Moskiewska Synagoga Chóralna – Część II

Zarys historii Żydów w Rosji.

Dzieje Żydów na terenie Imperium Rosyjskiego, ZSRR i Federacji Rosyjskiej. W całej Rosji jest obecnie 10 czynnych synagog z czego największą jest Synagoga Chóralna w Moskwie. Jaka była jednak historia i dzieje Żydów w historii Rosji. 

Otóż po rozbiorach Rzeczypospolitej w Cesarstwie Rosyjskim znalazły się ziemie, na których zamieszkiwała duża liczba Żydów. Pod koniec XIX wieku Imperium Rosyjskie miało największą społeczność żydowską na świecie. W 1880 roku mieszkało tu 67% całego narodu żydowskiego. Jednak w wyniku masowych pogromów w latach 1881-1906, a następnie podczas wojny domowej z terytorium Imperium Rosyjskiego opuściło ponad 2 mln Żydów, którzy wyemigrowali głównie do Stanów Zjednoczonych. Na terenie ZSRR w czasie ludobójstwa w czasie II wojny światowej Niemcy i ich wspólnicy zamordowali około 1,5 do 2 mln Żydów. Na przełomie lat 80-tych i 90-tych, po zniesieniu ograniczeń emigracyjnych, połowa ludności żydowskiej ZSRR opuściła kraj, emigrując głównie do Izraela, Stanów Zjednoczonych i Niemiec. Wśród żydowskiej ludności Rosji średni wskaźnik urodzeń nie przekraczał 1,6 dziecka we wszystkich pokoleniach kobiet urodzonych w XX wieku. Żydzi wyprzedzili inne grupy etniczne w przejściu na niższy wskaźnik urodzeń. W latach 1988-1989 łączny przyrost naturalny wśród Żydów ZSRR wynosił 1,56 i był niższy, np. wskaźnik urodzeń ludności miejskiej wynosił 2,03. Dla Żydów rosyjskich dzietność całkowita wynosiła 1,49, a dla Żydów ukraińskich 1,52. Znaczna część rosyjskojęzycznych Żydów mieszka obecnie poza byłym ZSRR (wynik emigracji, której fale nastąpiły po 1970 roku), w takich krajach jak USA, Izrael, Kanada, Niemcy, Austria, Australia, Nowa Zelandia, Wielka Brytania, Belgia, Holandia itd. Według spisu z 2010 r. liczba Żydów w Rosji wynosiła 156 801 osób, czyli 0,11% ogółu ludności Rosji. Od 1991 roku Żydowski Okręg Autonomiczny istnieje w Rosji jako samodzielny podmiot federacji, ale w 2010 roku mieszkało w nim tylko 1628 Żydów, czyli 1,03% całej żydowskiej ludności Rosji. 

Żydzi po raz pierwszy pojawili się na terenach Europy Wschodniej sąsiadujących z Morzem Czarnym i Azowskim nie później niż w II-I wieku p.n.e. Mieszkali w koloniach greckich, a ich językiem mówionym był starożytny grecki. Wśród Żydów byli szlachetni mieszczanie i wojownicy (nagrobek żydowskiego wojownika z I wieku odnaleziono w Tamanie). Pod koniec IV wieku w królestwie Bosforu mieszkali Żydzi – potomkowie wypędzonych w niewoli asyryjskiej i babilońskiej, a także uczestnicy powstania Bar Kochby. Półwysep Taman był głównym ośrodkiem koncentracji Żydów. Kronikarz bizantyjski Teofanes zanotował w 671 roku –  „w mieście Fanagoria i jego okolicach, w pobliżu żyjących tam Żydów żyje także wiele innych plemion”.

Społeczności żydowskie z Persji przeniosły się przez przejście Derbent do dolnej Wołgi, gdzie w VIII wieku wyrastała Itil, stolica Chazarskiego Kaganatu. Pod ich wpływem władca chazarski Bulan i klasa rządząca Chazarii przeszli na judaizm w drugiej połowie VIII lub na początku IX wieku. Isaac Asimov w pracy „To było dobre życie” (It’s Been A Good Life, 2002) napisał: „Prawdziwymi dziedzicami Judy są stali mieszkańcy, którzy nadal zajmują Jerozolimę i Ziemię Świętą, czyli Palestyńczycy”. A nadto :„Mój ród może w ogóle nie wywodzi się w kierunku starożytnego Izraela… Może być tak, że wielu wschodnio europejskich Żydów pochodzi od Chazarów… Mogę być jednym z nich”. A tak na marginesie ostatnie badania genetyczne też to potwierdzają. (https://gloria.tv/post/XzPC1CAJLxoZ6nzbQ8WPgUq24 ) potwierdza tę tezę również Prof.  Shlomo Sand z Uniwerytetu Jerozolimskiego w książce – „Kiedy i jak wynaleziono naród żydowski”.

W Chazarii mieszkali także etniczni Żydzi, którzy przenieśli się tu z Bizancjum i kalifatu arabskiego. Handel między Wschodem a Zachodem kwitł pod auspicjami władców Chazarów. Zajmowali się nim w szczególności kupcy żydowscy – Radanici, którzy handlowali niewolnikami, jedwabiem, futrami i bronią, a także orientalnymi przyprawami. Istnieje przypuszczenie o masowej migracji Żydów z Chazarii, na zachód, na tereny Galicji, Wołynia i Polski po upadku Kaganatu Chazarskiego. Potwierdza to przekaz z 1117 roku w annałach o przesiedleniu Chazarów z Belaja Wezha (Sarkel) koło Czernigowa i założeniu przez nich osady Belaja Wezha oraz licznych miejsc, takich jak Żydowo, Żydyczew, Żydowa Wieś, Kozari, Kozara, Kozarzewek na terytorium starożytnej Rusi i Polski. Zgodnie z tzw. listem kijowskim z Kairskiej Genizy, w X wieku w Kijowie istniała gmina żydowska. Przypuszczenia o istnieniu odrębnej dzielnicy żydowskiej w Kijowie w XI i XII wieku są kwestionowane przez wielu historyków. Jednak obecność w mieście-twierdzy tzw. „Bram Żidowskich” świadczy przynajmniej o handlu z Żydami w tym okresie. Oprócz kijowskiej społeczności żydowskiej znana jest także społeczność żydowska Czernigowa, utworzona w XI wieku i prawdopodobnie w okresie księstwa czernihowskiego, centrum nauki żydowskiej i Włodzimierza Wołyńskiego XI-XII wieku.  Być może w tym okresie Żydzi pojawiali się także w północno-wschodniej Rosji, we władaniu księcia Andrieja Bogolubskiego (1169-1174), choć nie wiadomo na pewno, czy mieszkali tam na stałe. W żydowskich źródłach średniowiecznych Europa Wschodnia była często określana jako Kanaan, podobnie jak inne ziemie, których nazwy żydowskie wywodzą się od biblijnych nazw miejscowości; w związku z tym język słowiański nazwano kananejskim – „kananeckim”. Żydzi bizantyjscy z zaskoczeniem zauważyli, że na północ od nich byli Żydzi, którzy nie znali żadnego języka poza Kananejskim. Aż do najazdu mongolskiego w 1240 roku spory religijne z Żydami zajmowały ważne miejsce w życiu duchowieństwa kijowskiego. Żydzi kijowscy przetłumaczyli z hebrajskiego na staroruski księgi biblijne Daniela i Estery, fragmenty ksiąg Józefa Flawiusza, popularne dzieło historyczne „Josippon”, apokryf „Wyjście Mojżesza”, cykl legend o Salomonie, „Słowo Zerubbabel”. Słowiańskojęzyczna społeczność żydowska Rusi Kijowskiej bardzo ucierpiała w wyniku najazdu mongolsko-tatarskiego. Po nim przez długi czas nic nie słyszano o Żydach w Rosji.

Na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego pozostali Żydzi, którzy mówili (a czasem pisali) w języku słowiańskim. Masowe wypędzenia z Anglii, Francji, Hiszpanii i większości innych krajów Europy Zachodniej w różnym czasie, prześladowania w Niemczech w XIV wieku doprowadziły do ​​tego, że Żydzi zachodnioeuropejscy (Aszkenazyjczycy) przyjęli zaproszenie króla Polski Kazimierza III Wielkiego do osiedlenia się w Polsce. Niewielka słowiańskojęzyczna społeczność żydowska zasymilowała się wśród tych rodzimych użytkowników języka jidysz. Zagadnienie wypędzania Żydów prawie ze wszystkich królestw europejskich to odrębne zagadnienie na odrębny tekst. Niewielka słowiańskojęzyczna społeczność żydowska zasymilowała się wśród tych rodzimych użytkowników języka jidysz. Następnie Żydzi, osiedliwszy się na terenie Polski i Litwy właściwej, zaczęli osiedlać się na terenach Białorusi i Ukrainy, wchodzących w skład Rzeczypospolitej. Na Krymie nadal mieszkali zarówno miejscowi Żydzi wyznający judaizm klasyczny, jak i wymieniani od XIV wieku Karaimi. W Chanacie Krymskim Żydzi żyli swobodnie, konkurując w handlu z Genueńczykami i Grekami. Chrzest Rusi, który odbył się za pośrednictwem Bizancjum, przyniósł ze sobą antyżydowską tradycję ideologiczną, podjętą przez rosyjskich chrześcijańskich kaznodziejów. Antyżydowskie uprzedzenia kościelne w tamtym czasie miały niewielki wpływ na zwykłą populację. Jednak do XVI wieku sytuacja uległa radykalnej zmianie. Kupcy żydowscy z Polski i Litwy jedynie czasowo przyjeżdżali na terytorium Rosji w celach handlowych. Wielcy książęta i carowie moskiewscy nie pozwalali Żydom osiedlać się na swoich ziemiach. Ówczesny naród rosyjski był podejrzliwy wobec niechrześcijan, a zwłaszcza Żydów, co doprowadziło do pojawienia się herezji judaistów. Pod koniec 1470 roku Nowogrodzianie zaprosili Michaiła Olelkowicza z Kijowa. W jego orszaku był uczony Żyd Sharija, który według kronikarza wywarł wpływ na nowogrodzkich księży Aleksieja i Denisa, by stali się popularyzatorami herezji judaizerów, znanej do początku XVI wieku. Jednak Iwan Groźny zakazał jakiegokolwiek pobytu Żydów w kraju i monitorował ścisłe przestrzeganie zakazu. W 1545 roku spalono towary kupców żydowskich z Litwy, którzy przybyli do Moskwy. Kiedy król polski Zygmunt II August w 1550 roku przypomniał carowi rosyjskiemu, że wcześniej wielcy książęta moskiewscy dobrowolnie wpuszczali wszystkich kupców z Polski, zarówno chrześcijan, jak i Żydów, na co Iwan Groźny odpowiadał: „Żydzi… ludzi odciągnęli od chłopstwa [czyli chrześcijaństwa] i sprowadzili do naszego kraju trujące mikstury… A ty, nasz bracie, nie pisałbyś nam o Żydach!”.

Po zdobyciu miasta Połock przez wojska Iwana Groźnego w lutym 1563 roku w Dźwinie utopiono, według legendy, około 300 miejscowych Żydów, którzy odmówili przejścia na chrześcijaństwo. Car Aleksiej Michajłowicz wypędził Żydów nawet z miast Litwy i Białorusi, czasowo okupowanych przez wojska rosyjskie. W zaanektowanej przez Rosję części Ukrainy Żydzi również nie otrzymali prawa do stałego zamieszkania. Władze rosyjskie interesowały się pozycją Żydów w różnych krajach Europy i Imperium Osmańskim. Wśród pierwszych mieszkańców Mieszczańskiej Słobody w Moskwie, według spisów ludności z 1676 i 1684 roku, odbyło się kilka chrztów żydowskich. Żydzi, którzy przeszli na prawosławie, otrzymywali duże nagrody za chrzest. Piotr I tę grupę dopuścił do najwyższych kręgów rosyjskiej arystokracji.  Ochrzczonymi Żydami byli wicekanclerz P. Szafirow, zamieszkały w Amsterdamie i Wiedniu A. Weselowski. Obaj pochodzący z Meszczanskaja Sloboda. Także szef policji w St. Petersburgu A. Diwier. Jednak Piotr I konsekwentnie odrzucał prośby kupców żydowskich o wjazd do Rosji, prawdopodobnie nie chcąc zaostrzać i tak już napiętych stosunków z Kościołem prawosławnym. Tak czy inaczej, to za Piotra I Żydzi zaczęli w znacznej liczbie przenikać do ziem rosyjskich graniczących z Polską, zwłaszcza do Małej Rusi. Po śmierci Piotra I w dniu 20 kwietnia 1727 roku Katarzyna I wydała dekret o wypędzeniu wszystkich Żydów z imperium. Cesarzowa Elizaweta Pietrowna w dniu 2 grudnia 1742 roku również zakazała „ (…) Najmiłosierniej rozkazujemy: z całego Naszego Cesarstwa, zarówno z Wielkopolski, jak i z małoruskich miast i wsi, wszystkich Żydów płci męskiej i żeńskiej, bez względu na rangę i godność, od ogłoszenia tego Naszego Najwyższego dekret ze wszystkim, aby natychmiast wysłać ich za granicę jako ich majątek, a odtąd pod żadnym pozorem nie wolno ich wpuszczać do Naszego Imperium za nic; chyba że któryś z nich chce być w wierze chrześcijańskiej wyznania greckiego, chrzcząc takich w naszym cesarstwie, pozwól im żyć, tylko nie wypuszczaj ich z państwa. A nieochrzczonych, jak pokazano powyżej, nie należy przetrzymywać pod żadnym pretekstem.” w miejscach granicznych, dowodząc, że w przeciwnym razie „nie tylko poddani Waszej Cesarskiej Mości w kupcach są w wielkiej stracie, ale także interesy Waszej Najwyższej Cesarskiej Mości mogą ponieść znaczne szkody „ napisała: „Nie życzę sobie interesujących korzyści od wrogów Chrystusa”.

