29/30 listopada 1830 r. – Noc Listopadowa. Droga do powstania.

Marcin Zaleski „Zdobycie Arsenału”. Obraz na licencji Wikimedia Commons.

REKLAMA

Maciej Orzeszko

191 lat temu, w nocy z 29 na 30 listopada 1830 r. w Królestwie Polskim („Kongresowym”) i na ziemiach zaboru rosyjskiego wybuchło Powstanie Listopadowe, jedno z dwóch wielkich polskich powstań narodowych, które trwało 11 miesięcy.

Biorąc pod uwagę dzisiejsze realia, a także odniesienia z najnowszej historii, podłoże powstania, jak i droga do niego, mogą wydawać się nie do końca zrozumiałe, warto zatem poświęcić im nieco miejsca.

I. Od III rozbioru Polski do Księstwa Warszawskiego

Za jeden z najbardziej krytycznych okresów dla państwowości polskiej można uznać okres w latach 1795-1806, gdy po III rozbiorze, dokonanym przez Rosję, Prusy i Austrię, państwo polskie zostało zlikwidowane jako takie – w traktacie rozbiorowym państwa zaborcze zobowiązały się m.in. że ani nazwa Polski nie pojawi się więcej na mapach, a jakiekolwiek tytuły związane z jej historią nie będą więcej używane (w rzeczywistości, wraz z abdykacją króla Stanisława II Augusta, depozytariuszami tytułu króla Polski stali się carowie).

III rozbiór Rzeczpospolitej, 1795 r. Domena publiczna. Domena publiczna.

Ziemie dawnej Rzeczypospolitej zostały podzielone między zaborców, a Polska znikła z mapy Europy (z państw europejskich aktu tego nie uznała jedynie Turcja). Po utracie państwowości wielu Polaków, zwłaszcza wojskowych i polityków, wyemigrowało z kraju, głównie do Saksonii, Włoch i Francji. Wielu z nich związało swe losy z gen. Napoleonem Bonaparte, późniejszym cesarzem. Z jego przyzwolenia utworzone zostały w Lombardii w styczniu 1797 r. dwa Legiony Polskie, utworzone głównie z polskich jeńców z armii austriackiej. W kolejnych latach Legiony brały udział w kolejnych wojnach najpierw rewolucyjnej, a potem napoleońskiej Francji z państwami „starego porządku”, w tym głównie z Austrią, a także Rosją.

„Małe państwo wielkich nadziei” – Księstwo Warszawskie, 1809-15. Na licencji Wikimedia Commons.

W 1806 r., w wyniku wojny napoleońskiej Francji z IV koalicją antyfrancuską, działania wojenne wkroczyły na tereny dawnej Rzeczypospolitej, z czym walczący po stronie francuskiej Polacy wiązali duże nadzieje. Pobite w zimowej kampanii 1806-07 Prusy i Rosja podpisały w lipcu 1807 r. traktat pokojowy z Francją w Tylży. Jednym z jego postanowień, będących kompromisem pomiędzy Francją a Rosją, było utworzenie Księstwa Warszawskiego, z ziem drugiego, trzeciego oraz częściowo pierwszego zaboru pruskiego, później, w wyniku wojny 1809 r. powiększonego o ziemie trzeciego zaboru austriackiego z Krakowem.

Księstwo („małe państwo wielkich nadziei”) było namiastką niepodległego państwa polskiego, zależną od Cesarstwa Francuskiego. W 1813 r., w wyniku klęski Napoleona w Rosji, jego tereny znalazły się pod okupacją rosyjską.

