Ściejowice oraz pobliskie Piekary w województwie małopolskim odwiedziłem kilka miesięcy temu. Jakież był moje zdziwienie i zaskoczenie, gdyż zastałem te miejsca zaniedbane. Są tam miejsca chronione, gdyż w przeszłości były zamieszkałe przez Neandertalczyków oraz inne starożytne grupy ludzkie.

REKLAMA

Najnowsze badania dowodzą, że w Polsce znajdują się najstarsze szczątki neandertalczyków w Europie Środkowej – informują naukowcy na łamach najnowszego wydania magazynu „Scientific Reports”.

W 2008 roku w jaskini Stajnia (wieś Mirów w woj. śląskim) dokonano niezwykłego odkrycia. Okazało się, że znajdują się w niej narzędzia i szczątki neandertalczyków, naszych wymarłych ewolucyjnych krewniaków. Były to pierwsze szczątki neandertalskie, jakie odkryto na terenie Polski. 

Nowe badanie donosi o najstarszym genomie mitochondrialnym neandertalczyka z Europy Środkowo-Wschodniej. Genom mitochondrialny zęba odkryty na terenie Jaskini Stajnia w Polsce jest bliższy neandertalczykom z Kaukazu niż współczesnym neandertalczykom z Europy Zachodniej. Narzędzia kamienne znalezione w tym miejscu są również analogiczne do południowych regionów, co sugeruje, że neandertalczycy żyjący w środowisku stepu/tajgi mieli większy promień żerowania niż wcześniej przewidywano.

Około 100 000 lat temu klimat gwałtownie się pogorszył, a środowisko Europy Środkowo-Wschodniej zmieniło się z zalesionych na otwarte siedliska stepowe/tajgi, co sprzyjało rozprzestrzenianiu się mamutów włochatych, nosorożców włochatych i innych gatunków z Arktyki przystosowanych do zimna. Neandertalczycy żyjący na tych terenach doznali poważnych skurczów demograficznych z powodu nowych warunków ekologicznych i powrócili na obszary powyżej 48° szerokości geograficznej północnej tylko podczas poprawy klimatu. Jednak pomimo nieciągłego osadnictwa, od początku tej zmiany ekologicznej aż do wyginięcia neandertalczyków w Europie Środkowo-Wschodniej przetrwały specyficzne narzędzia kamienne. Ta tradycja kulturowa nosi nazwę Micoquian i rozprzestrzeniła się w mroźnym środowisku między wschodnią Francją, Polską i Kaukazem.

Artykuł opublikowany w Scientific Reports i prowadzony przez naukowców z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Niemczech, Uniwersytetu Wrocławskiego, Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt Polskiej Akademii Nauk oraz Uniwersytetu Bolońskiego donosi o najstarszym genomie mitochondrialnym neandertalczyka znalezionym w Europa Środkowo-Wschodnia. Wiek molekularny wynoszący ~80 000 lat umieszcza ząb z Jaskini Stajnia w tym ważnym okresie historii neandertalczyków, kiedy środowisko charakteryzowało się ekstremalną sezonowością, a niektóre grupy rozproszyły się na wschód do Azji Środkowej.

„Polska, położona na skrzyżowaniu równin zachodnioeuropejskich i Uralu, jest kluczowym regionem w zrozumieniu tych migracji oraz w rozwiązywaniu pytań dotyczących zdolności adaptacyjnych i biologii neandertalczyków w środowisku peryglacjalnym. światło na debatę nad szeroką dystrybucją artefaktów mikokwijskich” – mówi Andrea Picin, główny autor badania i badacz z tytułem doktora w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku.

Neandertalskie szczątki związane z tradycją kulturową Micoquian są bardzo nieliczne, a informacje genetyczne zostały pozyskane tylko z próbek z Niemiec, Północnego Kaukazu i Ałtaju. – „Byliśmy świadomi geograficznego znaczenia tego zęba dla dodawania większej liczby punktów chronologicznych na mapie dystrybucji informacji genetycznej neandertalczyków” – mówi Mateja Hajdinjak, współautorka artykułu i badacz podoktorancki w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka. (https://www.sciencedaily.com/releases/2020/09/200908113328.htm)

„Odkryliśmy, że genom mitochondrialny Stajni S5000 był najbliżej genomu neandertalczyka Mezmaiskaya 1 z Kaukazu. Następnie użyliśmy molekularnego zegara genetycznego, aby określić jego przybliżony wiek. Chociaż podejście skracania gałęzi molekularnych jest obarczone dużym błędem zasięgu, skrzyżowanie informacji z zapisem archeologicznym pozwoliło nam umieścić skamielinę na początku ostatniego zlodowacenia”.