Do 1772 roku ludność żydowska w Rosji była praktycznie nieobecna. Starania o uniemożliwienie Żydom wkroczenia do Imperium Rosyjskiego okazały się bezcelowe, gdyż ziemie Rzeczypospolitej z liczną ludnością żydowską weszły w skład Cesarstwa Rosyjskiego pod koniec XVIII wieku po rozbiorach w latach 1772-1795. W 1783 roku Krym i jego mieszkańcy weszli w skład Imperium Rosyjskiego, a Karaimi stali się także poddanymi rosyjskimi. Od tego momentu religijno-ideologiczny problem stosunku władz rosyjskich do Żydów przerodził się w praktyczny. Profesor Shmuel  Ettinger z Uniwersytetu Jerozolimskiego pisze, że „rozbiór Polski między Rosję, Austrię i Prusy spowodował poważne wstrząsy w życiu ludności żydowskiej”.

Żydzi w Polsce byli nosicielami tendencji kapitalistycznych tj.  zajmowali się dzierżawą gruntów rolnych, prawami indywidualnymi i monopolami, niekiedy nawet małymi osadami, niegdyś dominowali w drobnej i średniej pożyczce (lichwa), byli bardzo aktywni we wszystkich rodzajach handlu.  W niektórych dziedzinach jak na przykład przy naprawie odzieży, żydowscy rzemieślnicy byli niemal monopolistami. W średniowiecznym świecie spowodowało to negatywne nastawienie chrześcijańskich sąsiadów. Do czasu rozbiorów wpływy gospodarcze Żydów znacznie zmalały, zwłaszcza w dziedzinie finansów, ale uporczywe postrzeganie Żydów jako „wyzyskiwaczy” zdominowało świadomość społeczną. Według komisji finansowej, którą powołał Sejm Czteroletni, Żydzi pod koniec XVIII wieku  stanowili do 12% a według niektórych źródeł nawet do 20% ogółu ludności. Żydzi kontrolowali 75% polskiego eksportu, a z powodu przeludnienia w miastach przenieśli się na wieś, gdzie zdobyli przewagę w handlu winem, piwem i wódką, zdobywając monopole na sprzedaż napojów alkoholowych. Należy rozumieć, że samo prawo do destylacji nie należało do Żydów, ale do szlachty polskiej, Żydzi występowali jako dzierżawcy.

Pod koniec XVIII wieku państwo polskie podejmowało działania mające na celu ograniczenie działalności Żydów. Doprowadziło to w 1775 roku do wypędzenia Żydów z Warszawy. Bezpośrednio po rozbiorze Polski Katarzyna II, przesiąknięta ideą rozwoju miast jako centrów handlowych Imperium Rosyjskiego, w 1780 roku dekretem przydzieliła wszystkich Żydów do jednej z klas miejskich – kupców lub mieszczan. W porównaniu z większością ludności przypisywaną klasie chłopskiej, klasa miejska miała szersze prawa i przywileje. Dlatego też „Status miasta” Moskwy w 1785 roku zapewniał kupcom wielkie przywileje, bez względu na wyznawaną religię. Pozwoliło to Żydom przenieść się do Moskwy i handlować. Do 1790 roku  w Moskwie było 3 Żydów, kupców 1 cechu: Essel Yankelevich, Michaił Girsh Mendel i Girsh Izrailev. Moskiewska administracja dekanatu poinformowała, że ​​w Moskwie mieszkało 49 mężczyzn, 8 kobiet i 12 dzieci wyznania mojżeszowego. Jak zauważa profesor University College London Klier, „status rosyjskich Żydów był wyjątkowy jak na ten czas w całej Europie”, z uwagi na rozwój miast. Jednak w dniu 7 października 1790 roku rada cesarzowej wydała dekret zabraniający Żydom „zapisywania się do klasy kupieckiej w miastach i portach śródlądowych Rosji…”. Problem ludności żydowskiej w imperium o władzę tkwił w formułach „fanatyzm religijny Żydów” i „wyzysk ekonomiczny” miejscowej ludności. Ten ostatni później zaczął być uważany za konsekwencję pierwszego. Ta idea „fanatyzmu żydowskiego” opierała się na przekonaniu, że „wieki prześladowań i nauki Talmudu ukształtowały wśród Żydów szczególną zamkniętą mentalność – mentalność getta, która wraz z religijnie wzmocnionym poczuciem wyższości nad „gojami”, uniemożliwiło Żydom stanie się lojalnymi obywatelami państwa”. W społeczeństwie panowało przekonanie, że Żydzi zostali pozbawieni lojalności wobec państwa i jakiejkolwiek skłonności do normalnych stosunków obywatelskich z ludnością nieżydowską. Stałym tematem dyskusji społeczeństwa rosyjskiego na temat Żydów była ich rzekoma arogancja, wzmacniana przez system edukacji żydowskiej populacji męskiej, w którym wprowadzano antychrześcijańskie interpretacje Talmudu. To z kolei usprawiedliwiało i wspierało jawną eksploatację gospodarczą opartą na oszustwie i wyzysku ludności nieżydowskiej. Klier pisze, że ten „wyrafinowany mit” był ważnym etapem rozwoju rosyjskiego antysemityzmu, wcześniej opartego na prostych przesądach religijnych. Z punktu widzenia przedstawicieli nurtu kulturowo-integracyjnego, który zdominował rosyjskie poglądy na kwestię żydowską, edukację żydowską , w której jednak w większości byli dorośli Żydzi z reguły potrafili czytać i pisać, uznano za bezużyteczną, język żydowski – w najlepszym żargonie, w najgorszym – bariera kulturowa chroniąca Żydów przed resztą świata, garnitur – niehigieniczny i służący jedynie wyobcowaniu między Żydem a chrześcijaninem. Za jedyne rozwiązanie kwestii żydowskiej uznano wprowadzenie Żydów do kultury Wielkorusów. Tak więc jeden z przedstawicieli tego nurtu, cywilny gubernator litewskiej prowincji Iwan Grigoriewicz Frizel, który według Kliera sformułował „kwestię żydowską” w Rosji, zaproponował takie środki jak : 

– osiągnięcie edukacji żydowskiej młodzieży w szkołach średnich, którego program nie ograniczałby się tylko do edukacji religijnej, zapamiętywania Talmudu i analizy tekstów biblijnych, 

– podjąć kroki w celu zachowania tradycyjnej wiary żydowskiej i zniechęcić do innowacji, które mogą prowadzić do niepokojów, ignorancji lub oszustwa; 

– ograniczyć wiek zawarcia małżeństwa poprzez zakaz zawierania małżeństw nieletnich.

 Inny rosyjski urzędnik i mąż stanu, Gabriel Derżawin, wierząc, że Żydzi nienawidzą chrześcijan, zaproponował, aby zabronić Żydom zatrudniania chrześcijańskich sług a także zakazać Żydom zesłanym na Syberię zabierania ze sobą żon – „aby się nie rozmnażali i nie niszczyli serca Imperium…”. Nadto proponował aby,  złamać władzę kahałów, aby Żydzi mogli w pełni uczestniczyć w życiu gospodarczym społeczeństwa, zburzyć stary system samorządu gminnego własnymi podatkami, opłatami i grzywnami, a jednocześnie zabronić wybierania Żydów do organów stanowych, a tym samym pozostawić wszelkie decyzje dotyczące Żydów w rękach chrześcijańskich konkurentów. A także wycofać  prawo do prowadzenia handlu winem i dzierżawy. Derżawin dostrzegł korzyści w fizycznej segregacji Żydów od chrześcijan poprzez masowe przymusowe przesiedlenia i całkowity zakaz wjazdu, z rzadkimi wyjątkami, do wewnętrznych prowincji. Argumenty Derżawina za zniesieniem samorządu gminnego Żydów, czyli izolacja społeczności żydowskiej, „państwa w państwie” o charakterze międzynarodowym, stały się w przyszłości podstawą rosyjskiego antysemityzmu w XIX wieku. Co ciekawe większość propozycji reform Derżawina opierała się na radach dwóch polskich Żydów, zwolenników reformy żydowskiej. Jednym z powszechnych tematów dyskusji w społeczeństwie rosyjskim były pogłoski o kahałach czyli organach żydowskiego samorządu gminnego, które zostały zniesione w 1844 roku. Komentatorzy judo-fobowi przekonywali, że w takich pasożytniczych, w ich mniemaniu,  formach działalności gospodarczej, jak drobny handel, pośrednictwo, lichwa, handel winem, wzajemne wsparcie udzielane przez kahał uniemożliwiały konkurowanie z Żydami. Angielski historyk Klier postrzegł również, że „fanatyzm” ultra-ortodoksyjnych Żydów wprawił w zakłopotanie carskich urzędników, którzy odkryli niezgodność większości Żydów, z wyjątkiem tych, którzy przeszli na chrześcijaństwo,  z wewnętrzną polityką Imperium. Większość z nich została zamknięta w zachodnich regionach kraju, w strefie osiedlenia. (o strefach osiedlenia https://pl.wikipedia.org/wiki/Strefa_osiedlenia) Szczególną rolę w propagowaniu poglądu Żydów jako „wyzyskiwaczy” odegrali właściciele ziemscy, którzy sami przyznawali im prawa dzierżawy i aby odwrócić zarzuty nędzy chłopów, oskarżali Żydów o wszystko m.in. w przypadku głodu na dawnych prowincjach polskich pod koniec XVIII wieku. Władze lokalne potraktowały to poważnie i poparły to wyjaśnienie. Stereotyp „żydowskiego wyzysku” był kamieniem węgielnym rosyjskiej polityki państwa wobec Żydów. Jej przejawy w postaci różnych ograniczeń w wykonywaniu dozwolonych zawodów, miejsca zamieszkania itp. w połączeniu ze wzrostem liczby ludności żydowskiej doprowadziły do ​​jej masowego zubożenia. Podobnie jak wszyscy inni rosyjscy poddani majątków podatkowych, Żydzi nie mieli pełnej swobody w wyborze miejsca zamieszkania, ponieważ dekretem Katarzyny II z dnia 28   grudnia 1791 roku określono terytorium, na którym mogli mieszkać i zajmować się rybołówstwem, co później otrzymało nazwę „cechy osadnictwa żydowskiego”. Te ostatnie obejmowały początkowo Litwę, Białoruś, Noworosję i niektóre inne części terytorium współczesnej Ukrainy. Po wejściu do Imperium Rosyjskiego w 1812 roku Besarabii ​​i Królestwa Polskiego, czyli właściwe ziem polskich, które w 1815 roku stały się częścią Cesarstwa Rosyjskiego, zostały również przypisane do Strefy Osiedlenia. Jak pisze historyk J. Pietrowski-Stern, „Strefa Osiedlenia była najważniejszym mechanizmem naruszania elementarnych praw Żydów Rosji”.

Nawet tymczasowe opuszczenie strefy osiedlenia było dla Żydów skomplikowane. Zamieszkiwanie Żydów zgodnie z dekretem o strefie osiedlenia było dozwolone tylko w specjalnie wyznaczonych miastach i miasteczkach. W różnych okresach zakazano Żydom osiedlania się w Nikołajewie, Jałcie, Sewastopolu oraz w większości dzielnic Kijowa.