II. Namiastka Rzeczpospolitej – Królestwo Polskie w dobie „eksperymentu konstytucyjnego”, 1815-19.

W wyniku postanowień Kongresu Wiedeńskiego w 1815 r. Księstwo Warszawskie zostało zlikwidowane, a z części jego ziem (bez Wielkopolski, zajętej przez Prusy, i Krakowa, na terenie którego utworzono Rzeczpospolitą Krakowską, faktycznie zależną od Austrii i włączoną do niej w 1846 r.), utworzono Królestwo Polskie (nazywane Królestwem Kongresowym, a potocznie Kongresówką), kadłubowe państwo, formalnie niezależne, a faktycznie znajdujące się pod protektoratem rosyjskim i połączone z Cesarstwem Rosyjskim osobą monarchy – cesarz rosyjski nosił tytuł króla polskiego.

Aleksander I Romanow (1777-1825), cesarz Rosji od 1801 r., wielki książę Finlandii od 1809 r., król Polski od 1815 r. (Królestwo Polskie). Obraz na licencji Wikimedia Commons.

Liberalny cesarz Aleksander I, noszący tytuł króla polskiego w latach 1815-25, doprowadził do nadania małemu państewku cech (czy pozorów) niepodległości, co było nie spotykane w Cesarstwie Rosyjskim. Królestwo Polskie otrzymało własną konstytucję (która jednak nie została zaprzysiężona przez cara), Sejm, wojsko, walutę i szkolnictwo z Uniwersytetem Warszawskim (utworzonym 19 listopada 1816 r.), a czynności urzędowe odbywały się w języku polskim. Natomiast kwestia spraw zagranicznych pozostała prerogatywą monarchy.

Mapa Królestwa Polskiego. Na licencji Wikimedia Commons.

Królestwo Polskie dysponowało własną armią, która wywodziła się z jednostek wojskowych dawnego Księstwa Warszawskiego i wchodzących wcześniej w skład armii Napoleona. W kwietniu 1814 r. w Paryżu cesarz rosyjski Aleksander I porozumiał się z delegatami Wojska Polskiego, w tym z gen. Janem Henrykiem Dąbrowskim, i ostatecznie zezwolił na powrót oddziałów z zachowaniem formacji, uzbrojenia, a także barw narodowych. Wielu spośród dawnych oficerów napoleońskich zgodziło się pozostać w służbie i wrócić do Królestwa, w tym generałowie J. H. Dąbrowski, J. Zajączek, J. Wielhorski, K. O. Kniaziewicz, S. Wojczyński, K. Sierakowski, A. Sułkowski, R. Giedroyć i F. Paszkowski. Konstytucja pozostawiała królowi (Aleksandrowi I i jego następcom) określenie wielkości wojska. Żołnierze składali przysięgę królowi (nie Ojczyźnie). Wojsko posiadało polskie chorągwie i sztandary. Językiem służbowym był język polski. Formalne zwierzchnictwo (ograniczone do kwestii gospodarczych, uzbrojenia i uzupełnień) nad armią posiadała Komisja Rządowa Wojny (ministerstwo wojny).

Herb Królestwa Polskiego w latach 1815-30. Obraz na licencji Wikimedia Commons.

Naczelnym wodzem armii, o nieograniczonych wręcz uprawnieniach, został wielki książę Konstanty Pawłowicz Romanow, brat cara Aleksandra I. Był on postacią niezwykle kontrowersyjną. Z jednej strony znany jako sadystyczny dowódca Wojska Polskiego, który nadał mu pruski dryl, znęcający się nad żołnierzami o dowódcami. Z drugiej – jedyny w historii rodu Romanowów członek rodziny panującej, który dobrowolnie poddał się polonizacji. W 1822 r. zrzekł się praw do tronu i poślubił morganatycznie polską arystokratkę, Joannę Grudzińską, której nadał tytuł księżnej łowickiej.

Wielki książę Konstanty Pawłowicz Romanow, właśc. Konstantin Pawłowicz Holstein-Gottorp-Romanow (1779-1831), wielki książę rosyjski z dynastii Romanowów, następca tronu rosyjskiego w latach 1801-1823, naczelny wódz armii Królestwa Polskiego pełniący obowiązki gubernatora wojskowego Królestwa. Na licencji Wikimedia Commons.

