przewodnictwem moskiewskiego architekta Wasilija Jermolina, na centralnym placu zbudowano kamienny refektarz.

W 1476 roku w pobliżu Katedry Trójcy Świętej pskowscy rzemieślnicy zbudowali kościół Zesłania Ducha Świętego. W 1530 roku w katedrze Trójcy Świętej odbył się sakrament chrztu długo oczekiwanego syna księcia Wasilija III, przyszłego cara Iwana IV Groźnego. W 1547 roku, gdy tylko w Moskwie zakończyły się wspaniałe uroczystości z okazji ślubu Iwana IV, młody car i jego żona udali się pieszo do klasztoru Trójcy Świętej, gdzie spędzili tydzień, codziennie modląc się przy grobie Sergiusza. Następnie car często odwiedzał klasztor, odprawiał modlitwy z okazji największych zwycięstw wojsk rosyjskich. Za swoich rządów Iwan IV zainwestował w rozbudowę klasztoru co najmniej 25 tys. rubli. Za Iwana Groźnego przeprowadzono przebudowę klasztoru. Od lat 40-tych XVI wieku wokół klasztoru wzniesiono mury z białego kamienia. W latach pięćdziesiątych XVI wieku powstał pas murów w formie nieregularnego czworoboku o długości około półtora kilometra. Wtedy też teren klasztoru nabrał swoich obecnych rozmiarów.

Równolegle z budową murów w trzech przylegających do klasztoru wąwozach zbudowano tamy, a od strony południowej wykopano duży staw. Klasztor Trójcy przekształcił się w potężną fortecę. W 1561 roku otrzymał status archimandryka. W tym miejscu należy wyjaśnić, że archimandryta zj.greckiego znaczy „przełożony owczarni”, w okresie wczesnego chrześcijaństwa opiekun klasztorów na terenie danej diecezji. Obecnie tytułu tego używa się w Cerkwi prawosławnej i w niektórych wschodnich Kościołach katolickich.

W 1559 roku w obecności cara położono nową dużą katedrę, którą nazwano Katedrą Wniebowzięcia NMP. Budowa świątyni trwała wiele lat. W 1564 roku został przerwany z powodu wielkiego pożaru, podczas którego „klasztor Trójcy Sergiusza, posiłki zakonne i skarbce w komnatach spłonęły, a wiele dzwonów rozlało się …..”. Konsekracja katedry nastąpiła po śmierci Iwana Groźnego, w 1585 roku, w obecności nowego cara Fiodora Ioannowicza. Następnie w latach 1585-1586 na polecenie pary królewskiej przeprowadzono szeroko zakrojoną pracę artystyczną. Wynikało to z faktu, że car Fiodor Ioannowicz i caryca Irina Fiodorowna Godunowa nie mieli dzieci, chociaż ślub odbył się w 1580 roku. Nie był to odosobniony przypadek – słynne klasztory i świątynie państwowe otrzymały drogie prezenty „w modlitwie” za poród.

W Katedrze Wniebowzięcia NMP urządzona jest kaplica Teodora Stratilatesa i świętej Wielkiej Męczennicy Ireny, czyli tych samych imion świętych pary królewskiej. Pod koniec XVI wieku klasztor Trójcy stał się największym klasztorem w Rosji. W jego majątku znajdowało się 2780 osad, kwitł handel, statki handlowe klasztoru wypływały za granicę.

