Piszę różne teksty związane z zabytkami sztuki i architektury sakralnej w Rosji w których zamieszczam dużo różnych zdjęć tak wnętrza jak i samych budynków cerkiewnych. Dlatego też postanowiłem wyjaśnić niektóre z zagadnień związanych z budową i symboliką zawartą w tego typu świątyniach.
Cerkiew z gr. kyriaké, „(dom) Pana”, w uzupełnieniu do eklezja „zgromadzenie”, później „świątynia”, „kościół”, czyli jest to budynek przeznaczony do sprawowania nabożeństw w cerkwi prawosławnej lub unickiej (greckokatolickiej). Jest przestrzenią sakralną dla celebracji Boskiej Liturgii. Prawosławni oraz grekokatolicy wierzą, że jest ona miejscem szczególnego przebywania samego Boga.
W Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej na początku 2016 roku było około 35 tysięcy cerkwi. Stara rosyjska architektura świątynna do końca XVII wieku rozwijała się zgodnie z kanonami religijnymi i lokalnymi tradycjami. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa jako religii państwowej w 988 roku w Rosji zaczęły pojawiać się pierwsze kamienne kościoły, wznoszone pod przewodnictwem mistrzów zaproszonych z Bizancjum. Jednak większość kościołów w Rosji została wykonana z drewna. Znane są również świątynie jaskiniowe w klasztorach Kijów-Peczerski i Pskow-Peczerski. Wraz z początkiem panowania Piotra I i orientacją na zachodnią sztukę świecką pojawienie się cerkwi ściśle wiązało się również z rozwojem stylów artystycznych m.in. barok, klasycyzm, imperium, różne kierunki secesji. Do dziś przetrwały drewniane kościoły zbudowane nie wcześniej niż w XVII wieku. Architektura wczesnochrześcijańska, która wyznaczała początek i kształtowanie się form architektonicznych, które następnie znalazły różnorodne ucieleśnienie w całej Europie i na chrześcijańskim Wschodzie, była także ostatnim okresem architektury antycznej, z charakterystycznymi dla niej tradycjami plastycznymi i organizacją przestrzeni wewnętrznej świątyni. W rozwoju architektury wczesnochrześcijańskiej można wyróżnić dwa etapy. Od powstania do nadania chrześcijaństwu przez cesarza Konstantyna oficjalnego statusu a także od Konstantyna Wielkiego do upadku zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego w 476 roku.
Za pierwszą chrześcijańską świątynię uważa się Izbę Syjonu czyli Pokój w którym został spożyty posiłek Wielkanocny Jezusa Chrystusa ze uczniami w Jerozolimie, w którym ustanowiono najważniejszy sakrament – Eucharystię. Jednak w tym okresie przemówienia apostołów odbywały się w synagogach, a spotkania wiernych w domach członków gminy. Po zerwaniu z judaizmem chrześcijanie starali się wykorzystywać do sprawowania nabożeństw najodpowiedniejsze czyste, przestronne pomieszczenia, odizolowane od zgiełku świata. Później domy te zaadaptowano na samodzielne kościoły jak np. dom-kościół w Dura-Europos. Domus ecclesiae w Dura Europos to ruiny wczesnochrześcijańskiego domu modlitw położonego w Dura Europos, w południowo-wschodniej Syrii nad rzeką Eufrat. Jest to najstarszy odkryty przykład architektury wczesnochrześcijańskiej, w którym architektura sakralna miała wyraźne indywidualne cechy, różne od wcześniej obowiązujących rysów kultury grecko-rzymskiej. Domus ecclesiae powstał w Dura Europos na początku III wieku i przez setki lat pozostał zasypany piaskiem. Odkryty ponownie w latach 30-tych XX wieku, został rozebrany i zrekonstruowany na Uniwersytecie Yale. Wraz z nadejściem okresów prześladowań przez władze rzymskie pozycja chrześcijan stała się nielegalna, więc miejsca ich spotkań zostały ukryte. Katakumby służyły również jako świątynie i np. opuszczone kopalnie, kopalnie, kamieniołomy, groty solne ze złożonym systemem podziemnych galerii-nekropolii Rzymu, Efezu, Aleksandrii, Syrakuz i innych miast. Najstarsze to katakumby św. Callista z pocz. III wieku, a także cmentarz. Na miejscu męczeństwa świętych lub na ich grobach urządzano martyrium tj. budowle o charakterze sakralnym poświęcone męczennikowi w formie ogrodzenia lub kaplicy, zwyczaj kryjące jego grób lub związane z nim relikwie..