Armia Królestwa Polskiego w 1830 r. liczyła ok. 28 tys. oficerów i żołnierzy i była formacją sporą, jeśli weźmie się pod uwagę ograniczoną powierzchnię kadłubowego państwa (128,5 tys. km2) i jego niewielkie zasoby ludnościowe. Warto pamiętać, że podczas wojny w obronie Konstytucji 3 Maja w 1792 r. ówczesna I Rzeczpospolita po I rozbiorze (ok. 540 tys. km2) zdołała ogromnym wysiłkiem zmobilizować ok. 70-95 tys. żołnierzy. Wojsko Polskie doby Królestwa było b. specyficzne – służyło w nim relatywnie niewielu prostych żołnierzy, za to ogromna ilość oficerów, w tym dożywający swoich dni na różnych stanowiskach oficerowie epoki napoleońskiej.

Bronisław Gembarzewski „Żołnierze 1 Pułku Strzelców Pieszych”.

Pierwsze lata istnienia Królestwa (1815-19) nazywane są w historii „miesiącem miodowym” lub „eksperymentem konstytucyjnym”. W kraju panowała względna swoboda, która pozwoliła na funkcjonowanie dużej ilości organizacji niepodległościowych i zrzeszeń, rozbudowę polskiego szkolnictwa, wydawanie prasy, itd. Ówczesne środowiska polityczne łudziły się, że cesarz dotrzyma wcześniejszych zobowiązań, np. do przeprowadzenia tzw. rozszerzenia wewnętrznego (chodziło o przyłączenie do Królestwa prowincji zabranych przez Rosję w granicach z 1772 r.).

III. Droga do powstania, 1820-30

Zmiany w polityce carskiej wobec Królestwa Polskiego dały się zauważyć w końcowym okresie panowania Aleksandra I i początkowym Mikołaja I (od 1828 r.). W 1819 r. namiestnik carski, gen. Józef Zajączek, zniósł wolność prasy i wprowadził cenzurę prewencyjną. 10 maja 1820 r. zawieszono wolność zgromadzeń i zakazano działalności masonerii. W 1822 r. skazano Waleriana Łukasińskiego, przywódcę Wolnomularstwa Narodowego. W 1823 r. Rosjanie rozbili sieć tajnych stowarzyszeń w prowincjach zabranych. Nikołaj Nowosilcow rozpoczął prześladowanie członków towarzystw filomatów i filaretów. 13 lutego 1825 r. cesarz, wprowadzając poprawkę do konstytucji, zlikwidował jawność obrad sejmowych.

Józef Zajączek (1752-1826), polski i francuski generał, polityk; poseł na Sejm Czteroletni (1788–1792), jakobin polski, w czasie insurekcji kościuszkowskiej (1794) członek Rady Najwyższej Narodowej; uczestnik wojen napoleońskich, od 1807 dowódca 2. Dywizji Księstwa Warszawskiego, w czasie inwazji na Rosję (1812) dowódca V Korpusu Wielkiej Armii; od 1815 namiestnik Królestwa Polskiego z nadania cara Aleksandra I, senator wojewoda Królestwa Polskiego (1815). Obraz na licencji Wikimedia Commons.

Jednocześnie wzmogły się prześladowania polskich organizacji niepodległościowych. W 1827 r. nastąpiły aresztowania członków Towarzystwa Patriotycznego. Sąd sejmowy, wydając łagodne wyroki na podejrzanych i oczyszczając ich z zarzutu zdrady stanu, pośrednio potwierdził, że występowali oni w dobrej wierze przywrócenia przestrzegania zapisów konstytucji 1815 r.

Na terenie Królestwa Polskiego nasiliły się działania tajnych policji carskich (działało tam co najmniej pięć takich instytucji, prowadzących inwigilację życia publicznego, a także carskich urzędników i siebie nawzajem).