W czasie ucisku klasztor Trójcy przetrwał 16-to miesięczne oblężenie przez wojska polsko-litewskie pod wodzą Sapiehy i A. Lisowskiego. Wojska polsko-litewskie, które zbliżyły się do klasztoru we wrześniu 1608 roku, ostrzeliwały twierdzę z 63 dział i wielokrotnie próbowały szturmować. Pod koniec 1609 roku w oblężonym klasztorze zaczął się szkorbut, a podczas epidemii zmarło ponad dwa tysiące osób. Do końca zimy było mniej niż 200 osób zdolnych do obrony klasztoru z bronią w ręku. Mimo wszystkich trudności klasztor dzielnie bronił się, zgodnie z charakterystyką samych Polaków, był uzbrojony w „ludzi, żelazo i odwagę”. W trakcie udanych wypadów oblężonych duża liczba ludzi została również zabita przez Polaków.  Podczas jednej z wypraw zginął syn Lisowskiego, Stanisław. Obrońcy dowiedziawszy się o tunelu pod wieżą Piatnicką wznieśli drugi mur naprzeciw tunelu, a następnie, podczas udanego wypadu, wysadzili tunel w powietrze. W dniu 12 stycznia 1610 roku oblężenie zostało zakończone przez wojska rosyjskie pod dowództwem Michaiła Skopina-Szujskiego. Klasztor stał się jedną z warowni II-giej Milicji Minina i Pożarskiego.  Wielki wkład w wyzwolenie wniósł archimandryta Dionizos, pomagając Milicji dużymi darowiznami i wspierając ducha wojska. Wzrósł autorytet klasztoru, który stał się jednym z symboli odwagi narodu rosyjskiego, a wraz z nim wzrosły darowizny do skarbca. Obwarowania klasztorne szybko odrestaurowano. Wzniesiono wysokie i poszerzone mury a baszty zyskały wygląd, który przetrwał do dziś. Przystąpiono też do budowy nowych budynków. Obok cerkwi Duchowskiej wzniesiono dużą dzwonnicę. Przy wschodniej ścianie refektarza pojawił się kościół Michaiła Maleina. Ściany refektarza ozdobiono jasnymi malowidłami.

Na miejscu drewnianego pałacu Iwana Groźnego zbudowano dwory królewskie. Około 1640 roku wybudowano dwukondygnacyjny kamienny budynek z celami dla mnichów. Inne duże obiekty klasztorne wybudowane w XVII wieku to kościół Zosima i Sawaty a także sale szpitalne.

Ostatni raz pod murami klasztoru widziano wrogie wojska w 1618 roku, podczas wyprawy na Moskwę, polskiego księcia Władysława.  Tutaj warto wspomnieć, że mennica moskiewska rozpoczęła wtedy bicie srebrnych kopiejek z imieniem nowego cara Władysława Zygmuntowicza. Natomiast w dniu 29 października 1611 roku w sali senatu Zamku Królewskiego w Warszawie Wasyl, Dymitr oraz Iwan oddali królowi polskiemu Zygmuntowi III Wazie hołd ruski, zwany inaczej hołdem Szujskich. Nadszedł czas na pomyślność klasztoru, liczba gospodarstw chłopskich należących do klasztoru osiągnęła 16,8 tys. przewyższając liczbę gospodarstw chłopskich cara i patriarchy. Własne cegielnie klasztoru zapewniały ciągłość prac budowlanych. W stawach otaczających klasztor mnisi hodowali ryby, wzdłuż ich brzegów zakładano sady, wznoszono wiatraki.

W 1682 roku w czasie buntu Streletskiego, klasztor służył jako schronienie carewnej Zofii Aleksiejewnej, carewiczowi Iwanowi i Piotrowi . W 1689 roku w klasztorze schronił się Piotr I, który uciekł z Moskwy. To właśnie w klasztorze Trójcy Sergiusza torturowano zwolenników Zofii. Stąd też Piotr wyjechał do Moskwy jako suwerenny władca. Pod jego rządami w klasztorze pojawił się wspaniały barokowy refektarz ze świątynią św. Sergiusza z Radoneża, tzw. Kościół Refektarzowy. Wraz z budową nowego refektarza kształtowanie wyglądu architektonicznego centralnego placu klasztoru zostało prawie całkowicie zakończone. Nad wschodnią ścianą klasztoru na koszt Stroganowa, w 1699 roku zbudowano kościół bramny Narodzenia Jana Chrzciciela.