Ząb został odkryty w 2007 roku podczas badań terenowych pod kierunkiem Mikołaja Urbanowskiego, współautora pracy, w obrębie kości zwierzęcych i kilku narzędzi kamiennych. Otwór jaskini był prawdopodobnie zbyt ciasny, by móc osiedlać się przez dłuższy czas, a okupacje neandertalczyków trwały krótko. Miejsce to mogło być lokalizacją logistyczną zadomowioną podczas najazdów na Wyżynę Krakowsko-Częstochowską.

„Byliśmy zachwyceni, gdy analiza genetyczna wykazała, że ząb miał co najmniej ~80 000 lat. Skamieniałości w tym wieku są bardzo trudne do znalezienia i generalnie DNA nie jest dobrze zachowane” – mówią Wioletta Nowaczewska z Uniwersytetu Wrocławskiego i Adam Nadachowski. z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN, współautorzy artykułu. „Na początku myśleliśmy, że ząb jest młodszy, bo znaleziono go w górnej warstwie. Zdawaliśmy sobie sprawę, że Jaskinia Stajnia jest złożonym miejscem, a po osadzaniu się mrozu mieszają się artefakty między warstwami. Jesteśmy radośnie zaskoczeni wynikiem”.

Odnosząc się do cech paleoantropologicznych, współautor artykułu, Stefano Benazzi z Uniwersytetu Bolońskiego, dodaje: „Morfologia zęba jest typowa dla neandertalczyka, co również potwierdziła analiza genetyczna. do osoby dorosłej.”

Zespół dokonał analizy m.in. neandertalskiego zęba trzonowego, badając tzw. mitochondrialne DNA. Okazało się, że jest on starszy od innych szczątków neandertalskich z obszaru Europy Środkowej. Jego wiek oszacowano na ok. 116 tys. lat. 

Gdy przeczytałem o tych odkryciach, postanowiłem przypomnieć o moim odkryciu z dnia 19 sierpnia 2000 roku w wiosce Ściejowice k/Piekar po zachodniej stronie Wisły. Po przeciwnej stronie klasztoru w Tyńcu. Znaleziony przeze mnie wtedy pięściak ofiarowałem do Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie, ponieważ tam kiedyś mieszkałem i pracowałem. Moją motywacją było również to, że pracująca na tym stanowisku Pani archeolog mgr Elżbieta Chochorowska (pod kierunkiem Dr Anny Dagnan-Ginter) gdy zawiozłem pokazać to znalezisko do Muzeum Archeologicznego w Krakowie, powiedziała mi – „Pan tym znaleziskiem rujnuje moją pracę doktorską”, dlatego ofiarowałem tego pięściaka nie do tamtejszego Muzeum Archeologicznego, lecz do Muzeum Śląska Cieszyńskiego.

Na jej ocenie zrobionej pod swoją pracę oparł się początkowo Wojewódzki Konserwator Zabytków w Krakowie, którego powiadomiłem o znalezisku i z którym byłem cały czas w kontakcie. Natomiast Prof. Bolesław Ginter na moją prośbę odwiedził to miejsce. Z jego oceny wynikało, że „ściejowicki pięściak”, który posiada miejscami powierzchnię spatynowaną (wskutek wietrzenia) jest charakterystyczny dla narzędzi dolno-paleolitycznych. Nadto wśród znalezionych przeze mnie innych przedmiotów krzemiennych było narzędzie datowane na dolny paleolit i znalezione w sąsiedztwie odkrycia podobnego dolno-paleolitycznego dokonanego przez Panie Dr Annę Dagnan-Ginter i mgr Elżbietę Chochorowską.