Walerian Łukasiński (1786-1868), polski działacz niepodległościowy, major 4 pułku piechoty liniowej (czwartaków), twórca Wolnomularstwa Narodowego i Towarzystwa Patriotycznego. Aresztowany w 1822 r. i więziony do końca życia, głównie w twierdzy w Szlisselburgu, uważany przez Rosjan za inicjatora Powstania Listopadowego. Na licencji Wikimedia Commons.

Innym, nieco niedocenianym wątkiem, jest kryzys ekonomiczny, jaki ogarnął Królestwo Polskie. Głównym produktem eksportowym ziem polskich było zboże i drewno. Granice zaborów przecięły dotychczasowy główny szlak komunikacyjny, jakim była Wisła. Choć podczas Kongresu Wiedeńskiego w 1815 r. Polakom zagwarantowano możliwość nieskrępowanego korzystania z tej drogi, w rzeczywistości Prusy nie dotrzymały tych umów i w 1823 r. wprowadziły zaporowe cła na produkty spławiane Wisłą. Reakcją strony polskiej była w 1824 r. decyzja o budowie Kanału Augustowskiego, który miał połączyć dorzecze Wisły i Niemna, z pominięciem Pomorza. Niemniej, pruskie represje doprowadziły do załamania handlu i kryzysu gospodarczego. W Warszawie odczuwano to przede wszystkim poprzez wzrost cen i bezrobocia, co spowodowało zradykalizowanie nastrojów, przede wszystkim wśród robotników i rzemieślników. W 1830 r. wybuchło kilka strajków i demonstracji, krwawo stłumionych przez policję.

W 1828 r. w warszawskiej Szkole Podchorążych Piechoty zawiązało się sprzysiężenie pod dowództwem podporucznika Piotra Wysockiego przeciwko wodzowi naczelnemu wojsk Królestwa Polskiego i dowódcy sił rosyjskich stacjonujących w zachodnich guberniach Rosji, wielkiemu księciu Konstantemu. Spisek był także skierowany przeciw części dowództwa armii Królestwa – oficerom-lojalistom.

Piotr Wysocki (1797-1875), pułkownik Wojska Polskiego, przywódca sprzysiężenia podchorążych, które doprowadziło do wybuchu Powstania Listopadowego, zesłaniec. 3 marca 1831 został odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari (numer krzyża 1). Na licencji Wikimedia Commons.

Lato 1830 r. przyspieszyło bieg wydarzeń. W lipcu i sierpniu wybuchły zwycięskie rewolucje we Francji i w Belgii, które doprowadziły do podważenia systemu Świętego Przymierza. 17 października car rozkazał przygotowanie mobilizacji alarmowej wojska polskiego i rosyjskiego, co mogło świadczyć o chęci uderzenia na Europę Zachodnią z udziałem Wojska Polskiego.

21 października 1830 r. ks. Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki otrzymał polecenie przygotowania finansów Kongresówki na wypadek wojny. 24 listopada Kongres Narodowy w Brukseli zdetronizował króla Niderlandów i ogłosił faktyczną niepodległość Belgii od Holandii. 28 listopada dotarła do Królestwa Polskiego wieść o upadku prorosyjskiego rządu Wielkiej Brytanii ks. Artura Wellingtona.

Gorączkowa atmosfera, panująca w Królestwie, spowodowała wzmożenie działania carskich służb specjalnych. 23 listopada 1830 r. członkowie sprzysiężenia Podchorążych zostali ostrzeżeni o ich dekonspiracji i przygotowanych aresztowaniach. Co więcej, obawiano się, że ewentualny wybuch wojny i wysłanie wojsk Królestwa poza jego granicę, umożliwi Rosjanom wprowadzenie na jego teren własnej armii, pacyfikację i zniesienie systemu konstytucyjnego. Wydawać by się mogło, że nadszedł ostatni dogodny moment do przeprowadzenia powstania.