Na początku XVIII wieku budowa na terenie klasztoru została zatrzymana. Rosja przystąpiła do wojny północnej i na potrzeby militarne Piotr I zabrał ze skarbca klasztornego 400 tys. rubli. Następnie rozpoczęto budowę nowej stolicy Rosji, Petersburga i w związku z czym car nałożył zakaz budowy kamiennych budynków w całej Rosji.  Dlatego też dopiero w 1708 roku rozpoczęto prace budowlane przy murach klasztoru. Miało to też związek z groźbę wnikania wojsk szwedzkich w głąb Rosji . Postanowiono też wtedy wzmocnić Moskwę i okoliczne fortece, w tym klasztor Trójcy Sergiusza. Pod murami klasztoru pojawiły się głębokie rowy i bastiony. Fosa istniała do ​​lat 30-tych XIX wieku, a do dziś zachowały się roboty ziemne przy narożnych wieżach.

Następcy Piotra Wielkiego na tronie rosyjskim nie wykazywali większego zainteresowania losami klasztoru; istniały nawet plany przeniesienia klasztoru bliżej nowej stolicy czyli Petersburga.

W 1738 r. zmienił się system zarządzania klasztorem i zaczął on być posłuszny Radzie Duchowej. Po wstąpieniu na tron ​​Elżbiety Pietrownej rozpoczął się nowy okres rozkwitu klasztoru. W dniu 1 października 1742 roku z rozkazu cesarzowej Elżbiety Pietrownej w klasztorze Trójcy Sergiusz otwarto seminarium duchowne, które później w 1814 roku stało się Moskiewską Akademią Teologiczną. Wkrótce tj. w 1744 roku klasztor Trójcy Sergiusza otrzymał honorowy tytuł Ławry. Cesarzowa Elżbieta Petrowna często odwiedzała Ławrę. Każdej wizycie towarzyszyła duża uroczystość z fajerwerkami, strzelaniem z armat i obfitymi posiłkamii. Za murami klasztoru zbudowano luksusowy pałac Korbukz, otoczony szklarniami i parkiem w stylu francuskim. Budowa rozpoczęła się na terenie samego klasztoru.

W 1738 roku moskiewski architekt Iwan Miczurin otrzymał zlecenie sporządzenia planu zagospodarowania terenu klasztoru. Plan został sporządzony i wysłany do Petersburga, ale został ostatecznie zatwierdzony dopiero w 1740 roku.  W 1741 roku rozpoczęto budowę dzwonnicy, której budowa trwała prawie 30 lat i została ukończona dopiero w 1770 roku. Dla nowej dzwonnicy na terenie klasztoru odlano specjalny carski dzwon.

Przyspieszeniu restrukturyzacji i przebudowy sprzyjał silny pożar, który miał miejsce w 1746 roku, który zniszczył całą drewnianą zabudowę klasztoru. Globalna odbudowa Ławry rozpoczęła się zgodnie z planem z 1745 roku i prace te trwały do ​​1789 roku. Nowy wygląd zabudowań klasztornych przypominał zewnętrzną dekorację ówczesnych pałaców. Budynki zostały pomalowane na żywe kolory, które podkreślały piękno białych i złoconych detali stiukowych. Wnętrza budynków mają efektowny wygląd pasujący do wystroju zewnętrznego. Pałace carskie zyskały najbardziej luksusowy wystrój. Niektóre budynki w tym m.in. kuźnię i zbrojownię rozebrano. Odbudowa dotknęła również starożytne świątynie klasztoru, w ten sposób, że głowy katedry Trójcy i kościoła Duzowskoj zostały zastąpione cebulopodobnymi, a sklepiony ganek katedry Trójcy został zastąpiony wysokim gankiem. Głowice większości świątyń zostały złocone. Na terenie Ławry pojawiły się ścieżki wyłożone białym kamieniem, a główną aleję od Bramy Świętej do Katedry Trójcy Świętej ozdobiono kratami z kutego żelaza. Ostatecznie w 1792 roku na głównym placu wzniesiono obelisk z medalionami, którego tekst opowiada o historii klasztoru. Obelisk ten pełnił też funkcję chronometru, gdyż na trzech jego bokach umieszczono zegar słoneczny. W XVIII-XIX wieku Ławra Trójcy Sergiusza stała się jednym z najbogatszych klasztorów w Rosji, była też jednym z największych właścicieli ziemskich do 1763 roku, czyli poważnej konfiskaty gruntów kościelnych.  Ławra posiadała ponad 100 tysięcy dusz chłopów, nadto aktywny handel zbożem, solą, artykułami gospodarstwa domowego co przyczyniło się do wzrostu bogactwa klasztoru. Wielkie też były darowizny klasztorne dla wojska rosyjskiego np. w 1812 roku ok. 70 tys. rubli, milicji.