Natomiast specjaliści od narzędzi dolno-paleolitycznych a to: Dr Emmanuel Grepl z Republiki Czeskiej i Dr Eugeniusz Foltyn z Uniwersytetu Śląskiego określili, że może pochodzić sprzed ok. 130 tys.  lat. Jak doszło do odkrycia. Otóż kiedy pojechałem w to miejsce z rodziną, aby pokazać moim dzieciom Tyniec i panoramę biegu Wisły z tzw. „Górki Neandertalczyka” w Ściejowicach, która jest stanowiskiem archeologicznym, zauważyłem, że wokół tej Górki, już poza terenem rezerwatu ziemia jest rozkopana. Przeszedłem wzdłuż aby zobaczyć co to jest i dlaczego ktoś robi wykopy. Były to wykopy jak się później okazało pod budowę domów. Na jednej z małych hałd zobaczyłem wystający ciekawy krzemień. Gdy go wyciągnąłem z ziemi i piasku zauważyłem, że jest obrobiony i to na pewno ręką ludzką. Po przyjeździe do domu sprawdziłem w literaturze i za dwa dni w poniedziałek zadzwoniłem z pracy do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie informując o tym znalezisku. Niestety rozmowa była bardzo jałowa, dlatego postanowiłem powiadomić tę instytucję pisemnie. Niestety teren nie został zabezpieczony i jak później zauważyłem odwiedzając to miejsce kilkakrotnie, zostało w tym miejscu i wokół wybudowanych kilka domów.

W miejscu tym znalazłem też jeden bardzo ciekawy stalaktyt pochodzący z groty. Jak się później dowiedziałem, w tej „Górce” była kiedyś jaskinia zamieszkała przez ludzi pierwotnych, prawdopodobnie również moim zdaniem przez Neandertalczyków. Tak samo jak w Piekarach, gdzie po drugiej stronie wysokiej skarpy na Wisłą jest szereg małych jaskiń. Szczególnie to ostatnie miejsce aż się prosi o badania archeologiczne.  Cóż, tak to już jest, jeżeli jakieś znaleziska nie pasują do z góry założonych twierdzeń to po prostu nie istnieją. Lecz pięściak jest, nie zaginął w betonie któregoś z budowanych domów czy też w którejś z szuflad. Jest obecnie w Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie. 

Ściejowice oraz pobliskie Piekary odwiedziłem kilka miesięcy temu. Jakież był moje zdziwienie i zaskoczenie, gdyż zastałem te miejsca zaniedbane. Tablic informacyjnych np. w Piekarach naprzeciwko Tyńca pod skarpą skalną która informowała o przebywaniu na tym terenie Neandertalczyków nie było, zniknęła też tablica informacyjna ze stanowiska archeologicznego w Ściejowicach. Natomiast stara tablica będąca w tym miejscu, która ma za zadanie informowania, że jest to stanowisko archeologiczne będące pod ochroną, jest zardzewiała i praktycznie niewiele czytelna. To świadczy nieładnie nie tylko  o lokalnej władzy ale również o służbach archeologicznych (Wojewódzki Konserwator Zabytków w Krakowie), przecież są to miejsca atrakcyjne turystycznie, które powinny być odpowiednio opisane a także chronione.  

Pięściak znaleziony w Ściejowicach

Zdjęcie tytułowe – z prof. Bolesławem  Ginterem w 2000 roku na miejscu znalezienia pięściaka.

Zródła: 

  1. Scientific Reports,  A 41,500 year-old decorated ivory pendant from Stajnia Cave (Poland), Published: 25 November 2021, https://www.nature.com/articles/s41598-021-01221-6  (dostęp 6-01-2022)
  2. Science News, The oldest Neanderthal DNA of Central-Eastern Europe, An 80,000-year-old Neanderthal reveals cultural and genetic affinities between Poland and the Northern Caucasus, September 8, 2020, Source:Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, https://www.sciencedaily.com/releases/2020/09/200908113328.htm  (dostęp 6-01-2022)
  3. Andrzej Kotowiecki, Pięściak – pierwsze narzędzie człowieka, http://pressmania.pl/piesciak-pierwsze-narzedzie-czlowieka/?fbclid=IwAR0RuJXBe5I5_XyjFlN6dJGRmyYIJGnUdTUSczDRkNB3XogaVF20RuTy2VI