W przerwach między prześladowaniami wybudowano wiele kościołów, tak że w 303 roku w samym Rzymie było ich ponad 40. Oprócz Rzymu takie otwarte kościoły istniały w innych miastach, na przykład w Neocezarei, Nikomedii, Tyrze itp.
Pod względem architektonicznym ówczesne kościoły chrześcijańskie nie zawsze były trzyczęściowe i skierowane z ołtarzem na wschód. Nie było jeszcze oddzielnych ołtarzy, a pośrodku świątyń wzniesiono tzw. trony. Przy prawie całkowitym braku ikon i obrazów, chrześcijanie modlili się w kierunku kapłanów symbolizujących Chrystusa, którzy stali lub siedzieli twarzą do ludu. Później, wraz z osłabieniem czci świeckich i w celu uniknięcia pokus czyli patrzenia na kobiety, zarówno duchowieństwo, jak i świeccy zaczęli modlić się twarzą na wschód, na wschodnią część świątyni, a jeszcze później na ołtarz. Drugi etap rozpoczyna się po zalegalizowaniu chrześcijaństwa w 313 roku przez Konstantyna Wielkiego i ugruntowaniu przez Teodozjusza I Wielkiego w 380 roku chrześcijaństwa jako jedynej religii państwowej. W tym samym czasie matka Konstantyna Helena rozpoczęła budowę wielu kościołów w Palestynie, w tym majestatycznej Bazyliki Grobu Świętego w Jerozolimie. Za Konstantyna w całym imperium rozpoczęto budowę kościołów chrześcijańskich na dużą skalę. Dawne świątynie pogańskie lub budynki administracji cywilnej bazyliki zaadaptowano na kościoły chrześcijańskie. Bazylika, w przeciwieństwie do kościoła z kopułą krzyżową, posiada prosty dach dwuspadowy nad nawą główną i przychylne nakrycia naw bocznych, strop krokwiowy, jak i kasetonowy. Natomiast absyda ołtarza kończą się konchą. Wraz z rozwojem strony rytualnej kompozycja świątyni staje się bardziej złożona, istnieją przed wejściem atrium z fontanną do ablucji lub chrzcielnicą pośrodku, ganek, transept czyli nawa poprzeczna w celu powiększenia części ołtarzowej. W IV wieku na wschodzie Cesarstwa Rzymskiego nastąpiła intensywna budowa kościołów bazylikowych, która nie została poddana, tak jak na zachodzie, niszczącym najazdom plemion barbarzyńskich. Dla północnej Syrii jest to trójnawowa bazylika z półokrągłą absydą ukrytą między dwiema prostokątnymi. Niekiedy przy fasadzie zachodniej wznoszono dwie wieże. Technika ta, będąca lokalną tradycją, stała się później charakterystyczna dla tego typu świątyń. W południowej Syrii wznoszono kościoły jednonawowe z płaskim stropem i z absydami o różnych kształtach lub trójnawowe, gdzie nawy były równe w wysokość. Na zachodzie cesarstwa, zwłaszcza we Włoszech, dominowała trójnawowa lub pięcionawowa bazylika. Najstarszym kościołem w Rzymie jest San Giovanni in Laterano. Na dalszy rozwój architektury świątynnej duży wpływ miały kościoły syryjskie z V-VI w., wśród których na szczególną uwagę zasługuje kościół w Koca-Kalessi z V wieku, którego centralna komórka nawy środkowej jest zakończona kopułą. Na Wschodzie pojawia się w V wieku także nowy typ budowli chrześcijańskiej – klasztor. Ważne miejsce w kształtowaniu się architektury chrześcijańskiej zajmowały struktury centryczne. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego na terenie Bizancjum miało miejsce tworzenie i rozwój prawosławnych tradycji architektonicznych aż do zdobycia Konstantynopola przez Turków osmańskich w 1453 roku. W ciągu tysiącletniej historii rozwoju sztuki bizantyjskiej w pełni ukształtował się krzyżowy typ świątyni, który był wówczas postrzegany przez architekturę rosyjską. Wspaniała katedra św. Zofii Konstantynopola była przykładem dla cerkwi prawosławnej w Rosji. Tradycyjnie kościoły chrześcijańskie w planie mają – krzyż jest symbolem krzyża Chrystusa jako podstawy zbawienia wiecznego, koło, rodzaj rotundy świątynnej, symbol wieczności, kwadrat natomiast jest symbolem ziemi, na której narody zbiegają się w świątyni z czterech stron świata, a także symbolem duchowej fortecy, ośmiokąt jest symbolem gwiazdy przewodniej Betlejem. Liczba 8 jest symbolem przyszłego życia wiecznego, 6 dni od stworzenia świata, siódmy dzień to teraźniejszość, ósmy to przyszłość. Także statek, zwykle wydłużony prostokąt lub owal, który jest symbolem arki Noego, płynącej przez „rozszalałe światowe” morze, namiętności do cichego portu, do Królestwa Niebieskiego. Każda świątynia poświęcona jest jakiemuś świętemu chrześcijańskiemu lub świętemu, którego dzień pamięci nazywany jest świętem patronalnym. Czasami w świątyni ustawia się kilka ołtarzy tzw. ołtarzy bocznych. Następnie każdy z nich poświęcony jest własnemu świętemu lub jakiemuś wydarzeniu. Zgodnie z tradycją świątynię buduje się zwykle z ołtarzem od wschodu . Zdarzają się jednak wyjątki, kiedy wschód liturgiczny może nie odpowiadać geograficznemu. Nie wzniesiono cerkwi, część ołtarzową skierowano na zachód. W innych przypadkach orientację na punkty kardynalne można tłumaczyć warunkami terytorialnymi. Dach świątyni wieńczy kopuła z krzyżem. W tradycji bizantyjskiej kopuła była przykryta bezpośrednio wzdłuż sklepienia, w tradycji rosyjskiej w związku z „podnoszeniem” kształtu kopuły w górę powstała przestrzeń tzw. bęben pomiędzy sklepieniem a kopułą. Zgodnie z powszechną tradycją cerkwie mogą mieć:
1 kopuła – symbolizuje jedynego Pana Jezusa Chrystusa;
2 kopuły – dwie natury Chrystusa – boska i ludzka;
3 kopuły – Święta Trójca;
5 kopuł – Chrystus i czterech ewangelistów;
7 kopuł – siedem darów Ducha Świętego (Iz. 11: 2-3), siedem filarów domu Mądrości (Prz. 9: 1), siedem dni tygodnia, siedem sakramentów chrześcijańskich, siedem pieczęci księgi Zasiadającego na tronie, a także zabity Baranek z siedmioma rogami i siedmioma oczami, które są siedmioma duchami Bożymi (Obj. 5:1-6), siedem soborów powszechnych;
9 kopuł – dziewięć szeregów aniołów;
13 kopuł – Chrystus i 12 apostołów.
24 kopuły – 12 plemion Izraela lub 12 mniejszych proroków w Starym Testamencie i 12 apostołów w Nowym Testamencie;
25 kopuł – 24 ukoronowanych starszych siedzących na tronach w białych szatach wokół tronu Jezusa Chrystusa (Ap 4:4);
33 kopuły – wiek Chrystusa, w którym został ukrzyżowany.