Na początku XX wieku Ławra zarządzała drukarnią w której drukowano dzieła filozofów i duchownych. Były też dwa hotele na terenie miejscowości Siergiewa Posada, warsztaty produkujące zabawki, świeczniki, krzyże itp. a także sklepy, stadniny koni. W pobliżu murów ławry prowadzono ożywiony handel, pojawiły się rzędy bud handlowych.

W 1910 roku w klasztorze mieszkało ponad 400 mnichów. Niektóre małe klasztory zostały przypisane do Ławry Trójcy Sergiusza. Relikwie klasztoru wtym relikwie mnicha Sergiusza z Radoneża, relikwie mnichów Nikona i Michała z Radoneża, św. Serapiona nowogrodzkiego, metropolity Joasafa, archimandryty Dionizjusz, św. Maksyma Greka, ikony Trójcy Życiodajnej Andrieja Rublowa (obecnie w Galerii Trietiakowskiej w Moskwie), przyciągały tysiące pielgrzymów z całej Rosji.

W Ławrze pochowani są przedstawiciele szlacheckich rosyjskich domów: Belskij, Worotjnski, Glinski, Obolenski, Odoewski i wielu innych. Także tutaj są pochowani przywódcy tzw. „Czasu Kłopotów”, książę Dmitrij Trubetskoj i Prokopy Lapunow, książę Andriej Radoneżski, przedstawiciele rodu Godunowów, wielu moskiewskich i innych biskupów, nadto Makary (Bułhakow), Leonty (Lebedinski), Sergiusz (Lapidiewski), Nikon (Rozdiestwienski), Sergiusz (Golubcow), Patriarchowie Aleksy I i Pimen. W zakrystii przechowywane są liczne skarby, w tym są tutaj unikatowe przedmioty sztuki zdobniczej i użytkowej, dary królów i osób zamożnych na rzecz klasztoru.

Biblioteka Ławra posiada znaczny zasób rękopisów w tym  kroniki rosyjskie i księgi rękopiśmienne z XV-XVII wieku oraz unikatowe próbki dawnych druków rosyjskich, było ich około 10 tys. w 1908 roku a także wiele dokumentów historycznych.

