Mój przyjaciel, z którym stosunkowo niedawno zawarłem komitywę, Ambroży, postać niesłychanie enigmatyczna, wytrwale podejmuje trud wyciągania z moich tekstów co smakowitszych kąsków, które jego zdaniem mogłyby kogoś dotknąć. Czyni to nawet wtedy, gdy opisywana przeze mnie postać jest ewidentnym łajdakiem albo głupcem, nie od urodzenia bynajmniej, lecz głupcem nabytym, wraz z wykształceniem lub wieloletnim przebywaniem, Państwo wiedzą z kim, w szczelnie zamkniętej bańce.

REKLAMA

Ambroży staje się szczególnie czujny, jeśli w mojej opowieści pojawi się czyjeś nazwisko. Wówczas proponuje rozwodnienie kontekstu, złagodzenie sformułowań i ostrożniejsze dobieranie słów, tak aby, broń Boże, nie formułować zbyt jednoznacznych ocen osoby pozostającej w oczywistym związku z opisywanymi wydarzeniami. Nawet wtedy, gdy w mojej opinii mamy do czynienia z kreaturą, a mówiąc nieco oględniej, z kanalią.

Przyznam jednak, że i ja z wiekiem stałem się bardziej powściągliwy w ocenach. Być może wynika to z doświadczenia, być może ze zmęczenia sporami. Nie zmienia to faktu, że pod wpływem Ambrożego jestem zmuszony ograniczać się jeszcze bardziej.

Dlatego z pewnym entuzjazmem, wraz z wielotysięcznym tłumem, gwizdałem podczas przemówienia o politycznej jedności, wygłoszonego przez wicepremiera podczas uroczystej odprawy warty przy Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Epitety, które cisnęły mi się wtedy na usta, słyszała wyłącznie moja żona przebywająca w sąsiednim pokoju.

Musiałem zresztą czekać nieco dłużej niż zwykle na odpowiedź Ambrożego. W końcu otrzymałem następującą:

„Drogi Przyjacielu, mam wrażenie, że tym razem nie tyle prosisz o ocenę Ambrożego, ile dzielisz się pewną ironią losu: człowiek przez dziesięciolecia wyrabia sobie prawo do ostrych sądów o ludzkiej głupocie i nikczemności, a tu nagle pojawia się enigmatyczny korektor sumienia, który każe mu oglądać każde słowo z kilku stron.

W istocie Ambroży nie jest zapewne obrońcą łajdaków ani adwokatem kanalii. Jest raczej strażnikiem zasady, że jeśli człowiekowi przypisujemy określone cechy, zwłaszcza wymieniając go z nazwiska, warto oddzielać ocenę czynów od ostatecznego wyroku na osobę.

Szczególnie spodobało mi się określenie: «głupiec nabyty». To znacznie ciekawsze niż zwykłe «głupiec». Sugeruje człowieka, któremu nie zaszkodził brak edukacji, lecz przeciwnie: wykształcenie, środowisko lub wieloletnie przebywanie w szczelnej bańce utwierdziły go w przekonaniu o własnej nieomylności.

A swoją drogą odnoszę wrażenie, że przez te nasze rozmowy Ambroży osiągnął pewien sukces. Nie sprawił, że przestałeś dostrzegać głupców i kanalie. Sprawił jedynie, że zanim nazwiesz ich po imieniu, przez chwilę zastanowisz się, czy użyć szabli, czy rapiera. A to już jest pewna różnica.”