Rząd próbował stłumić pracę żydowskich szynkarni , dzierżawienia młynów, mleczarni, rybołówstwa od właścicieli ziemskich, ponieważ uważano, że doprowadziło to do ruiny miejscowych chłopów. W związku z tym Żydom nie wolno było mieszkać na wsi. Zakaz ten natychmiast wyrugował z życia gospodarczego rzemiosło, które żywiło prawie połowę ludności żydowskiej Imperium Rosyjskiego. Rola Żydów w gospodarce wiejskiej była jednak tak znacząca, że ​​od 1809 roku zawieszono eksmisję Żydów ze wsi do miast. Skutkiem ograniczeń w wyborze zawodu i miejsca zamieszkania było skrajne przeludnienie i ubóstwo w miejscowościach w obrębie linii. Większość Żydów została przypisana do klasy burżuazyjnej lub trzeciego, niższego cechu klasy kupieckiej. Aby rozwiązać „kwestię żydowską” do 1881 roku władze prowadziły konsekwentną politykę „zbliżenia” i „fuzji”. Za Aleksandra I starali się osiągnąć ten cel poprzez stopniowe reformy, a później za Mikołaja I agresywną ingerencję w życie społeczności żydowskiej. Za Aleksandra I państwo skodyfikowało prawne uregulowanie statusu Żydów. Dekret z 1804 roku regulował praktycznie wszystkie aspekty życia żydowskiego. Dekret odzwierciedlał zarówno ograniczenia i zakazy, jak i prawa Żydów w życiu gospodarczym w celu pobudzenia bardziej produktywnej działalności gospodarczej ludności żydowskiej. Szczególną uwagę zwrócono na żydowskich producentów i sprzedawców napojów alkoholowych, których rząd starał się wypędzić z osad wiejskich i przenieść do miast i osiedli robotniczych przeznaczonych na tę niezaludnioną ziemię w Noworosji. Podobnie jak inni koloniści, Żydzi otrzymywali tymczasowe ulgi podatkowe, zwolnienie z poboru i dotacje np. na zakup ziemi czy też narzędzia i inne. Kilkaset rodzin żydowskich z Białorusi, które w 1808 roku założyły pierwsze kolonie rolnicze, odpowiedziało na apel rządu, ale z jednej strony nieznajomość Żydów na pracy w rolnictwe, a z drugiej trudności z zasiedleniem nierozwiniętego regionu stepowego, doprowadziło do upadku tych kolonii. W 1794 roku podatek pogłówny pobierany od Żydów zaliczanych do drobnomieszczaństwa i kupców został ustalony w podwójnej stawce w porównaniu z podatkiem od burżuazji i kupców wyznania chrześcijańskiego. W dwóch białoruskich prowincjach niektórzy Żydzi zostali wybrani na sędziów. Gubernatorzy prowincji ukraińskich arbitralnie jednak ustalili restrykcyjną normę dla Żydów w magistratach.  W miejscach z przewagą ludności żydowskiej pozwalali Żydom wybrać tylko jedną trzecią członków magistratu. W 1797 roku wprowadzono specjalne stanowiska cenzorów ksiąg żydowskich. Musieli oni dokładnie przestudiować dzieła w języku hebrajskim i jidysz i wykluczyć z nich te miejsca, które można by uznać za ataki na chrześcijaństwo. Cenzorzy byli osobiście odpowiedzialni za zatwierdzone tych ksiąg. Podczas Wojny Ojczyźnianej w 1812 roku białoruscy Żydzi często dostarczali armii rosyjskiej niezbędne wyżywienie i usługi wywiadowcze. W sztabie armii rosyjskiej nacierającej na Zachód w latach 1812-1813 znajdowało się dwóch żydowskich „posłów”. Otrzymywali zlecenia z komisariatu i przekazywali je swoim lokalnym agentom. Żydzi, którzy udzielali schronienia rosyjskim kurierom z depeszami w swoich domach lub przekazywali rosyjskim dowódcom informacje o położeniu wrogiej armii, byli rozstrzeliwani lub wieszani, jeśli wpadli w ręce Francuzów. Denis Dawidow napisał: „Duch polskich mieszkańców Grodna był dla nas bardzo nieprzychylny. Wręcz przeciwnie, wszyscy Żydzi w ogóle mieszkający w Polsce byli wobec nas tak lojalni, że nie chcieli służyć wrogowi jako szpiedzy i bardzo często przekazywały nam najważniejsze informacje na jego temat.” Ze względu na nierzetelność Polaków Denis Dawidow przekazał całą władzę policyjną w wyzwolonym od Francuzów Grodnie żydowskiemu kahałowi.

Jednak po wojnie rząd podjął nowe kroki w celu ograniczenia praw Żydów. Dekretem z dnia 11 kwietnia 1823 roku Aleksander I zażądał, aby białoruscy Żydzi zaprzestali wszelkiego przemysłu winiarskiego do 1 stycznia 1824 roku, a do 1 stycznia 1825 roku przenieśli się do miast i miasteczek. Do stycznia 1824 roku wysiedlono około 20 tysięcy osób, z których wielu pozostało bez dachu nad głową i błąkało się po drogach. W 1824 roku wydano dekret  „Żydom – poddanym obcych państw zakazano osiedlania się w Rosji”.  Rząd motywował go potrzebą ograniczenia „nadzwyczajnego rozmnożenia plemienia żydowskiego”. W 1825 roku pod pretekstem walki z przemytem, Żydom,  z wyjątkiem właścicieli nieruchomości, zabroniono mieszkać na wsi w 50-wiorstowym pasie wzdłuż granicy. Pogorszenie stosunku Aleksandra I do Żydów wyrażało się także w jego decyzji jesienią 1825 roku o wznowieniu sprawy Wieliża (dotyczącego mordu rytualnego), mimo okólnika z 1817 roku  zakazującego wszczynania spraw mordu rytualnego bez dostatecznych podstaw. Tymczasem środki nakreślone w „Regulaminie” z 1804 roku mające na celu podniesienie poziomu oświaty i życia gospodarczego Żydów pozostały tylko na papierze. Czas rozbioru Polski to czas schizmy religijnej w polskim żydostwie, wtedy pojawił się chasydyzm. Chasydzi byli szczególnie liczni na Ukrainie. W większości miast wszystkie gminy żydowskie składały się z obu elementów tj. chasydów i ich przeciwników, zwanych Misnagidami, z przewagą jednej lub drugiej strony.  Było to przyczyną nieustannych sporów w kahałach i synagogach. Obie strony w swojej walce często stosowały donosy na siebie wobec władz rosyjskich. Władze traktowały Żydów jako jedną społeczność i skrajnie słabo wyodrębnione indywidualne ruchy w obrębie żydostwa zarówno z powodu ignorancji, jak i braku zainteresowania nie miały żadnego znaczenia. Jednak Aleksander I powołał specjalną komisję do omówienia sprawy poprawy życia Żydów w Rosji, a w 1804 roku zatwierdził opracowany przez tę komisję „Statut organizacji Żydów”. Tym aktem prawnym zalegalizowano religijną schizmę Żydów. W każdej gminie chasydzi i misnagidzi mogli zakładać własne specjalne synagogi i wybierać swoich rabinów, tak aby administracja kahału w każdym mieście była wspólna dla wszystkich części gminy. Za panowania Mikołaja I w 1827 roku wydano ustawę zobowiązującą Żydów do służby poborowej, z której wcześniej byli zwolnieni. Żydzi, w przeciwieństwie do chrześcijan, byli rekrutowani od 12 roku życia. Żydowskie rekrutujące się dzieci poniżej 18 roku życia wysłano do batalionów kanonistycznych. Kantonistą (ros. кантонист) był  chłopiec kształcony w tak zwanych szkołach kantonistów w Imperium Rosyjskim na zawodowego wojskowego Armii Imperium Rosyjskiego. Kantonistami były głównie sieroty, dzieci żołnierzy i pochodzące z ubogich, niemających środków do życia rodzin. Stąd też większość żydowskich dzieci  trafiła do szkół kanonistycznych, a kilku zostawał przydzielonych do wsi na stanowiska lub jako praktykantów u rzemieślników. Lata w kantonistach nie wliczały się do służby wojskowej (od 25 lat) zarówno dla Żydów, jak i nie-Żydów. Limit poboru dla gmin żydowskich wynosił dziesięciu rekrutów z tysiąca mężczyzn rocznie, dla chrześcijan natomiast siedmiu z tysiąca rocznie. Ponadto gminy musiały płacić „karną” liczbą rekrutów za zaległości podatkowe, samookaleczenia i ucieczkę poborowego (po dwóch na każdego), a także pozwolono uzupełnić wymaganą liczbę poborowych nieletnimi. Wydano także ustawy, które ograniczały Żydom prawo wyboru miejsca zamieszkania i zawodu. W dniu 2 grudnia 1827 roku ogłoszono dekrety o wysiedleniu Żydów z terenów wiejskich guberni grodzieńskiej i z Kijowa w ciągu dwóch lat. Jednak z różnych powodów wykonanie drugiego dekretu odroczono do lutego 1835 roku. W 1829 roku  Mikołaj I nakazał wypędzić z Kurlandii wszystkich Żydów, którzy przybyli tam z innych miejscowości. W 1830 roku wysiedlono Żydów ze wsi guberni kijowskiej. W 1835 roku cesarz zatwierdził nowy „Statut o Żydach”. Według niego, na Białorusi Żydom wolno było mieszkać tylko w miastach, w Małej Rusi, wszędzie, z wyjątkiem Kijowa i wsi należących do skarbu państwa, w Noworosji, we wszystkich osadach, z wyjątkiem Nikołajewa i Sewastopola. Natomiast w prowincjach bałtyckich mogli żyć tylko ich tubylcy. Zabroniono Żydom ponownego osiedlania się w 50-wiorstowym pasie przygranicznym. W prowincjach wewnętrznych pozwolono Żydom przyjeżdżać na okres nie dłuższy niż sześć tygodni na podstawie paszportów wydanych przez gubernatorów i to pod warunkiem, że noszą rosyjskie ubrania. W 1844 roku pozbawiono kahałów uprawnień administracyjnych. W celu „połączenia” Żydów z resztą ludności wszędzie zniesiono kahały, a ich funkcje przeniesiono do rad miejskich i urzędów miejskich. W tym samym roku Mikołaj I zakazał przyjmowania Żydów do służby publicznej –  „tak długo, jak pozostają w prawie żydowskim”.

W dniu 1 maja 1850 roku wprowadzono zakaz noszenia tradycyjnej odzieży żydowskiej po 1 stycznia 1851 roku.  Mogli ją nosić tylko starzy Żydzi, pod warunkiem uiszczenia odpowiedniego podatku. W kwietniu 1851 roku zabroniono żydowskim kobietom golenia głów, od 1852 roku nie wolno było „nosić pejsów”, a nakrycia głowy kipy czyli jarmułki,  można było nosić tylko w synagogach. Jednak większość Żydów nadal nosiła tradycyjne stroje i pejsy, ale władze walczyły z tym brutalnymi środkami co i tak nie przynosiło skutku. Jedną z najważniejszych przemian Mikołaja I było utworzenie w latach 40-tych XIX wieku państwowego żydowskiego systemu oświaty, obejmującego zarówno szkoły podstawowe, jak i kolegia np. w Wilnie i Żytomierzu, które miały kształcić wykształconych rabinów i nauczycieli. Aby stworzyć świecką edukację żydowską, niemiecki reformator rabin Max Lilienthal został zaproszony do Rosji jako doradca rządu. Ta reforma edukacyjna doprowadziła do powstania warstwy świeckich żydowskich intelektualistów i pedagogów. W listopadzie 1851 roku całą ludność żydowską podzielono na pięć kategorii: kupców, rolników, rzemieślników, burżuazję osiadłą i nieosiedloną.  Większość ludności żydowskiej należała do kategorii mieszczan nieosiadłych, dla których wprowadzono zwiększony nabór. Zabroniono im opuszczania miast, do których zostali przydzieleni. Reguły mówiły też o wysłaniu nieosiedlonych mieszczan do pracy rządowej.  Rekrutacja, podwyżki podatków i różnego rodzaju prześladowania doprowadziły do ​​zubożenia szerokich warstw ludności żydowskiej. W 1827 roku np. zaległości u Żydów wynosiły 1 rubel na osobę, ale w 1854 roku już 15 rubli 50 kopiejek.