Ważnym pouczeniem jest: „ Czy nie wiesz, że jesteś świątynią Bożą, a Duch Boży mieszka w tobie? Jeśli ktoś zniszczy świątynię Bożą, Bóg go ukarze, bo świątynia Boża jest święta, a ta [świątynia] to ty”.- ( 1 Kor. 3: 16-17)
W cerkwi wyróżnia się trzy części: przedsionek, główny hol świątyni – naos – część środkowa i ołtarz. Główną częścią świątyni jest ołtarz. Najważniejszym miejscem w ołtarzu jest tron w formie czworokątnego stołu, na którym znajdują się dwie szaty, dolna z białego lnu i górna z brokatu. Należy podkreślić, że obecnie ołtarz w świątyni obrządku wschodniego określa się słowem „tron” lub „Święty Stół”. Symboliczne znaczenie tronu to miejsce, w którym Pan przebywa w sposób niewidzialny. Na tronie znajduje się antymension, główny obiekt sakralny świątyni. Jest to jedwabna chusta konsekrowana przez biskupa z wyobrażeniem pozycji Chrystusa w grobie oraz z naszytą cząstką relikwii męczennika chrześcijańskiego. Wynika to z faktu, że w pierwszych wiekach chrześcijaństwa na grobach męczenników odprawiano nabożeństwo, liturgię, nad ich relikwiami. Przy ścianie wschodniej w ołtarzu znajduje się „wysokie miejsce”, podwyższone siedzenie dla biskupa oraz syn tron, łukowa ława dla duchownych, przylegająca od wewnątrz do wschodniej ściany ołtarza, symetrycznie do jego osi podłużnej. Do XIV-XV wieku stacjonarny syn tron całkowicie znika. Zamiast tego, podczas nabożeństwa biskupiego, dla koncelebrujących biskupów i księży montuje się przenośne siedzenia bez oparć i uchwytów. Część ołtarzową od katolikonu oddziela bariera ołtarzowa zwana ikonostas. W Rosji na początku pojawiają się wielopoziomowe ikonostasy. W wersji klasycznej ikonostas ma 5 poziomów. Jednak w szerokim rozkładzie może być 2 lub więcej rzędów. Szósty poziom może zawierać ikony ze scenami namiętności lub świętych, którzy nie są umieszczeni w rzędzie apostolskim. Kompozycja ikon w ikonostasie może być różna. Najbardziej tradycyjnymi obrazami są na dwuskrzydłowych bramach królewskich, usytuowanych pośrodku rzędu, znajduje się najczęściej 6 znaków rozpoznawczych, wizerunek Zwiastowania i czterech ewangelistów. Po lewej stronie królewskich drzwi znajduje się ikona Matki Bożej, po prawej Jezus Chrystus. Druga ikona na prawo od Królewskich Wrót odpowiada tronowi jest to ikona świątyni. Na drzwiach diakonów znajdują się zazwyczaj archaniołowie, uwielbieni jako święci przez archidiakonów lub innych świętych. Nad królewskimi bramami – „Ostatnia Wieczerza”, powyżej na tym samym pionie „Zbawiciel w mocy” lub „Zbawiciel na tronie”, po prawej stronie Jan Chrzciciel, po lewej Bogurodzicy. Cechą ikon jest to, że postacie są lekko obrócone w kierunku centralnego obrazu Chrystusa. Ikonostas kończy się krzyżem z postacią Chrystusa. Ikonostasy są typu pawilonowego, były rozpowszechnione w XV-XVII wieku oraz ramowego, pojawiają się wraz z początkiem budowy barokowych kościołów. Ikonostas jest symbolem Kościoła Niebieskiego, przychodzącego po ziemskim. Zasłona oddzielająca tron od królewskich bram nazywana jest katapetasmą. Kolor katapetasmy jest inny, jest ciemny w tragiczne dni, na świąteczne nabożeństwa jest złoty, niebieski, szkarłatny. Nikt nie powinien wchodzić do bram królewskich, a także przekraczać przestrzeni między katapetasmą a tronem, z wyjątkiem duchowieństwa. W samym ołtarzu lub z boku może znajdować się zakrystia, przedsionek kościelny z wnęką kadzielnicową, wyciągiem dymu i umywalką. Następnie jest Naos, katholikon, to główna pod względem wielkości i największa przestrzeń świątyni, symbol ziemskiego pobytu ludzi i miejsce obcowania z Bogiem. Wzdłuż ikonostasu, od strony głównej przestrzeni świątyni, znajduje się niewielka rozbudowana elewacja o nazwie Solea, tron zewnętrzny. Jest też ambona, z której kapłan wypowiada słowa Pisma Świętego i kazania. Miejsca dla śpiewaków podczas nabożeństw nazywane są kliros i znajdują się przed bokami ikonostasu, a także na chórach, na balkonie po wewnętrznej