Najsłynniejszymi opatami klasztoru w XIX wieku byli aktywnie zaangażowany w budowę metropolita Platon (Lewszin), święty, który był pierwszym prawosławnym biskupem Ameryki. Rok 1918 był początkiem trudnego okresu w historii Ławry. W dniu10 listopada 1919 roku prezydium komitetu wykonawczego obwodu siergiewskiego podjęło decyzję o zamknięciu Ławry z powodu dotkliwego braku lokali dla szpitali, szkół i placówek dziecięcych. W marcu 1919 roku rozwiązano Moskiewską Akademię Teologiczną, a jej pomieszczenia przekazano na kierunki elektrotechniki. W dniu 20 kwietnia 1920 roku, pomimo serii depesz Patriarchy Tichona do Przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych Włodzimierza Lenina z prośbą o anulowanie rozkazu zamknięcia Ławry, Rada Komisarzy Ludowych wydała rezolucję „W sprawie apelu do Muzeum Wartości Historycznych i Artystycznych Ławry Trójcy Sergiusza”. Katedra Trójcy Świętej została natychmiast zamknięta, a bracia zostali eksmitowani i znaleźli dla siebie miejsce w komunach robotniczych. Ostatnie nabożeństwo w katedrze Trójcy Świętej odbyło się 31 maja 1920 roku. W tym samym 1920 roku na terenie Ławry zorganizowano muzeum historyczno-architektoniczne. W 1929 roku zamknięto ostatnie pustelnie w pobliżu Ławry, a większość dzwonów Ławry skonfiskowano do przetopu tak iż przetrwały tylko dwa dzwony a to: Łabędź z 1593 roku i najstarszy dzwon Nikona z 1420 roku. Do 1953 roku na terenie klasztoru znajdował się Zagorski Instytut Nauczycielski tzw. Zagorska Szkoła Pedagogiczna. Do końca lat 30-tych XX wieku część zabytków Ławry została częściowo przebudowana i przystosowana na potrzeby mieszkaniowe i inne nietypowe potrzeby gospodarcze.

Pierwsza komisja ochrony zabytków sztuki i starożytności Ławry Trójcy Sergiusza powstała już w 1918 roku, ale prace restauracyjne prowadzone pod jej nadzorem nie były systematyczne, nie było jednego projektu konserwatorskiego. Inicjatorem i organizatorem planowanych prac restauracyjnych był dyrektor Muzeum Historii i Sztuki Zagorska S.A. Budaew, zleceniodawcą Muzeum Zagorskie.  W 1938 roku zaproszony został do tych prac młody architekt Ignatij Trofimow. Polecono mu wykonać plan zgodnie z dekretem z 1920 roku podpisanym przez Lenina, w sprawie zespołu muzeum Ławry Trójcy Sergiusza, aby przygotować uzasadniony raport do Rady Komisarzy Ludowych RSFSR w sprawie przydziału środków na naukową restaurację zabytków tego zespołu historyczno-artystycznego. W ciągu następnych dwóch lat przygotował plan o historycznym i artystycznym znaczeniu zespołu architektonicznego Ławry i program jego naukowej restauracji. Opracowanie dotyczyło w szczególności ogólny plan prac restauratorskich i restauratorskich, akty wadliwe, inwentaryzacje robót i kosztorysy na piętnaście lat. Na podstawie tych materiałów w dniu 1 lutego 1940 roku Rada Komisarzy Ludowych podjęła uchwałę, zgodnie z którą cały zespół zabytków Ławry Trójcy Sergiusza w obrębie murów twierdzy został ogłoszony Państwowym Historyczno-Zagorskim Muzeum Sztuki. Trofimow został mianowany dyrektorem naukowym i głównym architektem tych prac. Na planowane prace rząd przeznaczył 6 mln rubli.

Dopiero w 1945 roku otwarto szkołę artystyczno-rzemieślniczą z trzyletnim programem kształcenia, w której kształcili się murarze, modelarze, stolarze i inni mistrzowie prac konserwatorskich. Po 1950 roku prace konserwatorskie, prowadzone głównie na zabytkach przekazanych Patriarchatowi Moskiewskiemu, zaczął prowadzić były student,stażysta Trofimowa, V.I. Baldina, który w 1963 roku wraz z A.G. Ustinowem zaproponował kompleksowy projekt restauracji zespołu Ławra. Podczas restauracji w latach 1956-1959 wszystkie budynki i budowle klasztoru zostały uwolnione od zajmujących je instytucji zewnętrznych. Do 1970 roku większość prac renowacyjnych została zakończona. Wyniki przeprowadzonej przez Baldina renowacji zostały ocenione niejednoznacznie, w szczególności Trofimow odnotował fundamentalne błędy i uszkodzenia wyrządzone poszczególnym budynkom oraz całemu zespołowi Ławra Trójcy Sergiusza. Prace trwały nadal w latach 70-tych.