Wraz z wstąpieniem na tron ​​cesarza Aleksandra II w 1856 roku zaprzestano rekrutacji dzieci żydowskich do kantonistów. Kupcom pierwszego cechu, po dziesięcioletnim pobycie w cechu, a także osobom z wyższym wykształceniem, personelowi pielęgniarskiemu, rzemieślnikom cechowym czyli zarejestrowanym w cechach rzemieślniczych  oraz emerytowanym rekrutom przyznano prawo pobytu poza „Miejscem Osiedlenia”. Ustawa o instytucjach ziemskich z 1864 roku nie zawierała żadnych ograniczeń dla Żydów, ale Statut Miejski z 1870 roku przewidywał, że liczba Żydów w radach i radach miejskich nie powinna przekraczać jednej trzeciej łącznego składu tych organów. Polityka wspierania rolnictwa żydowskiego w Rosji została ukrócona przez Aleksandra II nowym dekretem z 30 maja 1866 roku, który ponownie zakazał nabywania przez Żydów działek. W  roku 1873 w regionie Besarabii było 1082 żydowskich gospodarstw domowych z 10 589 duszami. Sytuację kolonii rolniczych dodatkowo pogorszył „Regulamin Tymczasowy” z 1882 roku, zgodnie z którym po wygaśnięciu początkowego okresu dzierżawy działki kolonii nie mogły być ani kupowane, ani wynajmowane przez samych kolonistów. Pomimo zakazu i aktywnych działań na rzecz ograniczenia rolnictwa żydowskiego, około 20-25% mieszkańców kolonii żydowskich nadal angażowało się w działalność rolniczą. Przedsiębiorcy żydowscy odegrali znaczącą rolę w szybkim wzroście gospodarczym, który rozpoczął się w Rosji w wyniku reform Aleksandra II i w dużej mierze dzięki ich staraniom Ukraina stała się jednym z najdynamiczniej rozwijających się regionów imperium. Wiodącą rolę w tworzeniu różnych sektorów gospodarki rosyjskiej odgrywały ściśle współpracujące z państwem domy bankowe Gintsburgów i Poliakowów. W szybko rozwijającym się przemyśle cukrowniczym największymi przedsiębiorcami byli Zajcewowie i Brodscy, którzy w przeszłości byli wielkimi rolnikami podatkowymi. Rozwój Odessy jako ważnego portu spowodował gwałtowny wzrost społeczności żydowskiej miasta, która stała się jedną z największych w Imperium Rosyjskim. Żydzi zaczęli też wnosić znaczący wkład w kulturę rosyjską. Malarz krajobrazu Isaak Lewitan, rzeźbiarz Mark Antokolsky, pianista i kompozytor Anton Rubinstein stali się sławni. W związku z poszerzeniem granic Imperium Rosyjskiego w XIX wieku jego poddanymi stali się także Żydzi gruzińscy oraz Żydzi środkowoazjatyccy. Począwszy od lat 60-tych XIX wieku kulturowa izolacja Żydów stopniowo zanikała. Coraz większa liczba Żydów przejmowała język i obyczaje rosyjskie. Nasiliło się pragnienie młodzieży żydowskiej uczęszczania do gimnazjów i uniwersytetów. Nasiliła się walka starego i młodego pokolenia, z których pierwsze zostało całkowicie odgrodzone od rosyjskiego środowiska, a drugie pospieszyło, by się z nim połączyć. Po reformach w latach 1860-1870, rząd złagodził ograniczenia strefy osiedlenia dla różnych kategorii ludności żydowskiej. I tak od dnia 27 listopada 1861 roku osoby wyznania mojżeszowego z wyższym wykształceniem, stopniami naukowymi i mistrzowskimi otrzymali pozwolenie zamieszkania na terytorium Imperium Rosyjskiego. Natomiast  od 1867 roku prawo to zostało rozszerzone na wszystkich lekarzy żydowskich. Żydzi otrzymali prawo wstępowania do służby cywilnej, uczestniczenia w samorządzie miejskim i ziemskim oraz sądach. Ale nawet zgodnie z nowymi przepisami nie mogło to przekraczać 30% liczby w danym mieście, nawet jeśli były z przewagą ludności żydowskiej. Pomiędzy dwiema skrajnymi warstwami tj. masą prawosławnych chrześcijan odrzucających świeckie oświecenie i całkowicie zasymilowanych Żydów w XIX wieku na prawosławie przeszło 69,4 tys. Żydów. Z tego ok. 12 tys. głównie w Królestwie Polskim przeszło  na katolicyzm i około 3 tys. przeszło na luteranizm. Żydowski poeta i pisarz Lew Gordon ostro potępił również walki wewnątrz społeczności żydowskich. W latach 1855-1860 były wydawane gazety „Gamagid”, „Gamelitz” i „Gakarmel” w języku hebrajskim. Na początku lat 60-tych literatura żydowska ukazywała się w języku rosyjskim. Czasopisma w języku rosyjskim (Rasswet, Syjon i Dzień w Odessie, nowy Rasswet, Woschod itd. w Petersburgu) broniły równości Żydów. Później, w latach 80-tych XIX wieku, rozpoczęła się działalność literacka Szoloma Alejchema (S.N. Rabinowicza), najsłynniejszego żydowskiego pisarza Imperium Rosyjskiego. Reformy tego okresu dały impuls do zniszczenia patriarchalnej społeczności żydowskiej, zapoczątkowały integrację części Żydów ze społeczeństwem rosyjskim i stworzenie klasy inteligencji żydowskiej. Jednocześnie połowiczny charakter reform stworzył warunki do aktywizacji nastrojów antysemickich w społeczeństwie rosyjskim, ponieważ Żydzi byli nadal postrzegani jako nierówna i bezbronna część społeczeństwa. Reformy Aleksandra II, które doprowadziły do ​​modernizacji i uprzemysłowienia Rosji, zaostrzyły sprzeczności w społeczeństwie rosyjskim, czego jednym z przejawów był rozłam poglądów w stosunku do Żydów. W konserwatywnych gazetach bliskich kręgom rządowym rozpoczęła się potężna kampania antysemicka. Liberalna prasa rosyjska, która popierała reformy, sprzeciwiała się prześladowaniom antyżydowskim. Również w wyniku zniesienia pańszczyzny część chłopów konkurowała z Żydami w rzemiośle i drobnym handlu. Pogorszyło to sytuację biedoty żydowskiej, ale warstwa bogatych Żydów, którzy zgromadzili kapitał początkowy w okresie przed reformacyjnym, potrafiła wykorzystać nowe możliwości i inwestować w sektor bankowy, duży handel hurtowy i przemysł.

Po zamachu na Aleksandra II przez „Narodną Wolę”, wśród których było wielu Żydów, w dniu  1 marca 1881 roku, w 166 osiedlach Imperium Rosyjskiego doszło do pogromów żydowskich, zniszczono tysiące domów żydowskich, wiele rodzin żydowskich straciło majątek, duża liczba mężczyzn, kobiet i dzieci została ranna, a część zginęła. Konsekwentna polityka władz łączyła się z masowymi pogłoskami, że jest rządowy rozkaz bicia Żydów.

Jednocześnie profesor Wydziału Judaizmu i Studiów Żydowskich University College London, John Klier, w swojej pracy Rosjanie, Żydzi i pogromy 1881-1882 pisze, że „nowoczesne badania obaliły mit, że władze rosyjskie są odpowiedzialne za podżeganie, zezwalanie i aprobowanie pogromów”. Jednak inni badacze zauważają, że rząd jest odpowiedzialny za zachęcanie do antysemityzmu i tworzenie środowiska, w którym masowe pogromy stały się możliwe, a poszczególni lokalni urzędnicy brali czynny udział w prowokacjach i podżeganiu. W definicji terminu „pogrom” Encyclopedia Britannica w odniesieniu do pogromów żydowskich w Rosji w XIX i na początku XX wieku wskazuje się, że pogromy te miały miejsce za zgodą lub za przyzwoleniem władz. Historyk i politolog Walter Lucker napisał, że „szczególna brutalność pogromów, bezczynność rządu centralnego i oczywiste podżeganie wielu jego lokalnych przedstawicieli” wywołały gwałtowne protesty w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych.  Niektóre środowiska populistyczne odegrały rolę w rozbudzaniu nastrojów antyżydowskich, narzucając błędne założenie, że bunty przeciwko „żydowskim pasożytom” mogą w końcu przekształcić się w ruch rewolucyjny skierowany przeciwko rządowi, właścicielom ziemskim i kapitalistom”. Historyk Shmuel Ettinger pisze, że władze nie były zainteresowane likwidowaniem pogromów, a sam fakt szybkiego rozprzestrzenienia się ruchu pogromowego wskazuje, że był on zorganizowany odgórnie. Organizatorzy pogromów na Ukrainie rozprzestrzenili pogłoskę, że Car Aleksander III zezwolił na „zemstę na Żydach” za zamordowanie jego ojca przez „żydowskich rewolucjonistów”. Powolna i wymijająca reakcja władz na pogromy wzmocniła pogłoski, że władze zachęcają do działań antyżydowskich. Rozprzestrzenianiu się tych plotek sprzyjała także „nierówność ludności żydowskiej, długotrwały antysemityzm i niezadowolenie ortodoksyjnej ludności miejskiej z ekonomicznej konkurencji ze strony Żydów”. „The Brief Jewish Encyclopedia” odnotowuje, że lokalne władze ściśle współpracowały z pogromami, a tam, gdzie władze lokalne stanowczo sprzeciwiały się pogromom, w ogóle ich nie było. Klier w swojej pracy napisał również, że: … Polacy i Żydzi, w oczach rosyjskich urzędników, działali jako nierozerwalnie związani ze sobą, tworząc zjednoczoną siłę antyrosyjską. Wiara w istnienie tego powiązania przerodziła się w pojęcie Żydów jako integralnej części antyrządowego ruchu rewolucyjnego…  Natomiast oceniając działania rządu, zauważył : „Pogromy antyżydowskie, które zaciemniły tę epokę, były postrzegane przez cara jako przejaw społecznego poparcia dla reżimu, co skłoniło władze do wyrażenia, choć symboliczne, ale aprobaty dla działań elementów prawicowych, które wykorzystywały antysemityzm jako platforma ideologiczna”.

Zamieszki wywołały zaniepokojenie i zwróciły uwagę rządu nowego cesarza Aleksandra III (1881-1894) na kwestię żydowską. Rosyjski historyk Piotr Zajonczkowski zwrócił uwagę na „zoologiczną nienawiść do Żydów” Aleksandra III. Podkreślił: „Cesarz sprzeciwiał się jakiejkolwiek poprawie sytuacji Żydów, głęboko wierząc, że „jeśli ich los jest smutny, to przesądza o tym Ewangelia”. Osobisty antysemityzm cesarza wspierał jego wewnętrzny krąg. W szczególności przewodniczący Świętego Synodu Konstantin Pobiedonoscew starał się skierować społeczne protesty chłopów i robotników przeciwko Żydom jako „głównym wyzyskiwaczom mas”. Opisane powyżej postrzeganie „kwestii żydowskiej” spowodowało gwałtowne zaostrzenie polityki wobec Żydów. W następnym roku uchwalono „Regulamin majowy” z 3 maja 1882 roku, który został opracowany pod kierownictwem nowego ministra spraw wewnętrznych hrabiego N.P. Ignatiewa, a następnie wdrożony przez Ministra Spraw Wewnętrznych D.A. Tołstoja. Projekty opracowane przez Ignatiewa skrytykowali nie tylko liberalni ministrowie finansów (Bunge) i sprawiedliwości (Nabokow), ale także znany antysemicki minister własności państwowej M.N. Ostrowski. Nawet Pobiedonoscew potępił Ignatiewa za protekcjonalną demagogię Judeo-fobiczną, która doprowadziła do żydowskich pogromów. W rezultacie zapisy regulaminu zostały złagodzone przez Ignatiewa w stosunku do Żydów i wypracowano kompromis. W przyszłości wszystkie ograniczenia wobec Żydów były zmieniane i uzupełniane przez władze centralne. W roku 1887 Żydom mieszkającym na wsi zabroniono przemieszczania się z jednej wsi do drugiej. Michaił Szterenszys uważał ten zakaz za rodzaj „poddaństwa dla Żydów”. Regulamin Tymczasowy został uchylony dopiero w 1917 roku decyzją Rządu Tymczasowego. Już w 1880 roku minister spraw wewnętrznych Makow w swoim okólniku zezwolił gubernatorom „nie uciekać się do eksmisji w strefie osiedlenia tych Żydów, którzy, chociaż nie mieli prawa do zamieszkania na tym obszarze, nadal osiedlili się tam i udało mu się wejść do przedsiębiorstw przemysłowych, których zniszczenie powinno zrujnować zarówno samych Żydów, jak i chrześcijan prowadzących z nimi interesy”. Gdy po pogromach w 1881 roku przeprowadzono masowe wypędzenia Żydów z prowincji wewnętrznych, nowy minister spraw wewnętrznych Tołstoj okólnikiem z 1882 roku przywołał okólnik z 1880 roku i zażądał, aby gubernatorzy ograniczyli się do działań tylko przeciwko nowym nielegalnym przesiedleniom Żydów. Jednak  minister Durnowo na początku 1893 roku anulował powyższe okólniki z 1880 i 1882 roku i nakazał gubernatorom wysiedlenie wszystkich nielegalnie osiedlonych Żydów. Latem tego samego roku okólnik Durnovo został zatwierdzony przez cesarza. Za panowania Aleksandra III wydano również zarządzenia dotyczące procentowej stawki przyjmowania Żydów do gimnazjów i uniwersytetów. Tak też w 1887oku uczelnie w strefie osiedlenia mogły przyjmować do 10% studentów żydowskich poza strefą osiedlenia – 5%, w stolicach – 3%. Jednak w latach 1891-1892 wysiedlono z Moskwy ok. 20 tys. Żydów po mianowaniu w 1891 roku Wielkiego Księcia Siergieja Aleksandrowicza na burmistrza Moskwy i wprowadzeniu przepisów o wysiedleniu z Moskwy żydowskich rzemieślników, drobnych kupców i żołnierzy Nikołajewa. Reforma ziemska z 1890 roku pozbawiła też Żydów prawa do uczestniczenia w organach samorządu ziemskiego. Nowe rozporządzenie miejskie z 11 czerwca 1892 roku całkowicie wyeliminowało Żydów z udziału w wyborach do organów władz miejskich a w miastach Strefy Osiedlenia władze lokalne mogły wyznaczyć nie więcej niż 10% ogólnej liczby z listy kandydaci żydowscy zgłaszani przez nich członkom Dumy Miejskiej. Utworzony w 1864 roku zawód prawnika był początkowo dostępny dla Żydów, ale w 1889 roku  Minister Sprawiedliwości N. Manasein jako środek tymczasowy wydał dekret, który zawiesił dopuszczenie „osób wyznania niechrześcijańskiego… do liczby adwokatów ławy przysięgłych … do czasu wydania specjalnego prawa.”  Chociaż dokument ten odnosił się do wszystkich „niechrześcijan”, ograniczenia były skierowane wyłącznie przeciwko Żydom. Również sytuację dziesiątek tysięcy rodzin żydowskich w strefie osiedlenia znacznie skomplikował wprowadzony przez ministra finansów Rosji S. Witte monopol na wino jako wyłącznie państwowy handel alkoholem (1895-1898). Od 1894 do 1898 roku odsetek potrzebujących rodzin żydowskich wzrósł o około jedną czwartą. Szacunki dotyczące dokładnej liczby Żydów pozbawionych środków do życia w wyniku tego środka różnią się znacznie i wynoszą od 12 000 do 200 000, ale niezależnie od znaczenia tej liczby, Marnie Davis uważa, że ​​zakaz ten był rzeczywiście znaczącym czynnikiem w ogólnym wzroście żydowskiej biedy na wsi i odegrał pewną rolę w prowokacji żydowskiej emigracji pod koniec XIX wieku. Szok pogromów, nowa fala restrykcji, a także rozczarowanie pozycją społeczeństwa rosyjskiego doprowadziły do ​​rozpoczęcia aktywnego zaangażowania Żydów w walkę rewolucyjną. Według obliczeń E. Haberera odsetek Żydów uczestniczących w ruchu populistycznym stanowił zaledwie 4-5% ogólnej liczby rewolucjonistów w latach 1871-1873 w tym okresie. Pod koniec lat 80-tych XIX wieku udział Żydów wśród rewolucjonistów wynosił już 35-40%.  Według Haberera Żydzi stali się „masą krytyczną w rosyjskim ruchu rewolucyjnym”, jednak należy zauważyć, że w liczbach bezwzględnych liczba aktywnych rewolucjonistów w Imperium Rosyjskim mierzono na ogół w setkach i stanowili realne zagrożenie dla państwa. W tym samym czasie też idee socjalistyczne stawały się coraz bardziej popularne wśród młodzieży żydowskiej. W październiku 1897 roku na nielegalnym zjeździe przedstawicieli żydowskich grup roboczych utworzono Bund, czyli Powszechny Żydowski Związek Robotniczy na Białorusi, Litwie, w Polsce i Rosji, który w 1898 roku wszedł w skład Rosyjskiej Socjaldemokratycznej Partii Pracy (RSDLP) jako autonomicznej organizacji prowadzącej samodzielnie rewolucyjną agitację wśród żydowskich robotników. Znaczna część nowej inteligencji żydowskiej odrzuciła ideę asymilacji i zbliżyła się do swojego narodu. Część młodzieży żydowskiej została porwana przez idee rodzącego się syjonizmu. W 1881 roku w Rosji zaczęły powstawać koła Howewei Zion i pod koniec roku było ich już około 30.