IV. Noc Listopadowa

Datę wybuchu powstania wyznaczono na 29 listopada na godz. 18. Sygnałem być pożar browaru na Solcu i kamienicy przy ul. Dzikiej. Początek nocy listopadowej tak opisywał ppor. Piotr Wysocki:

„O godzinie szóstej dano znak jednoczesnego rozpoczęcia wszystkich działań wojennych przez zapalenie browaru na Solcu w bliskości koszar jazdy rosyjskiej. Wojska polskie ruszyły z koszar do wskazanych stanowisk. Ja pośpieszyłem do koszar podchorążych. W salonie podchorążych odbywała się wtenczas lekcja taktyki. Wbiegłszy do sali, zawołałem na dzielną młodzież: ‘Polacy! Wybiła godzina zemsty. Dziś umrzeć lub zwyciężyć potrzeba! Idźmy, a piersi wasze niech będą Termopilami dla wrogów!’. Na tę mowę i z dala grzmiący głos: ‘Do broni! Do broni!’, młodzież porwała karabiny, nabiła je i pędem błyskawicy skoczyła za dowódcą. Było nas stu sześćdziesięciu kilku!”

W tym czasie grupa 24 spiskowców, złożona głównie z młodych inteligentów (m.in. L. Nabielak, S. Goszczyński, L. Rettel) wraz z częścią podchorążych, opanowała Belweder – rezydencję wielkiego księcia. Jednakże Konstanty zdołał się ukryć, po czym zbiegł z pałacu w kobiecym przebraniu. Powstańcy rozbiegli się po dzielnicach Warszawy, nawołując mieszkańców Stolicy do przyłączenia się do walk. Jak chce tego oficjalna historiografia, odzew zyskali jedynie w dzielnicach biedoty, gdzie zostali zasileni przez ok. 15 tys. pospólstwa i plebsu warszawskiego. Po krótkiej walce zdobyty został Arsenał. Z rąk powstańców zginęło sześciu przeciwnych powstaniu generałów: S. Trębicki, M. Hauke, S. Potocki, I. Blumer, T. Siemiątkowski, J. Nowicki – zastrzelony wskutek pomyłki i pułkownik F. Meciszewski.

Wojciech Kossak, „Starcie belwederczyków z kirasjerami rosyjskimi na moście w Łazienkach 29 listopada 1830”. Domena publiczna.

Następnego dnia, powstańcy wraz z uzbrojoną ludnością cywilną, opanowali stolicę. W ten sposób spisek wojskowy przekształcił się w powstanie. Wielki książę Konstanty z częścią wiernych mu generałów i wojsk wycofał się z Warszawy do karczmy na Wierzbnie, nie podejmując działań przeciwko powstańcom (w 1831 r. zmarł na cholerę, według innej wersji został otruty).

François Le Villain „Detronizacja cara Mikołaja I 25 stycznia 1831”. Obraz na licencji Wikimedia Commons.

30 listopada 1830 r. Rada Administracyjna Królestwa Polskiego, kierowana przez księcia Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, powołała Straż Bezpieczeństwa, dowodzoną przez Piotra Łubieńskiego, której zadaniem było rozbrojenie zrewoltowanej ludności cywilnej Warszawy. Broń odbierano powstańcom, zakazano też używania rewolucyjnych kokard granatowo-biało-czerwonych, wprowadzając w ich miejsce białe. Próba spacyfikowania powstania jednak się nie powiodła. 1 grudnia reaktywowano Towarzystwo Patriotyczne z Maurycym Mochnackim na czele, które opowiedziało się za rozpoczęciem walk zbrojnych przeciw Rosjanom.

Herb Królestwa Polskiego w latach 1830-31. Na licencji Wikimedia Commons.

3 grudnia 1830 r. członkowie Towarzystwa doprowadzili do rozwiązania Rady Administracyjnej. Powołany został Rząd Tymczasowy, którego prezesem został książę Adam Jerzy Czartoryski. Stanowisko Wodza Naczelnego wojsk powstańczych rząd mianował gen. Józefa Chłopickiego.

Odwrotu już nie było…

M. O.