W 1993 roku zespół architektoniczny Ławry został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w Rosji. W latach 90-tych i 2000-ych przywrócono wiele budynków do pierwotnego koloru ścian, naprawiono dachy świątyń, odrestaurowano obrazy. Dzwonnica została poddana gruntownej renowacji. Wiosną 2004 roku na dzwonnicy podniesiono nowo odlany carski dzwon, którego bicie po raz pierwszy usłyszeli parafianie 30 maja tego samego roku, w święto Zesłania Ducha Świętego. Odrodzenie życia monastycznego Ławry datuje się na początek 1946 roku. Patriarcha Aleksy I został rektorem, pierwszym gubernatorem po otwarciu był archimandryta Gury. Ławra Trójcy Sergiusza pozostała główną rezydencją patriarchów do 1983 roku, kiedy rezydencja została przeniesiona do moskiewskiego klasztoru Daniłowa.

We wspomnieniach arcybiskupa Jarosława i Rostowa arcybiskupa Micheia wskazuje się, że relikwie św. Sergiusza przechowywał w latach 1941-1945 w ołtarzu cerkwi Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej w Winogradowie. Relikwie te a zostały przekazane wieczorem 20 kwietnia 1946 roku i przeniesione do katedry Wniebowzięcia NMP, która w tym samym roku została zwrócona Patriarchatowi. Pierwsza liturgia została odprawiona w katedrze Wniebowzięcia NMP w noc wielkanocną, 21 kwietnia 1946 roku. We wspomnieniach jednego z naocznych świadków odrodzenia Ławry, protodiakona Sergiusza Boskina, wiele jest wzmianek o. Hilarionie, który wraz z archimandrytą Guri poprowadził pierwsze nabożeństwa po 26-letniej nieobecności w klasztorze życia monastycznego. Według zeznań arcykapłana Władimira Żaworonkowa pierwszy boski okrzyk po otwarciu Ławry wydał o. Hilarion.

W dniu 21 listopada 1946 roku patriarcha Aleksy I dokonał ponownej konsekracji kościoła refektarzowego św. Sergiusza z Radoneża, który od 1921 roku był zamknięty dla nabożeństw. Pod koniec 1946 roku laur został wręczony synowi prezydenta USA Franklina Rooseveltowi – Elliottowi Rooseveltowi i jego żonie, których spotkał gubernator Archimandrite Jan i jego bracia. W latach poprzedzających rozpad ZSRR takie demonstracje wolności religijnej stały się w ZSRR powszechną praktyką. W 1949 roku w murach Ławry wznowiła działalność Moskiewska Akademia Teologiczna, reaktywowana w 1946 roku.

W grudniu 1954 roku patriarcha zwrócił się do Gieorgija Malenkowa z prośbą o przeniesienie różnych instytucji z kilku kolejnych budynków Ławry. Ale dopiero po apelu Rady do Spraw Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego do Komitetu Centralnego KPZR Rada Ministrów RSFSR zatwierdziła w sierpniu 1956 roku Uchwałę „W sprawie przeniesienia budynków i budowli znajdujących się na terytorium Ławra Trójcy Sergiusza w Zagorsku do Patriarchatu Moskiewskiego, do bezpłatnego i wieczystego użytkowania budynków i budowli Patriarchatu Moskiewskiego znajdujących się na terytorium Ławry Trójcy Sergiusza … Zobowiązać Moskiewski Regionalny Komitet Wykonawczy, Ministerstwo Edukacji RSFSR, Ministerstwo Kultury RSFSR i Gosstroj RSFSR opuścić pomieszczenia Ławry Trójcy Sergiusza zajmowane przez instytucje pod ich jurysdykcją, a także najemców … Moskiewski Regionalny Komitet Wykonawczy, zbudować w latach 1957-1958. w mieście Zagorsk budynki mieszkalne … na przesiedlenie lokatorów w liczbie 1150 osób mieszkających w budynkach znajdujących się na tym terenie ”.