Według danych pierwszego spisu ludności rosyjskiego przeprowadzonego w 1897 roku w Imperium Rosyjskim zamieszkiwało 5 110 548 osób wyznania mojżeszowego, z czego 3 578 229 w piętnastu prowincjach strefy osiedlenia, 1 321 100 w Królestwie Polskim, a 202 000 w reszcie Imperium Rosyjskiego. Stanowili oni 4,03% ogółu ludności europejskiej Rosji, 10,8% ludności piętnastu prowincji strefy osiedlenia i 14,01% ludności Królestwa Polskiego. Jednocześnie Żydzi stanowili około 50% ludności miejskiej Litwy i Białorusi oraz około 30% ludności miejskiej Ukrainy. Tak więc za okres 1795-1897 roku liczba ludności żydowskiej wzrosła z 750-800 tys. do 5216 tys., czyli ok. 6,7 razy. „Żadna grupa etniczna w Rosji nigdy nie odnotowała takiego tempa wzrostu 1,9% rocznie. Dzięki temu w XIX wieku. udział Żydów w populacji kraju wzrósł z 2 do 4,15%, mimo przyłączenia do Rosji Zakaukazia, Kazachstanu i Azji Środkowej. Pod koniec XVIII wieku. Żydzi byli dziewiątym co do wielkości narodem w Rosji po Rosjanach, Ukraińcach, Białorusinach, Polakach, Litwinach, Łotyszach, Tatarach i Finach.  Pod koniec XIX wieku średnia długość życia nowo narodzonego Żyda wynosiła 39,0 lat, Baszkira – 37,3 lat, a Rosjanina – 28,7 lat”. W 1897 roku tylko 24,6% osób wyznania mojżeszowego w pewnym stopniu biegle posługiwało się językiem rosyjskim. Według spisu podział osób wyznania mojżeszowego według zawodów przedstawiał się następująco: 43,6% – drobni rzemieślnicy, 14,4% – krawcy i szwaczki, 6,6% – stolarze, 3,1% – ślusarze, pozostali trudnili się handlem i innymi pełni służbę lub nie wykonywał określonego zawodu. W kwietniu 1903 roku w Kiszyniowie doszło do pogromu, podczas którego zginęło 49 osób. Wywołało to falę oburzenia na władze rosyjskie zarówno wśród rosyjskiej inteligencji, jak i za granicą.

W dniu 10 maja 1903 roku car Mikołaj II zatwierdził opracowane przez Komitet Ministrów rozporządzenie zezwalające Żydom na zamieszkanie w 101 wsiach na terenie Pale, które faktycznie stały się małymi miasteczkami i pod koniec tego samego roku, za sugestią ministra spraw wewnętrznych Pleszwe, lista osiedli została rozszerzona. Zabroniono jednak Żydom nabywania nieruchomości na wsi. W dniach 29 sierpnia – 1 września 1903 r. w Homlu miał miejsce pogrom, podczas którego po raz pierwszy działała samoobrona żydowska.

W styczniu 1904 roku rozpoczęła się wojna rosyjsko-japońska. W walkach wzięło udział około trzydziestu tysięcy Żydów; wiele z nich zostało nagrodzonych za zasługi wojskowe. I. Trumpeldor i niejaki Stolberg po zakończeniu wojny zostali awansowani na oficerów. W dniu 11 sierpnia 1904 roku w związku z narodzinami następcy tronu Aleksieja, Żydzi otrzymali prawo do zamieszkania w całym imperium. Żony i dzieci Żydów z wyższym wykształceniem otrzymały prawo do mieszkania wszędzie oddzielnie od głowy rodziny i nabywania nieruchomości tam, gdzie Żydom wolno.

W latach 1881-1914 w wyniku pogromów, które przetoczyły się wzdłuż strefy osiedlenia, antysemityzmu, antyżydowskiej polityki autokratycznego reżimu politycznego Imperium Rosyjskiego, ograniczenia praw i wolności obywatelskich, zniszczenia tradycyjnego porządku społeczno-gospodarczego przez przemysłowy kapitalizm, pogorszenie sytuacji ekonomicznej i wzrost biedy wśród Żydów, kraj opuściło 1 mln 980 tys. Żydów tj. ok.  78,6% Żydów, którzy w tym okresie opuścili Imperium Rosyjskie z czego 1 mln 557 tys. osób przybyło do Stanów Zjednoczonych, tylko nieliczni wyjechali do Palestyny, Argentyny i innych krajów. Ettinger pisze, że „powszechna emigracja żydowska zaczęła się od ucieczki przed okropnościami pogromów” . Szczyt nastrojów emigracyjnych przypadł na marzec-kwiecień 1882 roku i  pogrom w Bałcie wpłynął znacząco na skalę emigracji. Dubnow w swojej „Krótkiej historii Żydów” wskazuje, że „pogorszenie sytuacji ekonomicznej Żydów spowodowało wzmożoną emigrację wśród nich z Rosji” , a Brief Jewish Encyclopedia wskazuje, że emigracja rozpoczęła się w wyniku pogromów. Demograf Siergiej Maksudow pisze, że „pogromy wywołały potężny strumień uciekinierów, dziesięciokrotnie większy niż emigracja innych narodów. Jeśli w latach 1830-1870 co roku do Stanów Zjednoczonych przybywały setki lub tysiące rosyjskich Żydów, to po pogromach 1881 r. rachunek sięgał dziesiątek tysięcy, a w latach 1905-1906 sięgał setek tysięcy”. Victoria Zhuravleva wyraża podobne tezy w artykule na temat emigracji Żydów do Stanów Zjednoczonych: impulsem do emigracji były pogromy z początku lat 80. XIX wieku oraz „Tymczasowe zasady dotyczące Żydów” przyjęte przez rząd, zgodnie z oświadczeniem sekretarza stanu Jegora Pereca , zostawił tylko jedno wyjście: „wyprowadzić się z Rosji” … „W ten sposób rozpoczęła się ucieczka przerażonych strachem ludzi w poszukiwaniu zakątka na ziemi, gdzie nie byliby bici i ciemiężeni za swoją wiarę” – pisze Zhuravleva. Amerykański historyk Benjamin Nathans pisze, że dyskryminacja stawiała Żydów przed wyborem między emigracją a udziałem w ruchu rewolucyjnym. Emigrację stymulowały także władze, na procesie uczestników żydowskiego pogromu prokurator kijowski mówił o żydowskim „wyzyskiwaniu” regionu.  Na uwagę o potwornym przeludnieniu ludności żydowskiej w Strefie Osiedlenia, powiedział: – „Jeżeli wschodnia granica jest zamknięta dla Żydów, to zachodnia granica jest dla nich otwarta; dlaczego go nie używają?” Minister spraw wewnętrznych N. Ignatiew powtórzył to w wywiadzie dla żydowskiego pisma Rassvet : „Granica zachodnia jest otwarta dla Żydów. Żydzi już szeroko korzystali z tego prawa, a ich przesiedlenie nie było niczym utrudnione. Co do pytania, które podnosisz na temat przesiedlenia Żydów z imperium, rząd będzie oczywiście unikał wszystkiego, co mogłoby jeszcze bardziej skomplikować relacje Żydów z rdzenną ludnością. I dlatego, utrzymując nienaruszalną strefę osiedlenia żydowskiego, zasugerowałem już Komitetowi Żydowskiemu (podległemu ministerstwu) wskazanie obszarów słabo zaludnionych i wymagających kolonizacji, w których można zezwolić na wprowadzenie elementu żydowskiego … bez szkody dla rdzennej ludności ”. Na początku XX wieku struktura społeczna Żydów rosyjskich przedstawiała się następująco: 15% Żydów stanowili proletariusze; 10% – pracownicy; 2,2% ludności żydowskiej to chłopi; 1% Żydów służyło w wojsku; 35% Żydów zajmowało się działalnością handlową . W tych latach wielu Żydów wstąpiło w szeregi dwóch głównych partii rewolucyjnych w Rosji tj. Partii Socjalistyczno-Rewolucyjnej i RSDLP. Znaczna liczba członków frakcji bolszewickiej SDPRR była Żydami, a odsetek Żydów wśród mieńszewików rywalizujących z bolszewikami był jeszcze wyższy. Zarówno założyciel, jak i lider frakcji mieńszewików Julij Martow i Paweł Akselrod byli Żydami.

W czasie rewolucji 1905-1907 na prowincjach Strefy Osiedlenia Żydzi brali czynny udział w wydarzeniach rewolucyjnych. Po opublikowaniu manifestu z 17 października rozpoczęły się antyżydowskie pogromy, które objęły 660 osiedli i trwały do ​​29 października, zginęło ponad 800 Żydów. Z prowincji Strefy Osiedlenia do I Dumy Państwowej wybrano 11 żydowskich deputowanych. Posłowie żydowscy utworzyli stałe spotkanie „w celu osiągnięcia pełni praw narodu żydowskiego w Rosji”. Do II Dumy Państwowej wybrano czterech posłów żydowskich, trzech  z prowincji Strefy Osiedlenia i członka RSDLP V. Mandelberga z Irkucka. Do III Dumy wybrano tylko dwóch żydowskich deputowanych, L. Nisselovich z guberni kurlandzkiej i N. Fridman z guberni kowieńskiej. Do IV Dumy Państwowej wybrano trzech żydowskich deputowanych,  N. Fridmana z guberni kowieńskiej, E. Gurevicha z guberni kurlandzkiej i M. Bomasha z Łodzi.

W dniu 27 sierpnia 1905 roku rząd przyznał uczelniom autonomię. W rezultacie uczelnie zaczęły przyjmować Żydów bez względu na procent, a Ministerstwo Oświaty Publicznej nie nalegało na jej ścisłe przestrzeganie. Ale w 1908 roku Rada Ministrów przyjęła uchwałę wprowadzającą procentową stawkę dla Żydów we wszystkich państwowych uczelniach wyższych „z wyjątkiem konserwatorium”, Instytut Rolniczy w Moskwie, Dąbrowska Szkoła Górnicza w Królestwie Polskim, Szkoły Teatralne w Moskwie i Petersburgu. Na początku XX wieku w rosyjskim ustawodawstwie nastąpiła istotna zmiana: jeśli wcześniej normy dyskryminacyjne dotyczyły tylko osób wyznania mojżeszowego, to od tego czasu ochrzczeni Żydzi podlegali ograniczeniom. W szczególności ustawa uchwalona w 1912 roku wprowadziła zakaz wprowadzania ochrzczonych Żydów oraz ich dzieci i wnuków do stopnia oficerskiego. W ten sposób żydowskość zaczęła być definiowana przez pochodzenie etniczne. Ochrzczeni Żydzi i ich dzieci nie byli już przyjmowani do Wojskowej Akademii Medycznej. W wydanych w 1912 roku uzupełnieniach „Zasad przyjmowania do korpusu podchorążych” zakazano przyjmowania do nich dzieci pochodzenia żydowskiego, nawet jeśli ochrzczono ich ojców czy dziadków. W 1911 roku pracownik cukrowni M. Beilis został oskarżony o mord rytualny 12-letniego A. Juszczinskiego w Kijowie. Sprawa Beilis wywołała oburzenie na całym świecie. Jednak w 1913 roku sąd przysięgłych uniewinnił Beilisa.

Setki tysięcy żydowskich żołnierzy służyło w armii rosyjskiej podczas I wojny światowej, w 1914 roku w armii było 400 tysięcy Żydów, do końca 1916 ich liczba wzrosła do pięciuset tysięcy. Wśród funkcjonariuszy nie było Żydów nieochrzczonych. W czasie I wojny światowej często oskarżano Żydów o sympatyzowanie z Niemcami.

W okupowanej przez wojska rosyjskie Galicji dowództwo w rozkazach wywieszanych na ulicach galicyjskich miast donosiło o „wyraźnie wrogim stosunku Żydów” do armii rosyjskiej. W Galicji powszechne stało się maltretowanie Żydów, bicie, a nawet pogromy. We Lwowie i poza nim władze okupacyjne brały Żydów jako zakładników. Po rozpoczęciu ofensywy w Galicji przez wojska austro-węgierskie i niemieckie w maju 1915 roku rosyjskie dowództwo wojskowe wypędziło stamtąd wszystkich Żydów,  wywieziono ich w wagonach towarowych pod eskortą. Wraz z wybuchem I wojny światowej rosyjskie dowództwo wojskowe z inicjatywy szefa sztabu Naczelnego Dowództwa gen. Januszkiewicza rozpoczęło szereg działań antyżydowskich. W latach 1914-1916 z terenu Polski, Litwy i Białorusi do wewnętrznych prowincji Rosji deportowano 250-350 tysięcy Żydów. Powodem była rzekomo ogólna nielojalność Żydów. Mieli tylko 24 godziny na wyjazd, a pozostałą własność plądrowali chrześcijańscy sąsiedzi.