stronie zachodniej ściany cerkwi . Przy wschodniej parze filarów katolikonu może znajdować się miejsce królewskie – przy południowej ścianie dla władcy i ich świty, przy północnej dla ich wiernych małżonków i córek. W niektórych starożytnych świątyniach przy jednym z frontowych filarów znajdowało się ogrodzone wzgórze z mównicą, stasydią i biblioteczką dla czytelnika, a czasem nawet osobny balkon zwany amboną z kręconymi schodami. Współcześnie świątynia jest oświetlona żyrandolami i kandelabrami, a ogrzewana grzejnikami. W dawnych czasach funkcjonowały piece, z których złożone kominy były wbudowane w same ściany. Głównymi dekoracjami i zabytkami cerkwi są ikony. Różnorodne kształty, rodzaje, rozmiary i metody wykonania mogą pokryć całą wewnętrzną przestrzeń świątyni i często znajdują się nawet poza murami świątyni. W kamieniu, cegle, żelbecie, a także w niektórych kościołach drewnianych często występują malowidła ścienne. Konserwacja obrazu jest jednym z najtrudniejszych zadań w utrzymaniu świątyni ponieważ sadza z dymu wielu płonących świec, lamp i kadzideł osadza się na ścianach świątyni. Wilgoć natomiast niszczy również cienką warstwę farb na ikonach. Tradycyjną formą bizantyjskiego malarstwa świątynnego była też mozaika. Pod koniec XIX wieku w Imperium Rosyjskim pojawiły się mozaikowe artele, zapożyczając doświadczenia swoich europejskich kolegów. Jakość mozaik soboru św. Izaaka w Petersburgu i kościoła Zbawiciela na Krwi Rozlanej zaskakuje swoją trwałością wielu specjalistów. Jednak wysoki koszt mozaiki jest głównym powodem jej rzadkości występowania. W każdej cerkwi znajdują się małe drewniane ikony na zawiasach, które są zdejmowane ze ścian w odpowiednie święta i umieszczane na mównicy do ogólnego całowania i noszone na procesjach religijnych. Większe ikony są wbudowane w ikonostas. Jest też Ganek tzw. Kruchta przed świątynią i jest symbolem grzesznej ziemi. Modlili się tutaj katechumeni, pokutnicy i niektórzy chorzy. W przypadku braku katechumenów przedsionki są wykorzystywane do żebrania jałmużny, do oszczędzania ciepła w zimie oraz w celach gospodarczych. W przedsionkach niektórych świątyń klasztornych znajdował się braterski refektarz, jako druga, niższa i cieplejsza świątynia oraz jako symbol górnej izby syjońskiej, w której odbywała się Wielkanocna Ostatnia Wieczerza. Refektarz zaaranżowano na całej szerokości absydy. Nad narteksem zwykle wznosi się dzwonnica, która symbolizuje świecę dla Pana Boga. Dzwonnicę należy odróżnić od konstrukcji do zawieszenia dzwonów, która nie ma wyglądu wieżowego. Innymi elementami konstrukcyjnymi cerkwi mogą być przybudówki w formie galerii, przylegające do świątyń, boczne ołtarze na wzór miasta Niebiańskiej Jerozolimy. Dzwonnica może stać w pobliżu świątyni lub oddzielnie od niej. Często dzwonnica „wyrasta” z refektarza. Na drugim poziomie dzwonnicy może znajdować się niewielka świątynia. W późniejszych czasach, kiedy wznoszono ciepłe kościoły, w piwnicy ustawiono piec, który ogrzewał cały budynek. W pobliżu świątyni, czasem w samej świątyni, a nawet pod ołtarzem, można zbudować suchą studnię tj. miejsce, które nie jest podtrzymywane przez stopy, gdzie po chrzcie spuszcza się wodę święconą, a także wodę po umyciu ikon, przyborów kościelnych i z podłogi w świątyni. Według współczesnych standardów cerkwie wyposażone są w alarmy antywłamaniowe i przeciwpożarowe. Wokół cerkwi ułożona jest ścieżka dla procesji religijnych, teren jest ogrodzony, sadzone są kwiaty i drzewa w tym i drzewa owocowe, na także okrągłe budowle, które tworzą rodzaj altany. Taki ogród ma również symboliczne znaczenie Ogrodu Eden. Często w pobliżu świątyni wznosi się dom duchownych, w którym urządzane są chrzcielny, sprzedaż świec, ikon, ksiąg prawosławnych, pokoje do odpoczynku lub noclegi dla duchownych, sale lekcyjne dla szkółek niedzielnych, kuchnia i refektarz dla pracowników, parafian i potrzebujących, księgowość parafialna, dział