Według amerykańskiego naukowca S. Kenworthy’ego w praktyce wszystkie koszty wdrożenia tych decyzji musiał ponieść Patriarchat. W dniu 15 listopada 1959 Patriarcha Aleksy I pobłogosławił nowy Statut Ławry Trójcy Sergiusz. W latach 1971, 1988, 1990 Ławra gościła rady lokalne Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Metropolita Macarius – Newski (zm. 1926), Patriarchowie Aleksy I (zm. 1970) i ​​Pimen (zm. 1990) zostali pochowani w kościele jaskiniowym pod katedrą Wniebowzięcia NMP. Relikwie metropolity Makarego po jego kanonizacji przeniesiono do katedry Wniebowzięcia NMP. W dniu 31 sierpnia 2016 roku przeniesiono je do Górnego Ałtajska i złożono w kościele mnicha Makari z Ałtaju. W okresie sowieckim, po wznowieniu w nim służby, nad Ławrą pozostawał nadzór i kontrola władz państwowych. Na przykład Truszyn, upoważniony przedstawiciel Rady do Spraw Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w obwodzie moskiewskim, doniósł w 1958 roku, że „antysowieccy” mnisi „podżegali do religijności w kontaktach z pielgrzymami” i „namawiali ich do odwiedzania Ławry częściej, aby więcej modlić się do Boga, itd.” W marcu 1961 roku policja aresztowała wiernych w kościele Ławry.

Liczne konstrukcje architektoniczne Ławry Trójcy Sergiusz zostały zbudowane przez najlepszych architektów rosyjskich w XV-XIX wieku. Zespół klasztorny obecnie obejmuje ponad 50 budynków o różnym przeznaczeniu. Zespół architektoniczny Ławry Trójcy Sergiusza znajduje się pod ochroną UNESCO. Obecnie w klasztorze znajduje się ponad 10 kościołów. 

Okres komunizmu minął a kościół prawosławny w Rosji jak i inne kościoły na świecie przetrwały wszystkie prześladowania. Trzeba jednak uważać aby znowu nie przewrócono w głowach młodym pokoleniom górnolotnymi hasłami i zabójczymi ideologiami prowadzącymi do zbrodni. Można to obecnie zaobserwować w odradzającym się neo-komunizmie i odłamach lewackich na świecie. Należy się również wystrzegać ideologii religijnych dyskryminujących inne religie a także nawołujących do tzw. wojen świętych czy też wojny z niewiernymi.

Zródła:

  1. A. Соколов, Свято-Троицкая Сергиева Лавра, https://foma.ru/svyato-troiczkaya-sergieva-lavra.html  – (dostęp 20-08-2021)
  2. В. И. Балдин,  Троице-Сергиев монастырь. История и формирование архитектурного ансамбля,  http://www.rusarch.ru/baldin1.htm  – (dostęp 20-08-2021)
  3. Троице-Сергиева лавра, Архитектура. Монастырь в конце 17 века, http://www.bibliotekar.ru/rus-Lavra/6.htm  – (dostęp 20-08-2021)
  4. В.П. Зубов, Архитектура Троице-Сергиевой лавры. Исторический очерк,  http://www.rusarch.ru/zubov1.htm   – (dostęp 20-08-2021)
  5. Колокола Троице-Сергиевой Лавры, http://www.decorbells.ru/church_t_lavra.htm  – (dostęp 20-08-2021)
  6. Протодиакон Сергей Боскин. Пасха 1946 года. Открытие лавры Преподобного Сергия, https://www.700-let.ru/publications/articles/?id=23078  – (dostep 20-08-2021)
  7. Протодиакон Сергий Голубцов, ЦЕРКОВНАЯ МОСКОВИЯ В 1935-1965 ГОДАХ, http://krotov.info/history/20/1950/golubzov_6.htm  – (dostęp 20-08-2021)
  8. Wikipedia