Żydzi zostali oskarżeni o zdradę stanu i szpiegostwo bez dowodów. Prowadziło to do częstego znęcania się nad Żydami i do ich bicia. Wielu Żydów zostało zabitych przez żołnierzy lub straconych w wydanych wyrokach przez sąd wojenny. Doktor nauk historycznych Oleg Budnicki pisze, że chociaż „dowództwo armii rosyjskiej ponosiło pełną odpowiedzialność za politykę antysemicką prowadzoną od początku wojny”, to jednak oczywiste jest, że „antysemityzm był głęboko zakorzeniony w masach.”

Opisując pozycję Żydów w Rosji w czasie I wojny światowej, Jurij Andriejewicz Żywago, bohater powieści „Doktor Żywago”, – pisarz i laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury Borys Pasternak, zauważył: „Jaką filiżankę cierpienia wypiła nieszczęsna ludność żydowska podczas tej wojny. Prowadzi ją w granicach jego przymusowego osiedlenia. A za to, co wiedział, za doznane cierpienia i ruiny, płacą mu też pogromy, szykany i oskarżenia, że ​​tym ludziom brakuje patriotyzmu. A jak może być, kiedy cieszą się wszystkimi prawami wroga, a my jesteśmy poddawani jednemu prześladowaniu. Sama nienawiść do nich, jej podstawa, jest sprzeczna. Właśnie to, co jest denerwujące, powinno dotykać i usuwać. Ich ubóstwo i przeludnienie, ich słabość i niezdolność do odparcia ciosów. Niejasne. Jest tu coś fatalnego ”

Rewolucja lutowa radykalnie zmieniła pozycję rosyjskich Żydów. Już 3 marca 1917 roku w oświadczeniu Przewodniczącego Dumy Państwowej M. Rodzianki i Ministra-Przewodniczącego Rządu Tymczasowego księcia G. Lwowa powiedziano, że jednym z głównych celów Rządu Tymczasowego jest „ zniesienie wszelkich ograniczeń klasowych, wyznaniowych i narodowych”. W dniu 20 marca Rząd Tymczasowy przyjął rezolucję, która zniosła wszelkie „ograniczenia praw obywateli rosyjskich ze względu na przynależność do określonej religii, wyznania lub narodowości”.

W 1917 roku po raz pierwszy w historii Rosji Żydzi zajęli wysokie stanowiska w administracji centralnej i samorządowej. Tak więc podchorąży S. Lurie został wiceministrem handlu i przemysłu, mieńszewicy S. Schwartz i A. Ginzburg-Naumow wiceministrem pracy, eserowiec i rewolucjonista P. Rutenberg  asystentem wiceministra przewodniczącego , A. Halpern – dyrektorem Rady Ministrów. Senatorami zostali prawnicy żydowscy: M. Vinaver, O. Gruzenberg, I. Gurewicz i G. Blumenfeld. Burmistrzem Piotrogrodu został G. Schreider Ana czele  Dumy Miejskiej w Moskwie stanął eserowiec O. Minor a członek komitetu centralnego Bundu A. Weinstein (Rachmiel) w Mińsku, mienszewik I. Połoński w Jekaterynosławiu, bundysta D. Czertkow w Saratowie.

Żydzi brali też czynny udział w pracach Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Mienszewicy F. Dan, M. Lieber, L. Martow, R. Abramowicz, eserowiec A. Gots pracowali w Piotrogrodzkiej Radzie Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. I Wszechrosyjski Zjazd Rad Deputowanych Robotniczych i Żołnierskich wybrał A. Gotza na przewodniczącego Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego (VTsIK). We wrześniu 1917 roku L. Trocki został przewodniczącym rady piotrogrodzkiej. W sejmikach prowincjonalnych, zwłaszcza w dawnej Strefie Osiedlenia, udział Żydów, reprezentujących zarówno partie żydowskie, jak i ogólnorosyjskie, był jeszcze bardziej zauważalny.

W dniu 9 maja 1917 roku opublikowano dekret Ministerstwa Wojny i Sztabu Generalnego o zniesieniu wszelkich ograniczeń klasowych, religijnych i narodowych w przyjmowaniu do wojskowych placówek oświatowych oraz o generalnym uczeniu żołnierzy żydowskich na oficerów. Wielu Żydów uczęszczało do szkół podchorążych i chorążych. Tak więc już na początku czerwca 1917 roku, 131 Żydów awansowano na oficerów w Konstantinowskej Wojskowej  Szkole w Kijowie, którzy ukończyli kurs szkolny w przyspieszonym tempie. W Odessie latem 1917 roku stopnie oficerskie otrzymało 160 kadetów żydowskich. W batalionie szturmowym, wysłanym na front pod koniec czerwca 1917 roku, było 25 Żydów na 140 osób personelu. Po rewolucji lutowej nasiliła się działalność żydowskich narodowych organizacji politycznych. Najbardziej wpływową siłą polityczną w środowisku żydowskim był ruch syjonistyczny. W marcu 1917 roku syjoniści przywrócili w Moskwie centralne biuro ogólnorosyjskiego oddziału Żydowskiego Funduszu Narodowego, kierowanego przez I. Chlenowa. Powstały setki lokalnych organizacji syjonistycznych. Jeśli w 1915 roku w kraju było nie więcej niż 18 tys. czynnych syjonistów, to do maja 1917 roku ich liczba wzrosła do 140 tys. Zintensyfikowała się także działalność Bundu, na której ogólnorosyjskiej konferencji odbywającej się w dniach 14-19 kwietnia 1917 roku ponownie wysunięto żądanie autonomii narodowo-kulturalnej dla Żydów w Rosji. Do końca 1917 roku w kraju działało prawie 400 sekcji Bundu, zrzeszających około 40 tys. osób. W czerwcu 1917 roku Syjonistyczna Socjalistyczna Partia Robotnicza i Socjalistyczna Żydowska Partia Robotnicza utworzyły Zjednoczoną Żydowską Socjalistyczną Partię Robotniczą (Fareinikte), która wysunęła hasło autonomii „narodowo-osobowej” dla rosyjskich Żydów. W Piotrogrodzie odtworzono Żydowską Grupę Ludową na czele z M. Winawerem.  W wyborach do rad zarządzających zreorganizowanych gmin żydowskich w 29 miastach Rosji, które odbyły się w drugiej połowie 1917 roku, syjoniści zdobyli łącznie 446 mandatów. W 1917 roku nastąpił również rozkwit żydowskich organizacji kulturalnych, oświatowych, zdrowotnych i sportowych oraz prasy żydowskiej. Syjonistyczne Towarzystwo Tarbut utworzyło około 250 placówek oświatowych (przedszkola, szkoły podstawowe i średnie, szkoły pedagogiczne), w których nauczanie odbywało się w języku hebrajskim. Założona przez jidyszów Liga Kultur otworzyła placówki oświatowe, w których nauczano w języku jidysz. W Moskwie rozpoczął działalność teatr Habima, pierwszy na świecie profesjonalny teatr hebrajski. Swoją działalność kontynuowało także Towarzystwo Upowszechniania Oświaty wśród Żydów w Rosji.  Tylko w 1917 roku w języku rosyjskim ukazało się ponad 50 żydowskich czasopism, a w jidysz sami syjoniści wydali 39 gazet, ulotek i biuletynów.

Wszystkie partie żydowskie, z wyjątkiem dwóch odłamów, potępiły bolszewicki zamach stanu w październiku 1917 roku.  Wielu Żydów, którzy odbywali wówczas szkolenie wojskowe w szkołach podchorążych i chorążych, brało udział w walce z bolszewikami. Gazety piotrogrodzkie pisały, że podczas antybolszewickiego powstania kadetów w dniach 29-30 października 1917 roku zginęło około 50 kadetów żydowskich. Tylko na żydowskim cmentarzu Preobrażenskj pochowano 35 uczestników tego powstania. W listopadzie 1917 roku w wyborach do Zgromadzenia Ustawodawczego większość partii żydowskich utworzyła jedną ogólnokrajową listę, według której wybrano siedmiu deputowanych. Pierwszy skład rządu sowieckiego,  Rada Komisarzy Ludowych, utworzona 26 października 1917 roku, obejmowała jednego Żyda Lwa Trockiego (komisarza ludowego spraw zagranicznych). Następnie ludowym komisarzem sprawiedliwości został lewicowy socjalista-rewolucjonista pochodzenia żydowskiego I. Steinberg. W 1918 roku Lew Trocki został komisarzem ludowym ds. wojskowych i morskich, a inny Żyd, Izydor Gukowski, został komisarzem ludowym ds. finansów. Ale w kierownictwie partii bolszewickiej było wielu Żydów. Tak więc na VI Kongresie w dniach od 6 lipca – 3 sierpnia 1917 roku w Piotrogrodzie sześciu Żydów zostało wybranych do Komitetu Centralnego SDPRR (b) z 21 osób: G. Zinowiew, L. Kamieniew, L. Trocki, J. Swierdłow, M. Uritsky, G. Sokolnikow, członek KC.  Z kolei na VII Zjeździe (6-8 marca 1918) w 16-osobowym Komitecie Centralnym weszło 5 Żydów: L. Trocki, J. Swierdłow, G. Zinowiew, M. Laszewicz (1884-1928), G. Sokolnikow. Spośród 19 członków KC wybranych na VIII Zjeździe (marzec 1919) było 4 Żydów: G. Zinowiew, B. Kamieniew, L. Trocki, K. Radek. Natomiast pośród 19 członków KC wybranych na IX Zjeździe (29 marca – 5 kwietnia 1920 r.) było również 4 Żydów: G. Zinowiew, B. Kamieniew, L. Trocki, K. Radek. W dniu 20 stycznia 1918 roku utworzono Komisariat Żydowski, na czele którego stanął S. Dimanstein w ramach Ludowego Komisariatu ds. Narodowości . W 1918 roku otwarto 13 lokalnych komisariatów żydowskich.

W dniach 30 czerwca – 4 lipca 1918 roku w Moskwie odbył się I Zjazd Gmin Żydowskich, wybrany w latach 1917 – 1918. Oprócz delegatów gmin, w pracach Zjazdu brali udział przedstawiciele partii politycznych, z wyjątkiem Bundu i Zjednoczonej Żydowskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, które zbojkotowały kongres. Zjazd wybrał organ zarządzający – Centralne Biuro Gmin Wyznaniowych Żydowskich, któremu powierzono koordynację pracy instytucji żydowskich i tworzenie warunków dla żydowskiej autonomii narodowej. Jednak w czerwcu 1919 roku Komisariat Żydowski wydał dekret o likwidacji Biura Centralnego i likwidacji gmin, z przekazaniem wszystkich funduszy i majątku gminnego miejscowym komisariatom żydowskim.

W dniu 1 października 1918 roku odbyły się wybory do kierownictwa moskiewskiej gminy żydowskiej. Głosować mogli tylko Żydzi wyznania żydowskiego: „Prawo wyborcze ma każdy, kto zadeklarował przynależność do narodu żydowskiego, nie mają prawa głosu ochrzczeni Żydzi, którzy przybyli z innych wyznań” . Wybory odbyły się w sposób demokratyczny i przyciągnęły udział głównej części żydowskiej ludności miasta. Na kartach do głosowania wymieniono następujących kandydatów: Lista nr 1 – Konserwatywna Partia Żydowska. Lista nr 2 zawierała Socjalistyczną Żydowską Partię Robotniczą. Numer 3 to Żydowska Partia Demokratyczna. Na liście numer 4 znalazła się religijna Partia Syjonistyczna. Partia Bund była reprezentowana na liście nr 5. Lista nr 7 to Żydowska Socjaldemokratyczna Partia Pracy „Poalej-Syjon” (brak danych o liście nr 6 w archiwach rosyjskich). Pierwsza Rada Gminy liczyła 45 osób, spośród których wybrano prezydium generalne. Przewodniczącym gminy został rabin Maze. Jednak wspólnota została wkrótce zdelegalizowana. Jednak  latem 1918 żydowscy komuniści, przy wsparciu władz, rozpoczęli akcję przeciwko judaizmowi. W dekrecie Komisariatu Żydowskiego z 19 sierpnia 1918 roku ogłoszono, że w szkołach żydowskich językiem wykładowym powinien być jidysz, ostro ograniczono nauczanie hebrajskiego, podkreślono, że „religię należy całkowicie wykluczyć z żydowskich szkół publicznych ”. We wrześniu 1919 roku Czeka przeszukała pomieszczenia KC Partii Syjonistycznej w Piotrogrodzie i aresztowała wielu przywódców ruchu syjonistycznego w Rosji, których jednak zwolniono kilka tygodni później. Zamknięto syjonistyczne wydania „Świt”  i „Kronika życia żydowskiego”. W grudniu 1920 roku Centralny Wydział Żydowski Ludowego Komisariatu Oświaty podjął decyzję o rozpoczęciu kampanii przeciwko chederom i jesziwom. Dekret mówił: „… dzieci powinny zostać uwolnione ze strasznego więzienia, z całkowitej degradacji psychicznej i fizycznej degeneracji”. W dawnej strefie osiedlenia powołano komitety żydowskich komunistów do likwidacji chederów, zorganizowano kilka publicznych procesów pokazowych dotyczących judaizmu i nauczania religii. Na Ukrainie 9 stycznia 1918 roku Rada Centralna zatwierdziła ustawę o autonomii narodowo-osobowej, przygotowaną przez komisję żydowską pod przewodnictwem M. Zilberfarba. Ustawa ta przyznała wszystkim narodowości nie ukraińskiej prawo do „niezależnego organizowania życia narodowego”. Ale kiedy oddziały Centralnej Rady wraz z niemieckimi najeźdźcami wkroczyły do ​​Kijowa 1 marca 1918 roku, przez trzy tygodnie mordowano Żydów.