biurowo-kadrowy, biblioteka i inne. Ponadto świątynię można wyposażyć w plac zabaw, toaletę z umywalką, miejsce do palenia niektórych konsekrowanych przedmiotów a także parking. Początkowo tak przy cerkwiach jak i kościołach chrześcijańskich posługę publiczną pełniły przytułki, szpitale, domy dla niepełnosprawnych, domy wdów, internaty dla sierot, przytułki dla bezdomnych, bezpłatne stołówki i inne organizacje charytatywne. W nowoczesnych cerkwiach organizowane są czasami koła artystyczne, kluby, kluby sportowe, a nawet parkiety taneczne, aby przyciągnąć i spotkać prawosławną młodzież. Dlatego też wokół cerkwi często wznosi się cały zespół budynków świątynnych wykonanych w tym samym stylu architektonicznym. Takie świątynie stają się nie tylko ośrodkami religijnymi, ale i kulturalnymi, obejmującymi w miarę możliwości wszystkich mieszkańców dzielnic miejskich. Na wygląd zewnętrzny świątyni i jej wystrój wnętrz miała również wpływ sytuacja społeczno-polityczna, m.in. budowa okazałych katedr w Kijowie, Włodzimierzu, Nowogrodzie, które miały stać się symbolem potęgi starożytnej Rusi, ciągłość religijna tradycji bizantyjskich. Katedry zostały zbudowane jako symbole chwały wojskowej m.in. na cześć zwycięstwa nad polsko-litewskimi najeźdźcami został zbudowany w Moskwie Kazański Sobór w 1625 roku czy na pamiątkę zdobycia Kazania przez Iwana Groźnego w 1555 roku Sobór Wasyla Błogosławionego również w Moskwie itp. (o których będą następne moje teksty) .
Należy podkreślić, ze w budowie świątyń brali udział najlepsi rzemieślnicy, dlatego świątynie stanowią wyjątkowe arcydzieła sztuki, bogato zdobione ikonami, ornamentami i sztukateriami. Podkreślając wielkość wiary, kopuły świątyń i dzwonnice górowały nad wszystkimi okolicznymi budowlami, w tym nad pałacami królewskimi i wieżami fortec. Jednak często obok dużej świątyni z wysokimi kopułami lub pod nią budowano świątynię zimową z grubymi, ale nie zamarzającymi ścianami, niskimi sufitami i małymi oknami, dla lepszego zachowania ciepła podczas chłodów. Akustyka wewnętrzna miała duże znaczenie dla cerkwi. Od której zależała głośność, czystość i „szlachetność” dźwięku modlitw i śpiewów.
Źródła:
- Православие.ру. О устройстве храма, http://www.pravoslavie.ru/put/shagi/pervieshagi02.htm – Internet, dostęp 24-08-2021
- Православие.ру. О устройстве храма, http://old-ru.ru/prav.html – Internet, dostęp 24-08-2021
- Синтрон, http://www.patriarchia.ru/db/text/142169.html – Internet, dostęp 24-08-2021
- Русская Православная Церковь, http://www.patriarchia.ru/index.html – Internet, dostęp 24-08-2021
- Акустическое проектирование православных храмов, http://ikliros.com/blog/akusticheskoe-proektirovanie-pravoslavnykh-khramov – Internet, dostęp 24-08-2021
- Мельник А.Г. К вопросу о символике наружных форм храма XVII в. // Сообщения Ростовского музея. Ростов, 1991. Вып. 1. С. 145-151, https://www.academia.edu/9462449 – Internet, dostęp 24-08-2021
- Мельник А.Г. О символическом понимании некоторых форм храма в России позднего средневековья // Русская история: проблемы менталитета. Тезисы докладов. М., 1994. С. 68-69., https://www.academia.edu/38319887 – Internet, dostęp 24-08-2021
- Мельник А.Г. Основные типы русских высоких иконостасов XV – середины XVII века // Иконостас. Происхождение-Развитие-Символика / Ред.-сост. А.М. Лидов. М., 2000. С. 431-441, https://www.academia.edu/10011617 – Internet, dostęp 24-08-2021
- Мельник А.Г. Оформление пространства перед иконостасом в храмах Соловецкого монастыря XVI в. // Соловецкое море. Историко-литературный альманах. 2012. Вып. 11. С. 46-50., https://www.academia.edu/8922240 – Internet, dostęp 24-08-2021
- Успенский Б. А. Солярно-лунная символика в облике русского храма // Успенский Б. А. Крест и круг : Из истории христианской символики. — М.: Языки славянских культур, 2006. — С. 225—258., http://ec-dejavu.ru/c-2/Cross-2.html – Internet, dostęp 24-08-2021
- Wikipedia
Zostaw komentarz