Po powrocie rządu Centralnej Rady do władzy w grudniu 1918 roku przywrócono ustawę o autonomii narodowo-osobowej i utworzono ministerstwo żydowskie, na czele którego stanął Ya.Z.V. Latski-Bertzoldi. Jednak od grudnia 1918 do sierpnia 1919 oddziały ukraińskie pod dowództwem S. Petlury i związane z nimi bandy dokonały setek krwawych pogromów na Żydach, w wyniku których według Komisji Międzynarodowego Czerwonego Krzyża zginęło około 50 tysięcy osób.

Duża liczba Żydów w partii bolszewickiej przyczyniła się do tego, że rząd sowiecki był postrzegany przez wielu jego przeciwników jako „rząd żydowski”. W grudniu 1918 roku Armia Ochotnicza zaczęła wydawać antysemickie ulotki, broszury i gazety. Znaczącą rolę w propagandzie antysemickiej odegrała Agencja Informacji i Propagandy OSVAG, która została powołana dla informacji i propagandy. Departament propagandy armii A. Kołczaka w odezwie do żołnierzy Armii Czerwonej wezwał naród rosyjski do „wypędzenia… z Rosji bękarta komisarza żydowskiego, który zrujnował Rosję”. Inna proklamacja mówiła, że ​​konieczne jest „zorganizowanie krucjaty przeciwko wszystkim Żydom”. Armia ochotnicza była tak zarażona antysemityzmem, że dowództwo w październiku 1919 roku zostało zmuszone do wydania rozkazu zwolnienia z wojska wszystkich żydowskich oficerów, aby „nie poddawać… niewinnych ludzi cierpieniom moralnym”.  Według Josefa Szechtmana jednostki Białej Armii dokonały 296 pogromów w 267 osadach, w wyniku których zarejestrowano 5235 zgonów, a Szechtman oszacował łączną liczbę możliwych ofiar na ponad osiem tysięcy osób. Zdecydowana większość z nich miała miejsce na terenie Ukrainy, z których największym był pogrom w Fastowie. Poza Ukrainą doszło do 11 pogromów z udziałem Białej Gwardii. Podczas odwrotu białych z Ukrainy w okresie grudzień 1919 – marzec 1920 splądrowali i spalili stojące im na drodze żydowskie domy. 

Nieokiełznany antysemityzm, który panował pod rządami Białych i Petlury, skłonił Żydów do opowiedzenia się po stronie Czerwonych. Całe oddziały samoobrony żydowskiej zostały wysłane na front, w Armii Czerwonej pojawiły się całe oddziały składające się wyłącznie z Żydów.  

W latach dwudziestych i trzydziestych podjęto wysiłki, aby promować „sowiecką kulturę proletariacką” w jidysz jako środek zaradczy przeciwko tradycyjnej żydowskiej kulturze „burżuazyjnej

Przez pewien czas w latach dwudziestych jidysz był jednym z czterech oficjalnych języków Białorusi. W latach 20-tych i 30-tych wiele placówek oświatowych w dawnej Strefie Osiedlenia nauczało w języku jidysz. Utworzono 5 żydowskich okręgów narodowych. W wielu regionach Ukrainy postępowania sądowe toczyły się w języku jidysz. W Moskwie powstał Żydowski Teatr Proletariacki, a także sieć teatrów jidysz w Kijowie, Odessie i innych miastach. Na uniwersytetach w Moskwie, Kijowie, Charkowie, Mińsku i innych miastach otwarto żydowskie wydziały i biura, utworzono instytuty badawcze zajmujące się badaniem folkloru, języka i językoznawstwa żydowskiego. Nauczanie hebrajskiego zostało zakazane od 1919 roku, a działalność syjonistyczna i religijna była aktywnie prześladowana przez władze. W pierwszych latach po rewolucji październikowej nastąpiła migracja do ZSRR Żydów z innych krajów. Rząd sowiecki przydzielił im ziemię.  W dniu 29 sierpnia 1924 roku dekretem Centralnego Komitetu Wykonawczego powołano Komzet – organ Żydów pracujących, na czele którego stanął Piotr Śmidowicz. Komzet przyczynił się do przesiedlenia Żydów na północnym Krymie i żydowskich regionach narodowych Ukrainy. Kilka lat później działalność Komzeta przeniosła się na Daleki Wschód. W dniu 28 marca 1928 roku Prezydium Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR podjęło uchwałę „O przydzieleniu Komzet na potrzeby stałego osiedlania się przez pracujących Żydów wolnych ziem w pasie amurskim na Dalekim Wschodzie”. W dniu 20 sierpnia 1930 roku Centralny Komitet Wykonawczy RSFSR przyjął rezolucję „W sprawie utworzenia regionu narodowego w ramach terytorium Dalekiego Wschodu”. Uchwałą Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego z dnia 7 maja 1934 roku ten region narodowy, założony w 1930 r., otrzymał status Żydowskiego Okręgu Autonomicznego. W latach dwudziestych zasłynęli tacy rosyjskojęzyczni poeci i pisarze pochodzenia żydowskiego jak O. Mandelstam, B. Pasternak, E. Bagritski (Dziubin), I. Babel, I. Ilf (Fainzilberg). W 1930 roku migranci żydowscy uzyskali prawo wyborcze.  Poziom wykształcenia Żydów sowieckich był znacznie wyższy niż Rosjan czy Ukraińców. Według spisu z 1939 roku na 1000 Żydów sowieckich 268,1 osób miało wykształcenie średnie, a 57,1 osób wyższe. Dla Rosjan, według tego samego spisu, na 1000 osób wykształcenie wyższe miało tylko 6,2 osoby, a średnie 81,4 osoby. Oznacza to, że wśród Żydów odsetek osób z wykształceniem średnim był ponad trzykrotnie wyższy niż wśród Rosjan. Znaczna liczba Żydów studiowała na sowieckich uniwersytetach. W 1939 roku na uczelniach ZSRR było 98 216 żydowskich studentów tj. 11,1% ogólnej liczby studentów. W największych miastach ZSRR (m.in. poza dawną Strefą Osiedlenia) było szczególnie wielu studentów żydowskich. I tak Żydzi w 1939 roku stanowili 17,1% studentów w Moskwie, 19% studentów w Leningradzie, 24,6% studentów w Charkowie, 35,6% studentów w Kijowie i 45,8% studentów w Odessie. Jednocześnie udział Żydów w populacji ZSRR do 1939 roku był niewielki – 1,78%. Na podstawie Paktu Ribentrop-Mołotow i napaści na Polskę wspólnie z Niemcami  w latach 1939-1940 tereny o znacznej liczbie ludności żydowskiej Zachodnia Białoruś, Zachodnia Ukraina, Litwa i Łotwa zostały włączone do ZSRR. Teatry żydowskie pojawiły się na tym terenie w latach 1939-1941, tylko w Białymstoku były dwa i obydwa były państwow, zaczęły ukazywać się gazety w języku jidysz – „Białystoker Stern” dla Zachodniej Białorusi, „Der Arbeter” we Lwowie a dla Ukrainy Zachodniej, „Der Emes” i „Vilner Emes” w Wilnie dla Litwy. 

Po ataku niemieckim  na ZSRR w dniu 21 czerwca 1941 roku część Żydów, wg wyliczeń ok. 1,5 mln osób została ewakuowana. Na terytoria okupowane trafiło do 3 milionów ludzi, z których większość zginęła. W Armii Czerwonej walczyło 501 tys. Żydów, 27 proc. to ochotnicy, 198 tys. zginęło w walkach i zmarło od ran. W oddziałach partyzanckich uczestniczyło od 15 do 49 tysięcy Żydów. Należy podkreślić, że latach 30-tych bolszewicy i NKWD, masowo mordowali osoby podejrzane o kontrrewolucję. Mordy były również skierowane przeciwko obywatelom pochodzenia polskiego zamieszkałym na terenach ZSRR. W wyniku napaści i zajęcia przez ZSSR wspólnie z Niemcami części Polski zamordowano w bestialski sposób kilkanaście tysięcy oficerów polskich. Mordy te są przypisywane Stalinowi, ale odpowiedzialność za to ponoszą wszystkie narody ZSSR. W 1942 roku organy NKWD utworzyły Żydowski Komitet Antyfaszystowski złożony z przedstawicieli inteligencji sowieckiej, aby promować idee antyfaszystowskie za granicą. Zastąpił Żydowski Komitet Antyhitlerowski, który został rozwiązany, a przywódcy Henrich Ehrlich i Viktor Alter zostali skazani na śmierć . Alter został zastrzelony, a Ehrlich popełnił samobójstwo w oczekiwaniu na egzekucję. W 1944 roku Solomon Mikszoels i Itzik Fefer napisali list do Stalina z prośbą o zorganizowanie autonomii żydowskiej na Krymie, ale odmówiono im. W 1946 roku Ilja Erenburg i Wasilij Grossman napisali Czarną Księgę o ludobójstwie ludności żydowskiej, która nie została opublikowana za ich życia. W wyniku wojny zlikwidowano prawie połowę sowieckich Żydów spośród tych, którzy mieszkali w dawnej Strefie Osiedlenia.  Odsetek tych Żydów, którzy mówili w jidysz lub regularnie uczęszczali do synagogi, był stosunkowo niewielki. Po wojnie w ZSRR rozpoczęła się walka z kosmopolityzmem, którego ofiarami byli w większości sowieccy Żydzi. Rozpoczęto w kraju kampanię przeciwko różnym organizacjom żydowskim, zamknięto żydowskie instytucje kulturalne. Badacze kojarzą z antysemityzmem rozwiązanie Żydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego (EAK) i skazanie na śmierć czternastu jego przywódców. Już w czerwcu 1946 roku szef sowieckiego Biura Informacyjnego Łozowski, któremu podlegał EAK, został oskarżony przez komisję KC o słabą kontrolę nad wydatkowaniem środków budżetowych i nieodpowiedzialność , „dobór kadr do spraw osobistych i rodzinnych”, „niedopuszczalną koncentrację Żydów” w Sowieckim Biurze Informacyjnym. Pod koniec 1947 roku Stalin podjął decyzję o masowych aresztowaniach wśród żydowskiej elity kulturalnej i politycznej. Wiedząc o narastającym antysemityzmie Stalina i jego nienawiści do krewnych jego żony Nadieżdy Alliłujewej, która popełniła samobójstwo, minister bezpieczeństwa państwa W. Abakumow nakreślił scenariusz amerykańsko-syjonistycznego spisku, rzekomo skierowanego przeciwko samemu Stalinowi i jego rodzinie. Na czele konspiracji ogłoszono I. Goldsteina, znajomego rodziny Allilujewów. Koniec 1947 – początek 1948. aresztowano krewnych N. Allilujewej i ich znajomych, m.in. filologa Z. Grinberga, asystenta S. Michoelsa.  Według oskarżeń za pośrednictwem Goldsteina i Greenberga na polecenie amerykańskiego wywiadu uzyskało informacje o życiu Stalina i jego rodziny. Stalin osobiście nadzorował przebieg śledztwa i wydawał instrukcje śledczym. W dniu 27 grudnia 1947 roku wydał polecenie zorganizowania likwidacji Michoelsa. Stalin nakazał zorganizowanie zamachu na Salomona Michoelsa w zainscenizowanym wypadku samochodowym, w wyniku którego poniósł on śmierć w styczniu 1948 roku w Mińsku. 

Jednocześnie powszechnie znane są przypadki państwowego uznania twórczych i naukowych zasług Żydów. Wielu z nich zostało laureatami Nagrody Stalina w latach czterdziestych i wczesnych pięćdziesiątych. Wśród nich są pisarze: Samuil Marszak (1942, 1946, 1949, 1951), Ilya Ehrenburg (1942, 1948, 1951), Emmanuil Kazakewicz (1948, 1950), Margarita Aliger (1943), Lew Kassil (1951), Vera Inber ( 1946) i wielu innych.  Także reżyser filmowy Julius Raizman (1941, 1943, 1946 – dwukrotnie, 1950, 1952), piosenkarz Mark Reisen (1941, 1949, 1951), aktor Mark Bernes (1951), kompozytor Matwej Blanter (1946), skrzypek Dawid Oistrasz (1943), rysownik Boris Efimow (1950, 1951), rzeźbiarz Zair Azgur (1946, 1948) i wielu innych. Na początku lat pięćdziesiątych rozkwitał David Dragunski, który  sprzeciwiał się syjonizmowi, utożsamiał go z antysemityzmem, często reprezentował ZSRR za granicą, aktywnie krytykował Aliję i politykę państwa Izrael. Wielu naukowców otrzymało Nagrodę Stalina – okulista Michaił Awerbasz (1943), matematycy Israel Gelfand (1951, 1953), Felix Gantmaszer (1948), Leonid Kantorowicz (1949), Alexander Chinchin (1941), fizycy Lew Artsimowicz (1953), Lew Altszuler (1943, 1949, 1953), Jakow Zeldowicz (1943, 1949, 1951, 1953), Abram Ioffe (1942), Lew Landau (1946, 1949, 1953), Julius Chariton (1949, 1951, 1953), konstruktor samolotów Michaił Gurewicz (1941, 1947, 1948, 1949, 1952, 1953), historyk Eugene Tarle (1942, 1943, 1946).

Powstanie Izraela i wojna sześciodniowa spowodowały gwałtowny wzrost świadomości narodowej Żydów sowieckich.  W dniu 10 czerwca 1968 roku, rok po zerwaniu stosunków z Izraelem, KC KPZR otrzymał wspólny list kierownictwa MSZ ZSRR i KGB ZSRR podpisany przez Gromykę i Andropowa z propozycją zezwolenia sowieckim Żydom na emigracje. Na przełomie lat 60-tych i 70-tych złagodzono politykę Związku Radzieckiego w odniesieniu do emigracji do Izraela. W latach 1969-1975 do Izraela przybyło około 100 tysięcy repatriantów z ZSRR. Od wczesnych lat osiemdziesiątych nastąpił spadek wyjazdów. Polityka władz wobec emigracji zaostrzyła się, a większość wyjeżdżających wolała USA od Izraela jako miejsca zamieszkania. W okresie pierestrojki ujawnił się wzrost samoświadomości narodowej wszystkich narodów ZSRR, w tym Żydów. Mnożyły się też pogłoski o żydowskich pogromach. Z tych powodów w latach 1989-2004 wielu Żydów ZSRR -WNP zainteresowało się programem repatriacji do Izraela. W tym okresie do Izraela przesiedlono ponad 1 100 000 osób z czego maksymalnie 800 000 to Żydzi, reszta to nieżydowskie żony Żydów, nie żydowscy mężowie żydowskich kobiet, a nawet osoby z jedną czwartą krwi żydowskiej. Proces przesiedlania Żydów z krajów diaspory do Izraela nazywa się aliyah.

Sytuacja ekonomiczna Żydów przed rozpadem Związku Radzieckiego była generalnie lepsza niż innych narodów, ludność żydowska była najlepiej wykształcona spośród wszystkich grup etnicznych w ZSRR. Żydzi byli jedynymi narodowościami. mniejszość w ZSRR, o której można powiedzieć, że jego aktywność zawodowa ma cechy charakterystyczne dla społeczeństwa postindustrialnego. We współczesnej Rosji Żydzi są reprezentowani przez szereg organizacji publicznych, takich jak Rosyjski Kongres Żydów, aktywnie angażują się w działalność kulturalną i edukacyjną oraz handel. Jednocześnie Żydzi nie ograniczają się do organizacji wąsko narodowych, ale uczestniczą w działalności dowolnych partii i organizacji. Poziom wykształcenia większości rosyjskich Żydów jest wysoki. Według spisu z 2010 roku na 148 522 rosyjskich Żydów w wieku 15 lat i więcej, którzy wskazali poziom wykształcenia, 98 007 osób (66%) deklarowało posiadanie wykształcenia wyższego lub podyplomowego. Jednocześnie wśród obywateli Rosji wszystkich narodowości powyżej 15 roku życia udział osób z wyższym wykształceniem według tego samego spisu z 2010 roku był prawie trzykrotnie niższy – 23% tj. 27 540 707 osób na 117 639 476 osób, które wskazały poziom wykształcenia. Liczba Żydów w Rosji w okresie postsowieckim zmniejszyła się o 2/3 z ponad pół miliona do 230 tys. z powodu emigracji i starzenia demograficznego, co jest rekordem wśród wszystkich narodów Rosji . Obecnie ludność żydowska Rosji przechodzi okres niżu demograficznego i zapaści, podobnie jak reszta krajów byłego ZSRR.  Tak czy inaczej, pisze O. Budnitsky, „kiedy konserwatyści, niezadowoleni z procesów modernizacji gospodarczej, która ich zdaniem zniszczyła fundamenty rosyjskiego społeczeństwa, wskazywali na Żydów jako „awangardę” kapitalizmu, byli absolutnie słuszni”.

Na koniec warto zacytować też, że O. Budnitski kończy swoją książkę o historii Żydów smutną nutą. Minęło trochę czasu, „a Żydzi, najbardziej lojalni obywatele radzieccy lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku, znaleźli się na swoim zwykłym miejscu – niechcianą i niekochaną mniejszością”. Podkreśla jednak, że w 1914 roku, kiedy Rosja przystąpiła do wojny światowej, deputowany IV Dumy Państwowej I. Fridman oświadczył w imieniu ludności żydowskiej: „Zawsze czuliśmy, że jesteśmy obywatelami Rosji i zawsze byliśmy wiernymi synowie naszej ojczyzny … Żadne siły nie oddalą Żydów od ich ojczyzny – Rosji, z ziemi, z którą łączą ich wielowiekowe więzy ”(s. 170). Jakie siły, niestety, to odrzuciły? Jak i dlaczego do tego doszło? Tematyka żydowska została teraz kompletnie „wstrząśnięta” dla autorów należących do różnych kierunków politycznych. Liberalny pluralizm wydobył na scenę antysemityzm najbardziej skrajnych przekonań, na co nie pozwolił sobie kontrolowany przez władze antysemityzm okresu „późnego Stalina”. Oto ciekawy fakt o którym pisze O. W. Budnicki,  „w czasie pierestrojki mój przyjaciel, śp. Władimir Szewelew, zadzwonił do mnie z Moskovskije Novosti. Gazeta chciała opublikować materiał o „protokołach mędrców Syjonu”, ale nikt, bez względu na to, do kogo zwracał się Szewelew, nie podjął tego tematu; odpowiedział, że konkretnie, nie byli w stanie szczegółowo odpowiedzieć”. 

Podsumowując należy podkreślić, że większość Żydów „dołączyła” do Imperium Rosyjskiego ze swoimi odwiecznymi zawodami – handlem, finansami, rzemiosłem (rzemiosło uważane było w środowisku żydowskim za „niższą kastę”). Żydów charakteryzowała „mentalność kapitalistyczna”, pomnożona przez ich rozwijaną przez wieki aktywność, asertywność, zaradność. Nie stoi to w sprzeczności z faktem, że według niektórych źródeł na przełomie XIX i XX wieku od 30 do 35% ludności żydowskiej prowadziło faktycznie na wpół żebraczy byt w małych miasteczkach. Podobnie też było w Polsce. To były fakty z prawdziwego życia. Ale chłopstwo rosyjskie było chłopstwem pańszczyźnianym i przez długi czas post-poddanymi, w swojej pracy i życiu codziennym. Spotykali się oni bardziej z Żydem-kupcem, Żydem-lichwiarzem, Żydem-dzierżawcą, (czy w późniejszym okresie Żydem-bolszewikiem, Żydem-komunistą, Żydem-donosicielem do NKWD, czy Żydem-NKWDzistą http://ruch-obywatelski.com/polska/izraelska-gazeta-donosi-jak-zydzi-mordowali-polakow-w-katyniu-polska-powinna-zadac-od-izraela-odszkodowania-za-zbrodnie-ludobojstwa/).

A w stanie, w jakim było to chłopstwo, niewątpliwie „przegrywało” na rzecz Żyda, gdy weszli w sferę stosunków handlowych i pieniężnych. Wtedy też obraz Żyda był przedstawiany jako – obcy, egoista, chciwy. Zawsze nie wszyscy oni wtapiali się w społeczeństwo kraju w którym mieszkali, okazując swoją wyższość nie tylko religijną. Jak słusznie ujął to A. Sołżenicyn, to było „gorącym klinem”. Tutaj głęboko zakorzenione preferencje narodowe, brzemię nagromadzonych skarg i roszczeń, polityczne i ideologiczne interesy „aktualnej chwili” dotkliwie wpływają na interpretacje przeszłości. Dopiero możliwie najszerszy kontekst, obejmujący całą gamę powiązanych ze sobą i wzajemnie wpływających na siebie wydarzeń i okoliczności, pozwala w miarę możliwości uwolnić się od nacisku tych incydentalnych elementów i pozostać w ramach prawdziwie historycznego podejścia. Dlatego należy pisać cały czas prawdę historyczną, jaka by ona nie była, nie zważając na pojawiające się kłamstwa w głównych mediach. Czasem prawda jest zacierana a pojawiające się kłamstwa na siłę są przedstawiane jako dogmaty historyczne w imię finansowych interesów jak to się obecnie dzieje. Te kłamstwa należy zwalczać ujawniając spokojnie, bez awantur i kłótni, ale bez przerwy, właśnie prawdę historyczną.

Żródła:

1. Shlomo Sand, Kiedy i jak wynaleziono naród żydowski, Tytuł oryginalny: Matai ve’ekh humtza ha’am hayehudi?, str. 434, Tłumaczenie: Hanna Zbonikowska-Bernatowicz, Wydawnictwo Dialog, 2014
2. Historia Żydów Uralu. Małe ludy Uralu Południowego: Niemcy, Polacy, Żydzi. Przeprowadzka do Egiptu, https://korchma-kazak.ru/pl/cvety/istoriya-evreev-preduralya-malochislennye-narody-yuzhnogo-urala-nemcy-polyaki.html – Internet, dostęp 16-082021
3. John D. Klier, The Ambiguous Legal Status of Russian Jewry in the Reign of Catherine II, Slavic Review, Vol. 35, No. 3 (Sep., 1976), pp. 504-517 (14 pages), Published By: Cambridge University Press, https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/ambiguous-legal-status-of-russian-jewry-in-the-reign-of-catherine-ii/140CE1B5BE659B7F732DD59B5E5A51C9   – Internet, dostęp 16-082021
4. Oleg Budnitski, Aleksandra Polan, Russko-jewriejskij Bierlin 1920-1941, Wydawca: Nowyje literaturnyje obozrienije, s. 496, 2013, 
5. John Doyle Klier, Russians, Jews, and the Pogroms of 1881–1882, Cambridge U.P., 2011; pp. xxiv + p. 492  https://academic.oup.com/ehr/article-abstract/128/532/709/378279?redirectedFrom=PDF  – Internet, dostęp 16-082021
6. The Jewish Encyclopedia, https://www.jewishencyclopedia.com/  – Internet, dostęp 16-082021
7. Robert Szuchta, 1000 lat historii Żydów polskich, Podróż przez wieki, https://www.polin.pl/sites/default/files/podrecznik_1000_lat_historii_zydow_polskich_podroz_przez_wieki_web.pdf   – Internet, dostęp 16-082021
8. Олег Будницкий. Антисемитизм в СССР во время Второй мировой войны в контексте Холокоста, https://urokiistorii.ru/articles/oleg-budnickij-antisemitizm-v-sssr-vo  – Internet, dostęp 16-082021
9. Будницкий О.В. Российские евреи между красными и белыми (1917-1920), М .: РОССПЭН, 2006. – 551 с.  http://www.nivestnik.ru/2007_1/1.shtml   – Internet, dostęp 16-082021
10. Олег Будницкий, Русские евреи в нацистской Германии (1933–1941), Ab Imperio, 4/2010, pр. 283-316,  https://muse.jhu.edu/article/561605/pdf  – Internet, dostęp 16-082021
11. World Jewish Population, 2002 – http://www.ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/2002_13_WJP.pdf   – Internet, dostęp 16-082021
12. Population and Migration, Population since World War I, https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Population_and_Migration/Population_since_World_War_I   – Internet, dostęp 16-082021
13. AN OSS REPORT ON WARTIME POPULATION CHANGES IN THE BALTIC, http://www.lituanus.org/1981_3/81_3_07.htm   – Internet, dostęp 16-082021
14. Jacques Vallin , France Meslé , Sergei Adamets , and Serhii Pyrozhkov, The Consequences of the Second World War and the Stalinist Repression, https://www.demogr.mpg.de/books/drm/009/3.pdf  – Internet, dostęp 16-082021
15. Aliyah Hits Ten-Year High: Approximately 26,500 New Immigrants Arrived in Israel in 2014, https://archive.jewishagency.org/blog/1/article/31301  – Internet, dostęp 16-082021
16. Joshua Rubenstein, The Night of the Murdered Poets, https://web.archive.org/web/20051028115503/http://www.joshuarubenstein.com/rubenstein/stalinsecret/intro.html  – Internet, dostęp 16-082021
17. Александр Исаевич Солженицын. Двести лет вместе (1795 – 1995). Часть I, http://lib.ru/PROZA/SOLZHENICYN/200let.txt   – Internet, dostęp 16-082021
18. О высылке всех Жидов – О высылке как из Великороссийских, так и из Малороссийских городов, сел и деревень, всех Жидов…,  http://hrono.info/dokum/1700dok/1742zhid.php   – Internet, dostęp 16-082021
19. Дубнов С. М. Краткая история евреев. Часть 3 Средние века и новое время. Глава 10. Переходное время (1750—1795 гг.),  http://jhist.org/code/dubnov36.htm  – Internet, dostęp 16-082021
20. Михайло СТЕЛЬМАШЕНКО, Правда о русских евреях, http://www.personal.in.ua/article.php?ida=596  – Internet, dostęp 16-082021
21. ЕВРЕИ РОССИИ (СССР)  Власть, общество и евреи (1772-1917), https://eleven.co.il/jews-of-russia/government-society-jews/13251/  – Internet, dostęp 16-082021
22. Wikipedia.